Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі 0 3320 3651011 3647675 2026-09-04T15:27:12Z Casserium 68287 /* Мемлекеттік жоғары оқу орындары */ 3651011 wikitext text/x-wiki Алғашқы қазақстандық жоғары оқу орны 1928 жылы Алматы қаласында «Қазақ мемлекеттік университеті» деген атаумен құрылған. 1930 жылы ол Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына айналды (қазір [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]]). 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті қайта құрылды (қазір [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]). 2024-2025 оқу жылының басындағы ресми дерек бойынша [[Қазақстан|республика аумағында]] 113 жоғары оқу орны жұмыс істейді, оның 64-сі (56,6%-ы) жеке меншікте болса, 48-і (42,5%-ы) мемлекет және 1-еуі (0,9%-ы) шетел меншігінде.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/196781/file/kk/|title=Қазақстан Республикасындағы жоғары білім (2024-2025 оқу жылының басына)|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]|date=2024-12-25}}</ref> Жоғары оқу орындарының ішінде 11 ұлттық жоғары оқу орны (университет, академия, консерватория), 78 университет, 14 академия, 10 институт бар. == ''Мемлекеттік'' жоғары оқу орындары == === ''Дербес'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Дербес мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Назарбаев Университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2010 | style="text-align:center;" |2011 | дербес білім беру ұйымы || <small>Президент: профессор</small> <br /> Ахмад Вакар <br /><small>Провост: доктор</small> <br />Илесанми Адесида | 7 089 (2024)<ref>https://nu.edu.kz/wp-content/uploads/2025/12/nu_annual_report_rus-1.pdf</ref>|| {{URL|https://nu.edu.kz/}} |} === ''Халықаралық'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:20%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Халықаралық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |1991 | style="text-align:center;" |1992 | мекеме | <small>Ректор: экономика ғылымдарының кандидаты</small> <br />Темірбекова Жанар Амангелдіқызы |10 986 (2025–2026)<ref>https://ayu.edu.kz/birimler/kz/0-ahmet-yesevi-universitesi/akademik-veriler</ref> |{{URL|https://ayu.edu.kz/}} |- | | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} === ''Ұлттық'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Ұлттық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:21%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" class="unsortable" | Сайты |- | [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1993 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының докторы</small> <br />[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы]]}} |28 000+<ref>https://farabi.university/storage/files/348179768168d661ad26f45314043324_Booklet%20KazNU%202025.pdf</ref> |{{URL|https://farabi.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1994 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: экономика ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы]]}} | 12 670<ref>https://satbayev.university/kk/news/kanysh-satbaevtyn-125-zhyldygy-men-satbaev-universitetinin-90-zhyldyk-mereytoyy-zhylynda-rektor-atkarylgan-zhumystar-turaly-esep-berdi</ref>|| {{URL|https://satbayev.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1928 | style="text-align:center;" |2003 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Тілеп Болат Анапияұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: саяси ғылымдар кандидаты</small> <br /> [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Тілеп Болат Анапияұлы]]}} | 16 710<ref>https://www.topuniversities.com/universities/abai-kazakh-national-pedagogical-university-abai-university</ref>|| {{URL|https://abaiuniversity.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Шоранов Марат Едігеұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: медицина ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Шоранов Марат Едігеұлы}} | 15 814<ref>https://www.nur.kz/society/2053265-studentotsentrichnost-i-innovatsii-v-meditsine-itogi-goda-podveli-v-kaznmu/</ref>|| {{URL|https://kaznmu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1929 (АЗМИ)<br />1930 (ҚазАШИ) | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]}} |6 545<ref>https://www.topuniversities.com/universities/kazakh-national-agrarian-research-university-kaznaru</ref> | {{URL|https://www.kaznaru.edu.kz/}} |- |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[[Алматы]] |style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы}} | 9 805<ref>https://univision.kz/kk/univ/42-kazak-ulttyk-kyzdar-pedagogikalyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://qyzpu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1978 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Жүдебаев Арман Әділханұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br />Жүдебаев Арман Әділханұлы}} |1 550<ref>https://univision.kz/kk/univ/40-t-k-zhyrgenov-at-kazak-ulttyk-oner-akademiyasy/</ref> | {{URL|https://kaznai.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы|<small>Ректор: PhD докторы</small> <br /> Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы}} |868<ref>https://univision.kz/kk/univ/39-kurmanfazy-atyndafy-kazak-ulttyk-konservatoriyasy/</ref> | {{URL|https://www.conservatoire.edu.kz/}} |- | [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1996 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: тарих ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы]]}} |20 350<ref>https://univision.kz/kk/univ/23-l-n-gumilev-atyndafy-euraziya-ulttyk-universiteti/</ref> |{{URL|https://enu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1998 | style="text-align:center;" |1998 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы}} | 1 574<ref>https://univision.kz/kk/univ/49-kazak-ulttyk-oner-universiteti/</ref>|| {{URL|https://kaznui.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық хореография академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2015 | style="text-align:center;" |2015 | шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын || {{sort|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы]]}} |142<ref>https://univision.kz/kk/univ/38-kazak-ulttyk-horeografiya-akademiyasy/</ref> | {{URL|https://balletacademy.edu.kz}} |- | [[Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |2024 | style="text-align:center;" |2024 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: PhD докторы</small> <br /> Түсіпова Кәмшат Маратқызы}} | 1 538<ref>https://univision.kz/kk/univ/125-halykaralyk-kolik-zhane-gumanitarlyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://kaznuvhi.edu.kz/}} |- | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1938 | style="text-align:center;" |2025 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор: заң ғылымдарының докторы</small> <br />[[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы]] |13 360<ref>https://statbase.ru/data/karaganda-buketov-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://buketov.edu.kz/}} |} === ''Аймақтардағы мемлекеттік'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | [[Ақтау]] | style="text-align:center;" |1976 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />Ахметов Берік Бақытжанұлы |5 761<ref>https://univision.kz/kk/univ/71-sh-esenov-atyndafy-kaspiy-memlekettik-tehnologiyalar-zhane-inzhiniring-universiteti/</ref> |{{URL|https://yu.edu.kz/}} |- | [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1935 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қарабасова Лаура Чапайқызы |14 225<ref>https://statbase.ru/data/k-zhubanov-aktobe-regional-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|http://zhubanov.edu.kz/}} |- | [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қалиев Әсет Әскерұлы |6 549<ref>https://univision.kz/kk/univ/30-marat-ospanov-atyndafy-batys-kazakstan-meditsina-universiteti/</ref> |{{URL|https://zkmu.edu.kz/}} |- |[[Азаматтық авиация академиясы]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1995 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Мәмеков Дәулет Әбірбекұлы |1 840<ref>https://statbase.ru/data/civil-aviation-academy-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://caa.edu.kz/}} |- | [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық педагогикалық университеті]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />''бос орын'' |2 534<ref>https://iaar.agency/storage/photos/shares/prog_accreditation_files/ARPI_280423/Report_2etap_4.pdf</ref> |{{URL|https://api.edu.kz/}} |- | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тіреуов Қанат Маратұлы |10 851<ref>https://kazatu.edu.kz/en/ </ref> |{{URL|https://kazatu.edu.kz/}} |- | [[Астана медицина университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1964 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Надыров Камалжан Талғатұлы |7 000+<ref>https://timesofcollege.com/abroad/astana-medical-university-206654</ref> |{{URL|https://amu.edu.kz/}} |- | [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Идрисов Саламат Нұрмұханұлы]] |8 055<ref>https://pricom.kz/obrazovanie/au-imeni-h-dosmuhamedova-itogi-deyatelnosti-i-zadachi-na-perspektivu.html</ref> |{{URL|https://asu.edu.kz/}} |- | [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1980 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шакуликова Гүлзада Тәңірбергенқызы |8 055 (2025)<ref>https://pricom.kz/obrazovanie/au-imeni-h-dosmuhamedova-itogi-deyatelnosti-i-zadachi-na-perspektivu.html</ref> |{{URL|https://aogu.edu.kz/}} |- | [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi]] | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сырлыбаев Марат Қадырұлы |7 384<ref>https://statbase.ru/data/kokshetau-state-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://shokan.edu.kz/}} |- | [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Ә. Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сағынтаева Сәуле Саветқызы |9 202<ref>https://www.kstu.kz/wp-content/uploads/2025/11/Godovoj-otchet-KarTU-za-2024_eng.pdf</ref> |{{URL|https://www.kstu.kz/}} |- | [[Қарағанды медицина университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тұрмұхамбетова Анар Ақылбекқызы |9 095<ref>https://qmu.edu.kz/en/</ref> |{{URL|https://qmu.edu.kz/}} |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті|А. Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1939 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қуанышбаев Сейітбек Бекенұлы |9 000<ref>https://ksu.edu.kz/ru/newslist/all-news/kru-itogi-raduyut-plany-vpechatlyayut/</ref> |{{URL|https://ksu.edu.kz/}} |- | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | [[Қызылорда]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Байқадамов Наурызбай Сейтқалиұлы |11 600<ref>https://www.topuniversities.com/universities/korkyt-ata-kyzylorda-university</ref> |{{URL|https://korkyt.edu.kz/}} |- | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1932 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы |4 981<ref>https://univision.kz/kk/univ/31-mahambet-otemisov-atyndafy-batys-kazakstan-universiteti/</ref> |{{URL|https://wku.edu.kz/}} |- | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Наметов Асқар Мырзахметұлы |9 000<ref>https://univision.kz/kk/univ/29-zhangir-han-atyndafy-batys-kazakstan-agrarlyk-tehnikalyk-universiteti/</ref> |{{URL|https://wkau.edu.kz/}} |- | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті|С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1952 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Жарасова Гүлжан Сағидуллақызы |7 339<ref>https://statbase.ru/data/sarsen-amanzholov-east-kazakhstan-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://vku.edu.kz/}} |- | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы |3 699<ref>https://univision.kz/kk/univ/15-daulet-serikbaev-atyndafy-shyfys-kazakstan-tehnikalyk-universiteti/</ref> |{{URL|https://www.ektu.kz/}} |- | [[Торайғыров университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1960 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Медетов Нұрлан Әмірұлы |8 906<ref>https://tou.edu.kz/ru/2011-09-15-10-55-55?id=2857</ref> |{{URL|https://tou.edu.kz/}} |- | [[Павлодар педагогикалық университеті|Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Әмірбекұлы Ержан |4 000<ref>https://ppu.edu.kz/doc/2025/august/putev_2025-rus.pdf</ref> |{{URL|https://ppu.edu.kz/}} |- | [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исақаев Ербол Маратұлы |6 868<ref>https://www.topuniversities.com/universities/manash-kozybayev-north-kazakhstan-university</ref> |{{URL|https://ku.edu.kz/}} |- | [[Рудный индустриялық университеті]] | [[Рудный]] | style="text-align:center;" |1977 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сапарходжаев Нұрбек Пажарбекұлы |940<ref>https://univision.kz/kk/univ/90-rudnyy-industrialdyk-instituty/</ref> |{{URL|https://www.rii.edu.kz/}} |- | [[Шәкәрім университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1934 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Орынбеков Думан Рымғалиұлы |6 965<ref>https://www.topuniversities.com/universities/shakarim-university-city-semey-kazakhstan</ref> |{{URL|https://shakarim.edu.kz/}} |- | [[Семей медицина университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Дюсупов Алтай Ахметқалиұлы |7 200<ref>https://padmavathioverseas.com/mbbs-in-kazakhstan/ </ref> |{{URL|https://smu.edu.kz/}} |- | [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті]] | [[Талдықорған]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Бөрібаев Ермек Әбілтайұлы |5 646<ref>https://zhetysu.edu.kz/about-zhetysu-university-named-after-ilyas-zhansugurov/</ref> |{{URL|https://zhetysu.edu.kz/}} |- | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева|Еркінбаева Ләззат Қалымбекқызы]] |11 391<ref>https://dulaty.edu.kz/images/document/DU%20sandar/univer_cifr_rus_13.11.25.pdf{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{URL|https://dulaty.kz/}} |- | [[Қарағанды индустриялық университеті]] | [[Теміртау]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Жәутіков Бахыт Ахатұлы |2 400<ref>https://backend.deqar.eu/reports/IAAR/176510_20220831_0630_Report_2.pdf</ref> |{{URL|https://tttu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық туризм және меймандостық университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шоқпаров Әлібек Жұмабекұлы | 2 257<ref>https://univision.kz/kk/univ/121-halykaralyk-turizm-zhane-meymandostyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://iuth.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1943 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы |27 641<ref>https://auezov.edu.kz/sm/eng</ref> |{{URL|https://auezov.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті|Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Балабиев Қайрат Рахымұлы |8 228<ref>https://zhanibekov.edu.kz/</ref> |{{URL|https://zhanibekov.edu.kz/}} |} == ''Мемлекеттік органдардың'' жоғары оқу орындары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Басқарушы орган ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1994 | <small>Ректор:</small> <br /> Жолманов Азамат Сағатұлы || [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] | || {{URL|https://www.apa.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі#Сот төрелігі академиясы|ҚР Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2001-2005, 2016 | <small>Ректор:</small> <br /> Мусин Қанат Қалқаманұлы || [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесі]] | 101|| {{URL|https://sta.edu.kz/}} |- | ҚР Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы | [[Қосшы]] | style="text-align:center;" |2015 | {{sort|Сексембаев Марат Исламханұлы|<small>Ректор: 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі</small> <br />Әбдіров Нұрғалым Мәжитұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] |121 |{{URL|https://academy-gp.kz/}} |- | "AML ACADEMY" Қаржылық мониторинг академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2023 | <small>Ректор:</small> <br /> Мерзадинов Ерғали Серікбайұлы || [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] | || {{URL|https://www.amlacademy.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Мұқашев Ахат Ғаббасұлы|<small>Бастық: ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры</small> <br /> Мұқашев Ахат Ғаббасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |600-800 |— |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | <small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Поливанов Павел Константинович |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | |— |- | ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің М. Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әлібеков Ерлан Әлібекұлы|<small>Бастық: азаматтық қорғау полковнигі</small> <br />Әлібеков Ерлан Әлібекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] | |{{URL|http://agz.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Академиясы|ҚР Ұлттық ұланының академиясы]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Тоқышев Артур Қалиақпарұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br />Тоқышев Артур Қалиақпарұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұлан Бас қолбасшылығы|Ұлттық ұланның Бас қолбасшылығы]] | |{{URL|https://www.ang.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің Ш. Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1971 | {{sort|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы|<small>Бастық: полиция генерал-майоры</small> <br /> [[Ақынқали Дәуітбайұлы Дәрменов|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы]]}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://qpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Есболатов атындағы Алматы академиясы | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1956 | {{sort|Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://alpolac.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|ҚР Ішкі істер министрлігінің Б. Бейсенов атындағы Қарағанды академиясы]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1969 | {{sort|Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://kpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Бөкенбаев атындағы Ақтөбе заң институты | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1996 | {{sort|Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі</small> <br /> Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://auimvd.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің басқару академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2024 | {{sort|Жолдасов Ораз Жолдасұлы|<small>Бастық:</small> <br /> Жолдасов Ораз Жолдасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | | {{URL|https://aumvd.citorleu.kz/}} |- | [[Ұлттық қорғаныс университеті|ҚР Қорғаныс министрлігінің Ұлттық қорғаныс университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әбжанов Бауыржан Садықұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Әбжанов Бауыржан Садықұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | |{{URL|https://nuo.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2001 | {{sort|Кабаков Нұртас Дәулетұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br /> Қабақов Нұртас Дәулетұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | |{{URL|https://www.viires.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br /> Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | |{{URL|https://visvo.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|С. Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" | 1970 | {{sort|Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы|<small>Бастық: генерал-майор </small> <br /> Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | | — |} == ''Жекеменшік'' жоғары оқу орындары == === Университеттер === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2009 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исахов Асылбек Абдиашимұлы |4 000-4 500<ref>https://iitu.edu.kz/ru/articles/about-university/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260512054808/https://iitu.edu.kz/ru/articles/about-university/ |date=2026-05-12 }}</ref> |{{URL|https://iitu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || акционерлік қоғам || <small>Ректор (басқарма төрағасы):</small> <br />Ғабдуллин Маратбек Төлебергенұлы | 7 746<ref>https://kbtu.edu.kz/ru/</ref>|| {{URL|https://kbtu.edu.kz/}} |- | [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті|«Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]].}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Ахмед Хусейн Мухаммад Ибраһим | 1 847<ref>https://univision.kz/kk/univ/25-nur-mybarak-egipet-islam-madenieti-universiteti/</ref>|| {{URL|https://www.nmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1975 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />Нығыметов Ғани Сақтағанұлы | 6 182<ref>https://univision.kz/kk/univ/9-fumarbek-daukeev-atyndafy-almaty-energetika-zhane-baylanys-universiteti/</ref>|| {{URL|https://aues.edu.kz/}} |- | [[КИМЭП|КИМЭП университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Чан Йан Бэнг]] <br /><small>Провост, бірінші проректор:</small> <br />Тимоти Льюис Барнетт | 3 746<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/KIMEP_University</ref>|| {{URL|https://www.kimep.kz/}} |- | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1941 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />[[Сәлима Сағиқызы Құнанбаева|Құнанбаева Сәлима Сағиқызы]] | 6 866<ref>https://etalapker.kz/ru/universities/1255991?gopId=1256066</ref>|| {{URL|https://www.ablaikhan.kz/}} |- | [[Тұран (университет)|«Тұран» университеті]]{{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы және «Тұран» білім беру корпорациясы президенті Рахман Алшанов пен оның ұлы, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран-Астана» университетінің бұрынғы ректоры және «Тұран» корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Алшанов Рахман Алшанұлы | || {{URL|https://turan.edu.kz/}} |- |[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Жармағамбетова Меруерт Советқызы | |{{URL|https://alt.edu.kz/}} |- | [[Нархоз университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1963 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент, басқарма төрағасы:</small> <br />Қожахмет Қанат Темірғалыұлы <br /><small>Провост:</small> <br />Шоланов Ерлан Нұрлыбекұлы | || {{URL|https://narxoz.edu.kz/}} |- | [[Алматы технологиялық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1957 || акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов|Құлажанов Құралбек Сәдібайұлы]] <br /><small>Ректор:</small> <br />Құлажанов Талғат Құралбекұлы | || {{URL|https://atu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Неміс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1999 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Волрад Роммель <br /><small>Ректор:</small> <br />Әжібаева Әсел Әуезқызы | || {{URL|https://dku.kz/}} |- | [[Халықаралық бизнес университеті|К. Сағадиев атындағы Халықаралық бизнес университеті]] (UIB){{efn|Құрылтайшылары — «NNEF» қоғамдық қорының директоры Светлана Мырзабекова, бұрынғы білім және ғылым министрі [[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиевтің]] жақын туыстары}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Махметова Анар Мұсақызы | | {{URL|https://uib.edu.kz/}} |- | Қонаев Университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Жалаири Өмірәлі Шакарапұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Өмірәлі Жәзира Өмірәліқызы | || {{URL|https://vuzkunaeva.kz/}} |- | Еуразия технологиялық университеті (META) || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1948 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сүлейменов Ербол Зинаддинұлы | || {{URL|https://meta.edu.kz/}} |- | [[Каспий қоғамдық университеті]] (Caspian University){{efn|Құрылтайшысы — ақын, психолог, продюсер [[Карина Сәрсенова]] (белгілі кәсіпкер [[Рашид Темірболатұлы Сәрсенов|Рашит Сәрсеновтің]] қызы).}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Нүсенов Жолдасбек Мүсілімұлы | || {{URL|https://cu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті]] (METU) || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сәрсенбекова Гүлнәр Әлібекқызы | | {{URL|https://metu.edu.kz/}} |- | Халықаралық көліктік-гуманитарлық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2000 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Омаров Амангелді Жұмағалиұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Тұрдалиев Әуезхан Тұрдалыұлы | | {{URL|https://mtgu.edu.kz/}} |- | Алматы гуманитарлық-экономикалық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1997 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Корвяков Валерий Анатольевич | || {{URL|https://ageu.edu.kz/}} |- | Қазақстан-Ресей медициналық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Жайнақбаев Нұрлан Темірбекұлы | || {{URL|https://krmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы Менеджмент Университеті|Алматы менеджмент университеті]] (AlmaU){{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы Асылбек Қожахметовтің жақын туыстары, кәсіпкер Абылайхан Саматдин, ғалым және кәсіпкер Мірғали Қонаевтың ұлы}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1988 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Қожахметов Асылбек Базарбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Болдыбаев Тимур Керімбекұлы | || {{URL|https://almau.edu.kz/}} |- | «ҚДЖСМ» Қазақстандық медицина университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1997|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Әуезова Ардақ Мұханбетжанқызы | || {{URL|https://ksph.edu.kz/}} |- |[[Қайнар (университет)|Q University]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1991 | мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Джанегизова Айсұлу Сабирханқызы | |{{URL|https://q-university.kz/}} |- | Халықаралық білім беру корпорациясы ([[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]], Қазақ-Америка Университеті) || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1980&nbsp;(ҚазБСҚА) <br />1997 (ҚАУ) <br />2007 (ХБК) || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />[[Маргарита Болатқызы Имандосова|Имандосова Маргарита Булатовна]] <br /><small>Провост:</small> <br />Сәбденалиев Бақтияр Асылбайұлы | || {{URL|https://mok.edu.kz/}} |- | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті]] || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1994|| акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы:</small> <br />Нәрікбаев Талғат Мақсұтұлы <small>Провост (ректор):</small> <br />Пен Сергей Геннадьевич | | {{URL|https://mnu.kz/}} |- | Astana IT University{{efn|91% үлесі «NNEF» қоғамдық қорына, 9% үлесі Қазақстан Үкіметіне тиесілі.}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2019|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Хикметов Асқар Құсыпбекұлы | || {{URL|https://astanait.edu.kz/}} |- | Астана халықаралық университеті (AIU) || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2018 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Ырсалиев Серік Азтайұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Мырзағалиева Анар Базарқызы | || {{URL|https://www.aiu.kz/}} |- | Esil University || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Таубаев Аяпберген Алданайұлы | || {{URL|https://esil.edu.kz/}} |- | Қ. Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті{{efn|Жалғыз акционері — [[Алматы технологиялық университеті|«Алматы технологиялық университеті»]] АҚ}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2003|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Байбеков Сейдіқасым Ниязбекұлы | || {{URL|https://kaztbu.edu.kz/}} |- | «Тұран-Астана» Университеті{{efn|Құрылтайшылары — университеттің бұрынғы ректоры және «Тұран» білім беру корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев, Қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Серік Аханов, белгілі саясаткер [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеевтің]] жұбайы Гүлнар Исмурзина, университеттің бұрынғы ректоры Сабыржан Мадеев, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран» корпорациясының президенті Рахман Алшанов}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жапарова Гүлжамал Әлкенқызы | || {{URL|https://tau-edu.kz/}} |- | Баишев Университеті || [[Ақтөбе]]|| style="text-align:center;" | 1996 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Лыгина Ольга Ивановна | || {{URL|https://bu.edu.kz/}} |- | [[Жезқазған университеті|Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті]] || [[Жезқазған]]|| style="text-align:center;" | 1961|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Тәкішев Әбділмәлік Арғынұлы | || {{URL|https://zhezu.edu.kz/}} |- | А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті || [[Көкшетау]]|| style="text-align:center;" | 2000|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Елубаев Сағынтай Зекенұлы | || {{URL|https://kuam.edu.kz/}} |- | [[Қарағанды экономика университеті|Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — ҚР кооперативтік ұйымдарының облыстық (өңірлік) бірлестіктерінің қауымдастығы (Қазтұтынуодағы)}} || [[Қарағанды]]|| style="text-align:center;" | 1966|| жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />[[Ерқара Балқараұлы Аймағамбетов|Аймағанбетов Ерқара Балқараұлы]] | || {{URL|https://keu.kz/}} |- | [[SDU University]]{{efn|Құрылтайшысы — «Білім Орда» Халықаралық қоғамдық қоры.}} || [[Қаскелең]] || style="text-align:center;" | 1996|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Игенбаев Әлімжан Бекежанұлы | || {{URL|https://sdu.edu.kz/}} |- | М. Дулатов атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1996 || жеке мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мамедов Рихсибай Абдурахманович<br /><small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Арман Оразалыұлы | || {{URL|https://kineu.edu.kz/}} |- | Академик З. Алдамжар атындағы Қостанай әлеуметтік-техникалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Алдамжар Бибігүл Зұлқарнайқызы <br /><small>Ректор:</small> <br />Абдуллин Руслан Батыржанұлы | || {{URL|https://kosstu.edu.kz/}} |- | «Болашақ» Қызылорда университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1995 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />[[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов|Досманбетов Бақберген Сәрсенұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Досманбетов Динар Бақбергенұлы | | {{URL|https://bolashak-edu.kz/}} |- | Қызылорда ашық университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы | || {{URL|https://ouk.edu.kz/}} |- | Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 2000|| жеке меншік жоғары кәсіби білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Шакешев Бекболат Теміржанұлы | || {{URL|https://wkitu.kz/}} |- | Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 1998 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />[[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов|Әйтімов Ақсерік Сарыұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяхов Әліби Науханұлы | || {{URL|https://kazuits.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Америка еркін университеті]] || [[Өскемен]] || style="text-align:center;" | 1994|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы | || {{URL|https://kafu.edu.kz/}} |- | Инновациялық Еуразия университеті || [[Павлодар]] || style="text-align:center;" | 1991 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Мұсабекова Гүлвира Айдарханқызы | || {{URL|https://ineu.edu.kz/}} |- | Әлихан Бөкейхан университеті || [[Семей]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> Құрманбаева Шырын Асылханқызы<br /><small>Ректор:</small> <br />Койчубаев Александр Сергеевич | || {{URL|https://abu.edu.kz/}} |- | Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар Достығы университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1999|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қуатбекова Рабиға Әбдімұсақызы | || {{URL|https://udn.edu.kz/}} |- | Ж.А. Тәшенев атындағы университет || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1998 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Серік Оңалбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Рысбекова Жанар | || {{URL|https://tashenev.edu.kz/}} |- | «Мирас» Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1997 || мекеме || <small>Президент:</small> Мырзалиев Мәлік Болатұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Халықберген Нүркен Ғалымұлы | || {{URL|https://miras.edu.kz/}} |- | Орталық Азия Инновациялық Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2021|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Ажидинов Акмалдин Сапардинович | || {{URL|https://caiu.edu.kz/}} |- | Шымкент университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2001 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сейтқұлов Нұрлыбек Ақынұлы | || {{URL|https://univershu.edu.kz/}} |} === Академиялар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1944|| коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Закирьянов Қайрат Қайроллаұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Закирьянов Бауыржан Қайратұлы |2 814<ref>https://univision.kz/kk/univ/35-kazak-sport-zhane-turizm-akademiyasy/</ref> | {{URL|https://kazast.edu.kz/}} |- | Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясы || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 2021 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Қуанғалиева Тұрсынзада Қуанғалиқызы | 1 284<ref>https://univision.kz/kk/univ/126-halykaralyk-kolik-zhane-gumanitarlyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://apems.edu.kz/}} |- | Гуманитарлық-техникалық академия || [[Көкшетау]] || style="text-align:center;" | 1992|| мекеме || <small>Президент:</small> <br />Пак Владимир Юн-Динович<br /><small>Ректор:</small> <br />[[Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов|Аюлов Әбілмәжін Мұсайыпұлы]] |757<ref>https://my.edu.kz/ru/universities?q=&id=4</ref> || {{URL|https://gta.edu.kz/}} |- | «Болашақ» академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 1995 || жеке меншік мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Рысмағамбетова Гүлнара Мусиқызы | 920<ref>https://univision.kz/kk/univ/1-bolashaq-akademiyasy/</ref>|| {{URL|https://bolashaq.edu.kz/}} |- | Орталық Қазақстан Академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 2012 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жүнісов Бақтыбай Жолжақсынұлы | 2 400<ref>https://www.my.edu.kz/ru/universities?id=104&q=</ref>|| {{URL|https://c-k-a.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] || [[Шымкент]] || style="text-align:center;" | 1979 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br /> Сейітжанова Жанна Серікжанқызы | 4 324<ref>https://univision.kz/kk/univ/112-ontystik-kazakstan-meditsina-akademiyasy/</ref>|| {{URL|https://skma.edu.kz/}} |} === Институттар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! Сайты |- | Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобиль-жол институты || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қабашев Рақымжан Әбілқасымұлы | 1 095<ref>https://univision.kz/kk/univ/34-l-b-goncharov-atyndafy-kazak-avtomobil-zhol-instituty/</ref>|| {{URL|https://kazadi.edu.kz/}} |- | [[Еуразия гуманитарлық институты|А.Қ. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 1995|| жоғары білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Амангелді Жақсылықұлы | 1 538<ref>https://univision.kz/kk/univ/22-euraziya-gumanitarlyk-instituty/</ref>|| {{URL|https://egi.edu.kz/}} |- | [[Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты (ЕИТИ)|Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]] || [[Екібастұз]] || style="text-align:center;" | 1994 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сиваракша Далида Маратовна | 1 030<ref>https://univision.kz/kk/univ/26-akademik-k-satbaev-atyndafy-ekibastuz-inzhenerlik-tehnikalyk-instituty/</ref>|| {{URL|https://eiti.edu.kz/}} |- | Ш. Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз инновациялық институты || [[Тараз]] || style="text-align:center;" | 2008 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мүслімов Нұржан Жомартұлы<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяндин Марат Асылбекұлы |7 957<ref>https://univision.kz/kk/univ/94-taraz-innovatsiyalyk-gumanitarlyk-universiteti/</ref> | {{URL|https://htii.edu.kz/}} |} == ''Шетелдік'' ЖОО филиалдары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Филиал ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:10%;" | Серіктес ЖОО ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! Сайты |- | {{ту|Ресей}} Санкт-Петербург гуманитарлық кәсіподақтар университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1984 || — || <small>Директор:</small> <br />Аубакирова Анна Александровна | || {{URL|https://almata.gup.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} Челябі мемлекеттік университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" |2000 || — || <small>Директор:</small> <br />Нализко Наталья Александровна | || {{URL|https://csukz.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2001 || Гумилёв университеті || <small>Директор:</small> <br />Сидорович Александр Владимирович | || {{URL|https://www.msu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} Мәскеу авиациялық институты || [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] || style="text-align:center;" |2012 || — || <small>Директор:</small> <br />Самойленко Елена Аркадьевна | || {{URL|https://voshod.mai.ru/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} De Montfort University || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2021 || — || <small>Кампус басшысы:</small> <br />Эрик Димла | || {{URL|https://dmuk.edu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} «МИФИ» Ұлттық ядролық зерттеу университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2022 || Әл-Фараби университеті || <small>Директор:</small> <br />Дәулетов Асқар Ербұланұлы | || {{URL|https://almaty.mephi.ru/}} |- | {{ту|Германия}} Қазақ-неміс тұрақты инженерия институты || [[Ақтау]] || style="text-align:center;" |2023 || Есенов университеті || <small>Директор:</small> <br />Макс Айрих | || {{URL|https://kini.kz/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} Coventry University || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2024 || — || <small>Президент:</small> <br />[[Мирас Мұхтарұлы Дәуленов|Дәуленов Мирас Мұхтарұлы]] | || {{URL|https://coventry.edu.kz/}} |} * {{ту|АҚШ}} Аризона университеті ([[Петропавл]], 2022) — Қозыбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті]] ([[Атырау]], 2022) — Өтебаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ұлыбритания}} Heriot-Watt University ([[Ақтөбе]], 2023)<ref>[https://kapital.kz/gosudarstvo/122564/kakiye-filialy-zarubezhnykh-vuzov-otkryli-v-kazakhstane.html Какие филиалы зарубежных вузов открыли в Казахстане]</ref> — Жұбанов университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Польша}} Быдгощ экономика университеті ([[Семей]], 2023) — Шәкәрім университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} [[Гонконг университеті]] ([[Алматы]], 2023) — Сәтбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Тяньцзин кәсіби университеті ([[Өскемен]], 2023) — Серікбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Солтүстік-Батыс политехникалық университеті ([[Алматы]], 2023) — Әл-Фараби университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Оңтүстік Корея}} Сеул ұлттық ғылым және технологиялар университеті ([[Қызылорда]], 2023) — Қорқыт ата университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Италия}} Марке политехникалық университеті ([[Талдықорған]], 2024) — Жансүгіров университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Пекин тіл және мәдениет университеті ([[Астана]], 2024) — Астана халықаралық университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Түркия}} Гази университеті ([[Шымкент]], 2024) — Жәнібеков университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ирландия}} Квинс университеті ([[Алматы]], 2024) — Нархоз университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технология университеті ([[Тараз]], 2024) — Дулати университеті жанында жұмыс істейді == Жекешелендірілген жоғары оқу орындары == # "[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2012 жылы жеке меншікте болған 65% акциясын "[[Қазақстан темір жолы]]" ұлттық компаниясы сатып алып, 2015 жылы үлесін 100%-ға дейін арттырды. 2018 жылы оқу орны қайта жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Управляющая Компания КазАТК" ЖШС (иесі кәсіпкер Гүлзана Серікова).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923210852/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]" АҚ — 2001 жылы құрылған кезде акциялары Қазақстан Үкіметіне, ал 2003-2018 жылдары "[[ҚазМұнайГаз]]" ұлттық компаниясына тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "NNEF" қоғамдық қоры болды (иесі кәсіпкер [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаева]]).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1959955/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%9A%D0%91%D0%A2%D0%A3%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> 2025 жылы жоғары оқу орны бірнеше ай бойы "Қайтарылған активтерді басқару компаниясы" ЖШС басқаруында болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/28429?WebReportPluginId=1dc804c7-71c0-4007-be82-9dd4bc75ccab&WebReportId=21682&WebReportPart=spreadsheet&OptionName=WebReports Акционерное Общество "Казахстанско-Британский Технический Университет"]</ref> # "[[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]" АҚ — 2018 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Қазақ инновациялық университеті" ЖШС ("Оңтүстік" қаржы сауда-өнеркәсіп корпорациясы" ЖШС құрамына кіреді, иесі кәсіпкер [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов|Серікжан Сейітжанов]], оның жұбайы мен балалары).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924000049/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf |date=2024-09-24 }}</ref> # "Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті" АҚ — 2015 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2021 жылы бас лицензиясынан айырылды. 2017 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "Сана" медициналық орталығы" ЖШС болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1394720/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2016 год]</ref> # "ВШОЗ" Қазақстандық медицина университеті" ЖШС — 2015 жылға дейін 100% үлесі мемлекетке тиесілі болды. # "[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]" АҚ — 2009 жылы құрылған кезде 50% акциясы, 2015 жылға дейін 33% акциясы [[Зерде (холдинг)|"Зерде"]] ұлттық холдингіне тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (85%), "[[Қазақтелеком]]ның" бұрынғы басшысы [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеевтің]] жұбайы Мадина Бектұрғанова (10%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923195654/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[КИМЭП|"КИМЭП Университеті"]] КеАҚ — 2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: ЖОО басшысы [[Чан Йан Бэнг]] (60%), Қазақстан Үкіметі (40%).<ref>[https://ulysmedia.kz/analitika/19778-chto-skryvaet-kimep-skolko-stoit-obuchenie-kuda-idiot-pribyl-i-pochemu-on-ischez-iz-spiska-privatizatsii/ Что скрывает КИМЭП: сколько стоит обучение, куда идёт прибыль и почему он исчез из списка приватизации]</ref> # [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|"М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2021 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: бұрынғы бас прокурор, жоғарғы сот төрағасы және ЖОО басшысы [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаевтың]] балалары (60,5%; оның ішінде қазіргі ЖОО басшысы Талғат Нәрікбаев 38%), "Павлодар Білім" ЖШС (35%; иесі Талғат Нәрікбаев).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923232639/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[Жезқазған университеті|"Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: "Білім бұлағы" ЖШС (65%), ЖОО басшысының ұлы Айдар Арғын (35%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971327/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> # "[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "Айтек-ITEC" ЖШС (80%; иесі ЖОО басшысының қызы), "IBCC" ЖШС (17,5%; иесі ЖОО басшысы мен оның қызы, ЖОО проректоры, басқарма басшылары, ЖОО профессоры Құсайын Рысалды).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923221513/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2020 жылы [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] мен Қазақ-Америка университеті біртұтас Халықаралық білім беру корпорациясына біріктірілді. 2024 жылғы дерек бойынша корпорация иесі — "Verum Holding Ltd." жеке компаниясы (иесі бұрынғы ЖОО басшысы [[Әмірлан Айдарбекұлы Құсайынов|Әмірлан Құсайыновтың]] ұлы Айғазы Құсайынов). # "[[Қазақ спорт және туризм академиясы]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2015 жылы мемлекет меншігінде қалған 20% акциясы жеке меншікке өтті. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: ЖОО басшысы [[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Қайрат Закирьянов]] (30%), "Жарыс-СТ" ЖШС (29%; иесі Қайрат Закирьянов), "Aktau Industries Service" ЖШС (20%; иесі кәсіпкер Серік Уәлиевтің қызы), "Матай-KZ" ЖШС (19%; иесі Қайрат Закирьянов).<ref>[https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923231642/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pd |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Нархоз университеті]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — кәсіпкер [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]].<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1972310/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%2031.12.2023%20%D0%B3..pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы технологиялық университеті]]" АҚ — 1999 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Ертам" ЖШС (иесі ЖОО басшысы, оның жұбайы мен ұлы).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1940507/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%202023.PDF Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]]" КеАҚ — 1997 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 34% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (34%), ағайынды кәсіпкер Александр (30%) және Эдгар Салдузилер (28%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923220134/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> == Ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындары == Жоғары білім беру саласында зор үлес қосқан оқу орындарына Президент Жарлығына сәйкес ерекше мәртебе беріледі. Президентке жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беруді Үкімет ұсынады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000066 Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ерекше мәртебесі туралы ережені бекіту туралы]</ref> # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2001) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2001) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2001) # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2001) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2001) # Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (2001) # Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы (2001) # Қазақ ұлттық өнер университеті (2001) # Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (2003) # Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы (2006) # Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы (2015) # Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот төрелігі академиясы (2016) # Қазақ ұлттық хореография академиясы (2016) # Ұлттық қорғаныс университеті (2018) # Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті (2018) # Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U010000648_ Жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы]</ref> === Зерттеу университеттері === Зерттеу университеттері Үкімет бекіткен 5 жылға арналған даму бағдарламасын іске асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_ Білім туралы заң]</ref> # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2014) # Назарбаев университеті (2015) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2019) # Қарағанды медицина университеті (2019) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2020) # С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті (2020) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2022) # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2022) # М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті (2023) # Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (2024) == Бұрынғы жоғары оқу орындары == === Біріктірілген мемлекеттік ЖОО-лар === # Қаржы академиясы (Астана, 2021 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000734 "Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті" коммерциялық емес акционерлік қоғамын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|Ө. Сұлтанғазин атындағы Қостанай мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Қостанай, 2019 жылы Қостанай өңірлік университетіне қосылды) # [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Тараз, 2019 жылы Тараз өңірлік университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000752 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жоғары оқу орындарының кейбір мәселелері туралы]</ref> # [[Қаржы полициясы академиясы]] (Қосшы, 2015 жылы Құқық қорғау органдары академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000433 "Қаржы полициясы академиясы" мемлекеттік мекемесін тарату туралы]</ref> # Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты (Ақтөбе, 2013 жылы Ақтөбе өңірлік университетіне қосылды) # [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] (Семей, 2013 жылы Шәкәрім университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1300000529 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жекелеген республикалық мемлекеттік ұйымдарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Сыртқы iстер министрлiгiнiң Дипломатиялық академиясы (Алматы, 2000 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001589_ Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті" және Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің "Дипломатиялық академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Мемлекеттік қаржы институты (Семей, 2000 жылы Семей мемлекеттік университетіне қосылды) # Қостанай ауыл шаруашылығы институты (Қостанай, 2000 жылы Қостанай мемлекеттік университетіне қосылды) # [[Батыс Қазақстан өнер институты|Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан өнер институты]] (Орал, 2000 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетіне қосылды) # Қазақ мемлекеттік көркемсурет академиясы (Алматы, 2000 жылы Жүргенов академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000000236_ Қазақстан Республикасында білім мен ғылымды интеграциялау жөніндегі кейбір шаралар туралы]</ref> === Лицензиясынан айырылған және жабылған жекеменшік ЖОО-лар === # Қазақ-орыс халықаралық университеті (Ақтөбе, 2025)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/210753/ Ақтөбедегі қазақ-орыс университеті жабылады]</ref> # [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] (Атырау, 2022) # [[Шет тілдер және іскерлік карьера университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/290227-qazaqstanda-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Қазақстанда тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # «Орда» университеті (Шымкент, 2021) — Сол жылы «Мирас» университетімен бірікті<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/227767 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕКІ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ БАС ЛИЦЕНЗИЯСЫНАН АЙЫРЫЛДЫ]</ref> # «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институты (Қызылорда, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/284248-elimizdegi-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Еліміздегі тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # Орталық Азия университеті (Алматы, 2021)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/ush-zhoo-akkreditteu-turaly-kualikterinen-ajyryldy Үш ЖОО аккредиттеу туралы куәліктерінен айырылды]</ref> # Ақтау гуманитарлық-техникалық университеті (Ақтау, 2021) # «Астана» университеті (Астана, 2021) # [[Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты|Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazak-meditsinalyik-uzdksz-blm-beru-universitet-kyizmetn-324339/ Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті қызметін тоқтатты]</ref> # Аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті (Шымкент, 2020)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/122607/ Шымкент аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті жабылды]</ref> # Балқаш гуманитарлық-техникалық институты (Балқаш) # Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы (Алматы) # Қазақ инженерлік, қаржы-банк академиясы (Алматы) # «Алматы» университеті (Алматы) # «УНАТ» жоғары оқу орны (Алматы) # Экономика және құқық академиясы (Алматы) # «Парасат» Қазақстан көпбейінді институты (Алматы) # Экономика және басқару академиясы - Еуразия нарық институты (Алматы) # Қазақ инженерлік-техникалық академиясы (Астана) # «Көкше» академиясы (Көкшетау) # Ө.А. Жолдасбеков атындағы Экономика және құқық академиясы (Талдықорған) # Қазақ инновациялық университеті (Семей) # Жамбыл гуманитарлық-техникалық университеті (Тараз) # Тараз техникалық институты (Тараз) == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Елдер бойынша жоғары оқу орындарының тізімдері]] djxcddh0vu59izen6ms1qa4n7z0z5nc Қазақстан халқы ассамблеясы 0 5311 3651055 3623950 2026-09-05T03:31:28Z Casserium 68287 /* */ 3651055 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халқы Ассамблеясы |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1 наурыз]] [[1995 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = [[1 шілде]] [[2026 жыл]] |ізбасары = [[Қазақстан халық кеңесі]] |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://assembly.kz/] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халқы Ассамблеясы''' — 1995 жылғы 1 наурызда Қазақстанның Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен құрылған Президент жанындағы консультативті-кеңесші орган.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref> Ел президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] Ассамблеяны құру идеясын алғаш рет [[1992 жыл]]ы Тәуелсіздіктің бірінші жылына арналған Қазақстан халқының бірінші форумында айтқан болатын. Бұл туралы Қуаныш Сұлтанов «Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы идеяны Президент Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен ойластырды» деп, мұның тәуелсіздік алған кезден басталған идея екендігін айқындады. 1995 жылғы 16 ақпанда Н.Ә. Назарбаев елдегі ұлттық мәдени орталықтардың жетекшілерімен кездесіп, Қазақстанға ұлтаралық татулықты сақтау мақсатында жаңа қоғамдық институттың қажеттігі туралы сөз қозғады. Осыдан кейін әрбір облыста Кіші Ассамблеялар құрыла бастады. Сол жылдың 1 наурызында Президент жарлығымен жаңа құрылым — Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды.<ref>[https://el.kz/zhambyl-zh-mabekov-o-amda-y-birlikti-alyptastyruda-etnom-deni-birlestikterdi-r-li-erekshe_31425/ Жамбыл Жұмабеков: Қоғамдағы бірлікті қалыптастыруда этномәдени бірлестіктердің рөлі ерекше]</ref> 2026 жылы қабылданған жаңа конституцияда Қазақстан халқы ассамблеясы қарастырылмаған, оның қызметі жаңадан құрылған [[Қазақстан халық кеңесі]]не өтеді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> ==Қызметі== Бұл бірегей институт еліміздегі барлық этнос өкілдерін ортақ мақсатқа ұйыстыра отырып, республикадағы тұрақтылықты сақтау мен ел дамуының мақсатына айтулы үлес қосып келеді. Ассамблея қызметінің арқасында Қазақстанда этностық немесе діни ерекшелігіне қарамастан әрбір азаматтың Конституциямен кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен еркіндігі толығымен қолданылатын этносаралық және конфессияаралық келісімнің айрықша үлгісі қалыптасты. Қазақстанның көпэтностық бай кеңістігінде сенім, келісім мен өзара түсіністік үлгісі орнады. Бүгінде республикада Қазақстан этностарының мәдениеттері, тілдері, дәстүрлерінің дамуына қажетті барлық жағдай жасалған. Этномәдени бірлестіктердің өзінің саны тұрақты өсуде, қазір олар 800-ден асады, оның ішінде 28-і республикалық. 15 тілде газет-журнал, 8 тілде радиобағдарламалар 7 тілде телебағдарламалар шығады. Білім беру толықтай өзбек, тәжік, ұйғыр және украин тілдерінде жүргізілетін 88 мектеп жұмыс істейді. 108 мектепте 22 этностың тілі жеке пән ретінде жүргізіледі. Осымен қатар, балалардан басқа үлкендер де 30 этнос тілдерін оқуға мүмкіндік алған 195 этно-білім беру кешендері, жексенбілік және лингвистикалық мектептер ашылды. Қазақ және орыс театрларын қоспағанда елімізде тағы төрт ұлттық – өзбек, ұйғыр, корей және неміс театрлары жұмыс істейді. Әр жыл сайын Қазақстан этностарының тілдерінде бірнеше ондаған жаңа кітаптар жарық көреді. Жыл сайынға халықтық мерекелер Наурыз, 1 мамыр – Қазақстан халқының бірлігі мерекесі, масленица, сабантой дәстүрге айналды. Егер мемлекеттің қалыптасу кезеңінде басты міндет этносаралық төзімділік пен қоғамдық келісім негізінде қоғамды ұйыстыру болса, ел дамуының жаңа кезеңінде, стратегиялық басымдық ретінде, қоғамның барлық азаматтары мойындаған ортақ құндылықтар мен қағидаттар жүйесіне негізделген Ұлт Бірлігіне жету болып табылады. Сондықтан 2010 жылы сәуірде азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың, азаматтардың сындарлы ұсыныстарын жинақтаған Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы қабылданды. Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы – халықтың, уақыт талабына сәйкес, бірігу қажеттігін түсінуіне негіз. Бұл – бізді қандай күш біріктіреді және біртұтас етеді - соны түсінудің тәсілі. Бұл – болашаққа бірігіп ұмтылудың серпіні. Ел Президенті еліміздегі тіл мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Этносаралық қатынастар жүйесінде мемлекеттік тіл ел бірлігін қалыптастырудың маңызды факторы болып танылған. Сондықтан да Ассамблея қызметінде мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту маңызды орынға ие. Ассамблея қызметі этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешіп келе жатқан ел ретінде Қазақстан Республикасының халықаралық беделінің өсуіне ықпал етуде. Бүгінде Н.Назарбаевтың этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісім үлгісі әлем назарын аударып отыр. Қазақстандық үлгі Біріккен ұлттар ұйымында, ЕҚЫҰ-ға қатысушы елдерде, Копенгагенде, Венада, Женевада, Нью-Йоркте өткен халықаралық форумдарда таныстырылып оң бағаға ие болды, ЕҚЫҰ-ға қатысушы 56 мемлекет тіліне аударылды. БҰҰ-ның Бас хатшысы Пан Ги Мун елімізге сапары барысында Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметімен танысып Ассамблея принципі БҰҰ-ның жұмыс принципімен толық сәйкес келеді деп атап өтті. Қазақстандық үлгі Қазақстан халқы Ассамблеясы мен ЕҚЫҰ-ның ұлттық азшылықтар ісі жөніндегі Жоғары комиссары арасындағы өзара іс қимылдың негізгі бағыттарының біріне айналды. Қазақстандағы қоғамдық келісім үлгісіне қызығушылық танытушы мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар саны күн санап артып келеді. ==Ассамблея туралы Заң== 2008 жылғы 20 қазанда Қазақстан Республикасының «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Заңына қол қойылды. Осы заң этносаралық қатынастар саласындағы негізгі принциптерді айқындай отырып, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен оның құрылымдарының мәртебесін заң деңгейінде бекітті. Этносаралық қатынастар субъектілерінің жұмысының елімізде жүргізіліп келе жатқан саяси бағытпен үндес жаңа жүйесін қалыптастырды. Заң Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ұлттық саясатты іске асыруға, қоғамдық-саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге, мемлекеттік және қоғамның азаматтық институттарының этносаралық қатынастар саласындағы өзара іс-қимылының тиімділігін арттыруға бағытталған Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмысын ұйымдастыру тәртібін айқындайды. Заңға сәйкес Қазақстан халқы Ассамблеясы ол – заңды тұлға құрылмай, Қазақстан Республикасының Президенті құратын, мемлекеттік ұлттық саясатты әзірлеуге және іске асыруға ықпал ететін мекеме. Ассамблеяның мақсаты қазақ халқының топтастырушы рөлін арқау ете отырып, қазақстандық патриотизм, Қазақстан халқының азаматтық және рухани-мәдени ортақтығы негізінде қазақстандық азаматтық бірегейлікті және бәсекеге қабілетті ұлтты қалыптастыру процесінде Қазақстан Республикасында этносаралық келісімді қамтамасыз ету болып табылады. ===Ассамблеяның негізгі міндеттері=== # этносаралық қатынастар саласында мемлекеттік органдармен және азаматтық қоғам институттарымен тиімді өзара іс-қимылды қамтамасыз ету, қоғамда этносаралық келісімді және толеранттықты одан әрі нығайту үшін қолайлы жағдайлар жасау; # халық бірлігін нығайту, қазақстандық қоғамның негіз қалаушы құндылықтары бойынша қоғамдық келісімді қолдау және дамыту; # қоғамдағы экстремизмнің және радикализмнің көріністері мен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына қысым жасауға бағытталған әрекеттерге қарсы тұруда мемлекеттік органдарға жәрдемдесу; # азаматтардың демократиялық нормаларға сүйенетін саяси-құқықтық мәдениетін қалыптастыру; # Ассамблеяның мақсаты мен міндеттеріне қол жеткізу үшін этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің күш-жігерін біріктіруді қамтамасыз ету; # Қазақстан халқының ұлттық мәдениетін, тілдері мен дәстүрлерін өркендету, сақтау және дамыту болып табылады. ==Ассамблея құрылымы== Қазақстан Республикасының Президенті Ассамблеяны құрады және қайта ұйымдастырады, Ассамблея қызметінің бағыттарын айқындайды, Ассамблея басшылығының лауазымды адамдарын қызметке тағайындайды. 2008-2022 жылдары Ассамблея туралы заңға сәйкес Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне — Елбасына Қазақстан халқы Ассамблеясын өмір бойы басқару құқығы тиесілі болды. 2021 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы Қазақстан халқы Ассамблеясын басқаруды өз еркімен екінші Президентке тапсырды. Ассамблеяның құрылымын Ассамблея Сессиясы, Ассамблея Кеңесі, Ассамблея Хатшылығы, облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары құрайды. Ассамблея Сессиясы – Ассамблея мүшелерінің жиналысы Ассамблеяның жоғары басқарушы органы болып табылады. Сессияны Қазақстан Республикасының Президенті қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет шақырады. Кезекті Сессияны шақыру туралы өкім кезекті Сессияның еткізілетін күні, орны жене күн тәртібі көрсетіліп, ол басталғанға дейін отыз күннен кешіктірілмей қабылданады, бұл туралы ресми бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланады. Кезектен тыс Сессия Ассамблея Төрағасының, Ассамблея Кеңесінің бастамасы бойынша немесе Ассамблея мүшелері жалпы санының кемінде үштен бірінің өтініші бойынша шақырылады жене оны өткізу туралы шешім қабылданған күннен бастап бір ай мерзімде өткізіледі. Ассамблея тарихында 18 сессия өткізіліп, онда қоғам өмірінің маңызды мәселелері мен мемлекет дамуының негізгі бағыттар талқыланды. Сессиялар аралығындағы кезеңде Ассамблеяны басқаруды Қазақстан Республикасы Президентінің шешімімен құрылатын Ассамблея Кеңесі жүзеге асырады. Кеңестің құрамын Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді. Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмыс органы оның Хатшылығы дербес құрылымдық бөлім ретінде Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің құрамына кіреді. Ассамблеяның және облыстар (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеяларының құрамы - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерінің, мемлекеттік органдар өкілдерінің және олардың қоғамдағы беделі ескеріле отырып Қазақстан Республикасы азаматтарының қатарынан қалыптастырылады. Қазіргі уақытта Ассамблеясының құрамында 390 мүше бар. Ассамблеяға мүшелікке кандидатуралар облыстардың этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктерінің ұсыныстары негізінде облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары сессияларының шешімі бойынша, сондай ақ республикалық, өңірлік этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің жоғары органдарының шешімі бойынша ұсынылады. Ассамблея қызметін ғылыми сүйемелдеу үшін Ғылыми-сарапшылық кеңес құрылып, қызмет атқаруда. Ғылыми-сарапшылық кеңестің құрамына Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, этномәдени бірлестіктердің, ғылыми және білім беру ұйымдарының өкілдері, сондай-ақ ғалымдар, тәуелсіз сарапшылар мен мамандар кіреді. Этносаралық мәселені жариялаудың ерекшелігі ескеріле отырып Қазақстан халқы Ассамблеясы жанынан Журналистер мен сарапшылар клубы құрылған. Клуб жұмысының басты бағыты журналистер мен сарапшылар үшін этносаралық тақырыпты жариялаудың лайықты дәстүрін қалыптастыру, сондай-ақ Ассамблея мен БАҚ арасындағы байланысты тереңдету болып табылады. Барлық аймақтарда Достық үйлері өз жұмысын тиімді атқарып келеді, Мемлекет басшысының тапсырмасымен Астана қаласында – Бейбітшілік және келісім сарайы салынды. Мұнда жыл сайын Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары, әлемдік дәстүрлі діндер съездері, өзге де маңызды іс-шаралар өтеді. Ассамблеяның жұмыс органы Ассамблея Хатшылығы Президент Әкiмшiлiгiнiң құрылымында дербес құрылымдық бөлiм болып табылады. Хатшылықты бiр мезгiлде Ассамблея Төрағасының орынбасары болып табылатын Хатшылық меңгерушiсi басқарады. Осы тетіктер Ассамблеяның мемлекеттік басқару мен қоғамдық қатынастардағы нақты әрекет етуі мен тиімділігінің негізі. Ассамблеяның және облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың ассамблеяларының құрамы Қазақстан Республикасы азаматтарын - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерін, мемлекеттік органдар өкілдерін және қоғамда өзіндік орны, абырой-беделі бар тұлғаларды қамтиды. Қазіргі уақытта Ассамблея құрамында 394 мүше бар. Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі оның еліміздің жоғары заң шығару органында - Парламентте этностық топтар мүдделерінің кепілді өкілдік етуін қамтамасыз етуі болып табылады. Парламент Мәжілісіне Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланған 9 депутат еліміздің барлық этностары атынан өкілдік етеді. Бұдан басқа қазақстандық этностық қоғамдастық өкілдері Парламенттегі өкілдігі өкілді органдарға саяси партиялар арқылы сайлауға тікелей қатысу негізінде жүзеге асырылады. Қазақстан халқы ассамблеясы өзінің құрылған кезінен бастап орасан біріктірушілік және зияткерлік әлеует жинақтап және халықтық дипломатия институты үлгісіне бейімделе отырып, ұзақ даму жолынан өтті. Еліміздегі 100-ден аса этностың басын біріктіретін бірегей құрылым тұрақтылықты сақтап, республиканың ілгерілей дамуы үшін маңызды роль атқарды. Қазақстан халқы Ассамблеясы бүкіл әлемге Қазақстанның этносаралық қатынастар саласында жүргізіп отырған саясатының табысты екенін паш етіп келеді. Жалпы алғанда негізінен Ассамблея жұмысының арқасында біздің елімізде этносаралық және конфессияаралық келісімнің бірегей моделі, әрбір азамат этникалық және діни ерекшелігіне қарамастан Конституцияда кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен бостандықтарын толық пайдалана алатындай ерекше сенім, ынтымақ, өзара түсініктік ахуалы қалыптасты. Республикада Қазақстанның барлық этностарының мәдениетін, тілін, дәстүрін дамыту үшін қажетті жағдайдың бәрі жасалған. Ассамблея қызметі Қазақстанның этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешетін ел ретіндегі халықаралық беделін арттыруға ықпал етеді. ==Ассамблеяның парламенттегі өкілдігі== Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі этностық топ өкілдері мүдделерін жоғары заң шығару органында – ел Парламентінде білдіру болып табылады. Конституцияға 2007 жылы енгізілген өзгерістерге сәйкес Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 9 депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлады. Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлаған Парламент Мәжілісінің 9 депутаты, елдегі барлық этностардың мүддесін білдірді. Ассамблеядан сайланған депутаттар заң шығарушылық процесіне белсенді қатысып, заң шығарушылық бастамашылық құқығын жиі пайдаланды. Этносаралық қатынастарға қатысты қабылданатын барлық заң жобалары депутаттардың тиісті сараптауынан өтті. 2022 жылғы конституциялық реформадан кейін Мәжілістегі Ассамблеяның квотасы жойылды. Оның орнына Республика Президенті Ассамблея Кеңесінің ұсынысы бойынша Парламент Сенатының 5 депутатын тағайындады. 2026 жылы қабылданған жаңа конституцияға сәйкес бір палаталы Құрылтайда этнос өкілдерінің квотасы қарастырылмаған. Ассамблеяның орнына құрылған Қазақстан халық кеңесінің құрамына Республика Президенті этномәдени бірлестіктерден 42 адам тағайындайды. == Ассамблея сессиялары тізімі == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Реті !! Өткен уақыты !! Күн тәртібі |- | I сессия || 24 наурыз 1995 || Біздің ортақ үйіміздегі бейбітшілік пен келісім үшін<ref>[https://assembly.kz/ank/sessii-assamblei-naroda-kazakhstana/ Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары]</ref> |- | II сессия || маусым 1995 || Өткенді ұғыну және қоғамның демократиялық реформалануы |- | III сессия || сәуір 1996 || Қоғамдық келісім – Қазақстанның демократиялық дамуы |- | IV сессия || маусым 1997 || Тарихи зерде, ұлттық келісім және демократиялық реформалар – Қазақстан халқының азаматтық таңдауы |- | V сессия || қаңтар 1999 || Ұлттық келісім – Қазақстанның дамуы мен тұрақтылығының негізі |- | VI сессия || желтоқсан 1999 || Достық пен келісіммен XXI ғасырға |- | VII сессия || желтоқсан 2000 || Халықтың рухани мәдени дамуы – Қазақстанның тәуелсіздігін тұрақтандырудың негізі |- | VIII сессия || қазан 2001 || Тәуелсіздікке 10 жыл: бейбітшілік, прогресс және қоғамдық келісім |- | IX сессия || қараша 2002 || Қазақстан халқы Ассамблеясының стратегиясы: ұлттық келісім, қауіпсіздік, азаматтық әлем |- | X сессия || желтоқсан 2003 || Ұлтаралық келісімнің қазақстандық моделі: тәжірибе және болашақ |- | XI сессия || 22 қараша 2005 || Бейбітшілік, ұлтаралық келісім мен жасампаздықтың 10 жылы<ref>[https://nomad.su/?a=3-200511230024&ysclid=ml05h9f8wz203234727 В Астане прошла XI сессия Ассамблеи народов Казахстана]</ref> |- | XII сессия || 24 қазан 2006 || Әр жүректе – бір ел<ref>[https://nomad.su/?a=3-200610260107&ysclid=ml05ffr0xs799571261 В каждом сердце - родная страна]</ref> |- | XIII сессия || 20 тамыз 2007 || Бейбітшілік, тұрақтылық және келісім біздің ең басты ұлттық басымдықтардың айналасында қоғамды біріктіруіміз керек |- | XIV сессия || 23 қазан 2008 || Елдің қуаты – халықтың бірлігінде<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N080000250_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он төртіншi сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XV сессия || 26 қазан 2009 || Ұлттық бірлік – біздің стратегиялық таңдауымыз<ref>[https://nomad.su/?a=3-200910270140&ysclid=ml05bt0ms4972373642 Состоялась XV сессия Ассамблеи народа Казахстана]</ref> |- | XVI сессия || 20 қазан 2010 || Қазақстан халқы Ассамблеясы: Сенім. Дәстүр. Транспаренттік. Толеранттылық<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N100000439_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он алтыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XVII сессия || 18 сәуір 2011 || Тәуелсіз Қазақстан: бейбітшіліктің, келісімнің және жасампаздықтың 20 жылы |- | XVIII сессия || 16 қаңтар 2012 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауы |- | XIX сессия || 27 сәуір 2012 || Қазақстан жолы: тұрақтылық, бірлік, жаңғыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1200000099 Қазақстан халқы Ассамблеясының он тоғызыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XX сессия || 24 сәуір 2013 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бір халық – бір ел – бір тағдыр<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1300000188 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырмасыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXI сессия || 18 сәуір 2014 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бейбітшілік, рухани және келісім мәдениеті |- | XXII сессия || 23 сәуір 2015 || Мәңгілік Ел: бір ел – бір тағдыр<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1500000352 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма екінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXIII сессия || 21 наурыз 2016 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000058 Қазақстан халқы Ассамблеясының кезектен тыс жиырма үшінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXIV сессия || 26 сәуір 2016 || Тәуелсіздік. Келісім. Болашағы біртұтас ұлт<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000068 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма төртінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXV сессия || 26 сәуір 2017 || Жаңғырудың негізі – тұрақтылық, бірлік, келісім<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1700000154 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма бесінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVI сессия || 28 сәуір 2018 || Бес әлеуметтік бастама - қоғамның әлеуметтік бірлігінің тұғыры<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=39805844 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма алтыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVII сессия || 29 сәуір 2019 || Татулық пен келісім формуласы: әлеуметтік бірлік және жаңғыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1900000293 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма жетінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVIII сессия || 11 қаңтар 2021 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау<ref>[https://assembly.kz/news/r-parlamenti-m-zhilisine-saylau-boyynsha-kha-ny-khkhviii-sessiyasy-z-zh-mysyn-bastaydy/ 11 қаңтарда Бейбітшілік және келісім сарайында ҚХА-ның ХХVІІІ сессиясы өтеді]</ref> |- | XXIX сессия || 28 сәуір 2021 || Бірліктің, татулық пен келісімнің 30 жылы<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-muscat/press/news/details/196278 Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХІХ сессиясы туралы]</ref> |- | ХХХ сессия || 28 сәуір 2022 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің шығып қалған депутатының орнына сайлау<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000292 Қазақстан халқы Ассамблеясының отызыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | ХХХІ сессия || 29 сәуір 2022 || Ел бірлігі – жаңарған Қазақстанның тірегі<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000295 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз бірінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXXII сессия || 26-27 сәуір 2023 || Әділетті Қазақстан: бірлік, тұрақтылық, даму<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2300000020 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз екінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXXIII сессия || 24-25 сәуір 2024 || Бірлік. Жасампаздық. Өрлеу<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2400000132 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз үшінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | ХХХІV сессия || 24 сәуір 2025 || Бірлік пен келісім жолындағы 30 жыл<ref>[https://nege.kz/news/kazakstan-halki-assambleyasinin-xxxiv-sessiyasi-bastaldi-4dd503 Қазақстан халқы Ассамблеясының XXXIV сессиясы басталды]</ref> |} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан этникалық топтары]] [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] k19y6f64cvt69a7owbvnxu1e1nkdjtk 3651057 3651055 2026-09-05T03:32:46Z Casserium 68287 /* */ 3651057 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халқы Ассамблеясы |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1 наурыз]] [[1995 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = [[1 шілде]] [[2026 жыл]] |ізбасары = [[Қазақстан халық кеңесі]] |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://assembly.kz/] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халқы Ассамблеясы''' — 1995 жылғы 1 наурызда Қазақстанның Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен құрылған Президент жанындағы консультативті-кеңесші орган.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref> Ел президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] Ассамблеяны құру идеясын алғаш рет [[1992 жыл]]ы Тәуелсіздіктің бірінші жылына арналған Қазақстан халқының бірінші форумында айтқан болатын. Бұл туралы Қуаныш Сұлтанов «Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы идеяны Президент Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен ойластырды» деп, мұның тәуелсіздік алған кезден басталған идея екендігін айқындады. 1995 жылғы 16 ақпанда Н.Ә. Назарбаев елдегі ұлттық мәдени орталықтардың жетекшілерімен кездесіп, Қазақстанға ұлтаралық татулықты сақтау мақсатында жаңа қоғамдық институттың қажеттігі туралы сөз қозғады. Осыдан кейін әрбір облыста Кіші Ассамблеялар құрыла бастады. Сол жылдың 1 наурызында Президент жарлығымен жаңа құрылым — Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды.<ref>[https://el.kz/zhambyl-zh-mabekov-o-amda-y-birlikti-alyptastyruda-etnom-deni-birlestikterdi-r-li-erekshe_31425/ Жамбыл Жұмабеков: Қоғамдағы бірлікті қалыптастыруда этномәдени бірлестіктердің рөлі ерекше]</ref> 2026 жылы қабылданған жаңа конституцияда Қазақстан халқы ассамблеясы қарастырылмаған, оның атқарған қызметі жаңадан құрылған [[Қазақстан халық кеңесі]]не өтті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> ==Қызметі== Бұл бірегей институт еліміздегі барлық этнос өкілдерін ортақ мақсатқа ұйыстыра отырып, республикадағы тұрақтылықты сақтау мен ел дамуының мақсатына айтулы үлес қосып келеді. Ассамблея қызметінің арқасында Қазақстанда этностық немесе діни ерекшелігіне қарамастан әрбір азаматтың Конституциямен кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен еркіндігі толығымен қолданылатын этносаралық және конфессияаралық келісімнің айрықша үлгісі қалыптасты. Қазақстанның көпэтностық бай кеңістігінде сенім, келісім мен өзара түсіністік үлгісі орнады. Бүгінде республикада Қазақстан этностарының мәдениеттері, тілдері, дәстүрлерінің дамуына қажетті барлық жағдай жасалған. Этномәдени бірлестіктердің өзінің саны тұрақты өсуде, қазір олар 800-ден асады, оның ішінде 28-і республикалық. 15 тілде газет-журнал, 8 тілде радиобағдарламалар 7 тілде телебағдарламалар шығады. Білім беру толықтай өзбек, тәжік, ұйғыр және украин тілдерінде жүргізілетін 88 мектеп жұмыс істейді. 108 мектепте 22 этностың тілі жеке пән ретінде жүргізіледі. Осымен қатар, балалардан басқа үлкендер де 30 этнос тілдерін оқуға мүмкіндік алған 195 этно-білім беру кешендері, жексенбілік және лингвистикалық мектептер ашылды. Қазақ және орыс театрларын қоспағанда елімізде тағы төрт ұлттық – өзбек, ұйғыр, корей және неміс театрлары жұмыс істейді. Әр жыл сайын Қазақстан этностарының тілдерінде бірнеше ондаған жаңа кітаптар жарық көреді. Жыл сайынға халықтық мерекелер Наурыз, 1 мамыр – Қазақстан халқының бірлігі мерекесі, масленица, сабантой дәстүрге айналды. Егер мемлекеттің қалыптасу кезеңінде басты міндет этносаралық төзімділік пен қоғамдық келісім негізінде қоғамды ұйыстыру болса, ел дамуының жаңа кезеңінде, стратегиялық басымдық ретінде, қоғамның барлық азаматтары мойындаған ортақ құндылықтар мен қағидаттар жүйесіне негізделген Ұлт Бірлігіне жету болып табылады. Сондықтан 2010 жылы сәуірде азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың, азаматтардың сындарлы ұсыныстарын жинақтаған Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы қабылданды. Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы – халықтың, уақыт талабына сәйкес, бірігу қажеттігін түсінуіне негіз. Бұл – бізді қандай күш біріктіреді және біртұтас етеді - соны түсінудің тәсілі. Бұл – болашаққа бірігіп ұмтылудың серпіні. Ел Президенті еліміздегі тіл мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Этносаралық қатынастар жүйесінде мемлекеттік тіл ел бірлігін қалыптастырудың маңызды факторы болып танылған. Сондықтан да Ассамблея қызметінде мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту маңызды орынға ие. Ассамблея қызметі этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешіп келе жатқан ел ретінде Қазақстан Республикасының халықаралық беделінің өсуіне ықпал етуде. Бүгінде Н.Назарбаевтың этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісім үлгісі әлем назарын аударып отыр. Қазақстандық үлгі Біріккен ұлттар ұйымында, ЕҚЫҰ-ға қатысушы елдерде, Копенгагенде, Венада, Женевада, Нью-Йоркте өткен халықаралық форумдарда таныстырылып оң бағаға ие болды, ЕҚЫҰ-ға қатысушы 56 мемлекет тіліне аударылды. БҰҰ-ның Бас хатшысы Пан Ги Мун елімізге сапары барысында Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметімен танысып Ассамблея принципі БҰҰ-ның жұмыс принципімен толық сәйкес келеді деп атап өтті. Қазақстандық үлгі Қазақстан халқы Ассамблеясы мен ЕҚЫҰ-ның ұлттық азшылықтар ісі жөніндегі Жоғары комиссары арасындағы өзара іс қимылдың негізгі бағыттарының біріне айналды. Қазақстандағы қоғамдық келісім үлгісіне қызығушылық танытушы мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар саны күн санап артып келеді. ==Ассамблея туралы Заң== 2008 жылғы 20 қазанда Қазақстан Республикасының «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Заңына қол қойылды. Осы заң этносаралық қатынастар саласындағы негізгі принциптерді айқындай отырып, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен оның құрылымдарының мәртебесін заң деңгейінде бекітті. Этносаралық қатынастар субъектілерінің жұмысының елімізде жүргізіліп келе жатқан саяси бағытпен үндес жаңа жүйесін қалыптастырды. Заң Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ұлттық саясатты іске асыруға, қоғамдық-саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге, мемлекеттік және қоғамның азаматтық институттарының этносаралық қатынастар саласындағы өзара іс-қимылының тиімділігін арттыруға бағытталған Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмысын ұйымдастыру тәртібін айқындайды. Заңға сәйкес Қазақстан халқы Ассамблеясы ол – заңды тұлға құрылмай, Қазақстан Республикасының Президенті құратын, мемлекеттік ұлттық саясатты әзірлеуге және іске асыруға ықпал ететін мекеме. Ассамблеяның мақсаты қазақ халқының топтастырушы рөлін арқау ете отырып, қазақстандық патриотизм, Қазақстан халқының азаматтық және рухани-мәдени ортақтығы негізінде қазақстандық азаматтық бірегейлікті және бәсекеге қабілетті ұлтты қалыптастыру процесінде Қазақстан Республикасында этносаралық келісімді қамтамасыз ету болып табылады. ===Ассамблеяның негізгі міндеттері=== # этносаралық қатынастар саласында мемлекеттік органдармен және азаматтық қоғам институттарымен тиімді өзара іс-қимылды қамтамасыз ету, қоғамда этносаралық келісімді және толеранттықты одан әрі нығайту үшін қолайлы жағдайлар жасау; # халық бірлігін нығайту, қазақстандық қоғамның негіз қалаушы құндылықтары бойынша қоғамдық келісімді қолдау және дамыту; # қоғамдағы экстремизмнің және радикализмнің көріністері мен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына қысым жасауға бағытталған әрекеттерге қарсы тұруда мемлекеттік органдарға жәрдемдесу; # азаматтардың демократиялық нормаларға сүйенетін саяси-құқықтық мәдениетін қалыптастыру; # Ассамблеяның мақсаты мен міндеттеріне қол жеткізу үшін этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің күш-жігерін біріктіруді қамтамасыз ету; # Қазақстан халқының ұлттық мәдениетін, тілдері мен дәстүрлерін өркендету, сақтау және дамыту болып табылады. ==Ассамблея құрылымы== Қазақстан Республикасының Президенті Ассамблеяны құрады және қайта ұйымдастырады, Ассамблея қызметінің бағыттарын айқындайды, Ассамблея басшылығының лауазымды адамдарын қызметке тағайындайды. 2008-2022 жылдары Ассамблея туралы заңға сәйкес Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне — Елбасына Қазақстан халқы Ассамблеясын өмір бойы басқару құқығы тиесілі болды. 2021 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы Қазақстан халқы Ассамблеясын басқаруды өз еркімен екінші Президентке тапсырды. Ассамблеяның құрылымын Ассамблея Сессиясы, Ассамблея Кеңесі, Ассамблея Хатшылығы, облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары құрайды. Ассамблея Сессиясы – Ассамблея мүшелерінің жиналысы Ассамблеяның жоғары басқарушы органы болып табылады. Сессияны Қазақстан Республикасының Президенті қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет шақырады. Кезекті Сессияны шақыру туралы өкім кезекті Сессияның еткізілетін күні, орны жене күн тәртібі көрсетіліп, ол басталғанға дейін отыз күннен кешіктірілмей қабылданады, бұл туралы ресми бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланады. Кезектен тыс Сессия Ассамблея Төрағасының, Ассамблея Кеңесінің бастамасы бойынша немесе Ассамблея мүшелері жалпы санының кемінде үштен бірінің өтініші бойынша шақырылады жене оны өткізу туралы шешім қабылданған күннен бастап бір ай мерзімде өткізіледі. Ассамблея тарихында 18 сессия өткізіліп, онда қоғам өмірінің маңызды мәселелері мен мемлекет дамуының негізгі бағыттар талқыланды. Сессиялар аралығындағы кезеңде Ассамблеяны басқаруды Қазақстан Республикасы Президентінің шешімімен құрылатын Ассамблея Кеңесі жүзеге асырады. Кеңестің құрамын Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді. Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмыс органы оның Хатшылығы дербес құрылымдық бөлім ретінде Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің құрамына кіреді. Ассамблеяның және облыстар (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеяларының құрамы - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерінің, мемлекеттік органдар өкілдерінің және олардың қоғамдағы беделі ескеріле отырып Қазақстан Республикасы азаматтарының қатарынан қалыптастырылады. Қазіргі уақытта Ассамблеясының құрамында 390 мүше бар. Ассамблеяға мүшелікке кандидатуралар облыстардың этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктерінің ұсыныстары негізінде облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары сессияларының шешімі бойынша, сондай ақ республикалық, өңірлік этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің жоғары органдарының шешімі бойынша ұсынылады. Ассамблея қызметін ғылыми сүйемелдеу үшін Ғылыми-сарапшылық кеңес құрылып, қызмет атқаруда. Ғылыми-сарапшылық кеңестің құрамына Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, этномәдени бірлестіктердің, ғылыми және білім беру ұйымдарының өкілдері, сондай-ақ ғалымдар, тәуелсіз сарапшылар мен мамандар кіреді. Этносаралық мәселені жариялаудың ерекшелігі ескеріле отырып Қазақстан халқы Ассамблеясы жанынан Журналистер мен сарапшылар клубы құрылған. Клуб жұмысының басты бағыты журналистер мен сарапшылар үшін этносаралық тақырыпты жариялаудың лайықты дәстүрін қалыптастыру, сондай-ақ Ассамблея мен БАҚ арасындағы байланысты тереңдету болып табылады. Барлық аймақтарда Достық үйлері өз жұмысын тиімді атқарып келеді, Мемлекет басшысының тапсырмасымен Астана қаласында – Бейбітшілік және келісім сарайы салынды. Мұнда жыл сайын Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары, әлемдік дәстүрлі діндер съездері, өзге де маңызды іс-шаралар өтеді. Ассамблеяның жұмыс органы Ассамблея Хатшылығы Президент Әкiмшiлiгiнiң құрылымында дербес құрылымдық бөлiм болып табылады. Хатшылықты бiр мезгiлде Ассамблея Төрағасының орынбасары болып табылатын Хатшылық меңгерушiсi басқарады. Осы тетіктер Ассамблеяның мемлекеттік басқару мен қоғамдық қатынастардағы нақты әрекет етуі мен тиімділігінің негізі. Ассамблеяның және облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың ассамблеяларының құрамы Қазақстан Республикасы азаматтарын - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерін, мемлекеттік органдар өкілдерін және қоғамда өзіндік орны, абырой-беделі бар тұлғаларды қамтиды. Қазіргі уақытта Ассамблея құрамында 394 мүше бар. Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі оның еліміздің жоғары заң шығару органында - Парламентте этностық топтар мүдделерінің кепілді өкілдік етуін қамтамасыз етуі болып табылады. Парламент Мәжілісіне Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланған 9 депутат еліміздің барлық этностары атынан өкілдік етеді. Бұдан басқа қазақстандық этностық қоғамдастық өкілдері Парламенттегі өкілдігі өкілді органдарға саяси партиялар арқылы сайлауға тікелей қатысу негізінде жүзеге асырылады. Қазақстан халқы ассамблеясы өзінің құрылған кезінен бастап орасан біріктірушілік және зияткерлік әлеует жинақтап және халықтық дипломатия институты үлгісіне бейімделе отырып, ұзақ даму жолынан өтті. Еліміздегі 100-ден аса этностың басын біріктіретін бірегей құрылым тұрақтылықты сақтап, республиканың ілгерілей дамуы үшін маңызды роль атқарды. Қазақстан халқы Ассамблеясы бүкіл әлемге Қазақстанның этносаралық қатынастар саласында жүргізіп отырған саясатының табысты екенін паш етіп келеді. Жалпы алғанда негізінен Ассамблея жұмысының арқасында біздің елімізде этносаралық және конфессияаралық келісімнің бірегей моделі, әрбір азамат этникалық және діни ерекшелігіне қарамастан Конституцияда кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен бостандықтарын толық пайдалана алатындай ерекше сенім, ынтымақ, өзара түсініктік ахуалы қалыптасты. Республикада Қазақстанның барлық этностарының мәдениетін, тілін, дәстүрін дамыту үшін қажетті жағдайдың бәрі жасалған. Ассамблея қызметі Қазақстанның этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешетін ел ретіндегі халықаралық беделін арттыруға ықпал етеді. ==Ассамблеяның парламенттегі өкілдігі== Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі этностық топ өкілдері мүдделерін жоғары заң шығару органында – ел Парламентінде білдіру болып табылады. Конституцияға 2007 жылы енгізілген өзгерістерге сәйкес Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 9 депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлады. Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлаған Парламент Мәжілісінің 9 депутаты, елдегі барлық этностардың мүддесін білдірді. Ассамблеядан сайланған депутаттар заң шығарушылық процесіне белсенді қатысып, заң шығарушылық бастамашылық құқығын жиі пайдаланды. Этносаралық қатынастарға қатысты қабылданатын барлық заң жобалары депутаттардың тиісті сараптауынан өтті. 2022 жылғы конституциялық реформадан кейін Мәжілістегі Ассамблеяның квотасы жойылды. Оның орнына Республика Президенті Ассамблея Кеңесінің ұсынысы бойынша Парламент Сенатының 5 депутатын тағайындады. 2026 жылы қабылданған жаңа конституцияға сәйкес бір палаталы Құрылтайда этнос өкілдерінің квотасы қарастырылмаған. Ассамблеяның орнына құрылған Қазақстан халық кеңесінің құрамына Республика Президенті этномәдени бірлестіктерден 42 адам тағайындайды. == Ассамблея сессиялары тізімі == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Реті !! Өткен уақыты !! Күн тәртібі |- | I сессия || 24 наурыз 1995 || Біздің ортақ үйіміздегі бейбітшілік пен келісім үшін<ref>[https://assembly.kz/ank/sessii-assamblei-naroda-kazakhstana/ Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары]</ref> |- | II сессия || маусым 1995 || Өткенді ұғыну және қоғамның демократиялық реформалануы |- | III сессия || сәуір 1996 || Қоғамдық келісім – Қазақстанның демократиялық дамуы |- | IV сессия || маусым 1997 || Тарихи зерде, ұлттық келісім және демократиялық реформалар – Қазақстан халқының азаматтық таңдауы |- | V сессия || қаңтар 1999 || Ұлттық келісім – Қазақстанның дамуы мен тұрақтылығының негізі |- | VI сессия || желтоқсан 1999 || Достық пен келісіммен XXI ғасырға |- | VII сессия || желтоқсан 2000 || Халықтың рухани мәдени дамуы – Қазақстанның тәуелсіздігін тұрақтандырудың негізі |- | VIII сессия || қазан 2001 || Тәуелсіздікке 10 жыл: бейбітшілік, прогресс және қоғамдық келісім |- | IX сессия || қараша 2002 || Қазақстан халқы Ассамблеясының стратегиясы: ұлттық келісім, қауіпсіздік, азаматтық әлем |- | X сессия || желтоқсан 2003 || Ұлтаралық келісімнің қазақстандық моделі: тәжірибе және болашақ |- | XI сессия || 22 қараша 2005 || Бейбітшілік, ұлтаралық келісім мен жасампаздықтың 10 жылы<ref>[https://nomad.su/?a=3-200511230024&ysclid=ml05h9f8wz203234727 В Астане прошла XI сессия Ассамблеи народов Казахстана]</ref> |- | XII сессия || 24 қазан 2006 || Әр жүректе – бір ел<ref>[https://nomad.su/?a=3-200610260107&ysclid=ml05ffr0xs799571261 В каждом сердце - родная страна]</ref> |- | XIII сессия || 20 тамыз 2007 || Бейбітшілік, тұрақтылық және келісім біздің ең басты ұлттық басымдықтардың айналасында қоғамды біріктіруіміз керек |- | XIV сессия || 23 қазан 2008 || Елдің қуаты – халықтың бірлігінде<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N080000250_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он төртіншi сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XV сессия || 26 қазан 2009 || Ұлттық бірлік – біздің стратегиялық таңдауымыз<ref>[https://nomad.su/?a=3-200910270140&ysclid=ml05bt0ms4972373642 Состоялась XV сессия Ассамблеи народа Казахстана]</ref> |- | XVI сессия || 20 қазан 2010 || Қазақстан халқы Ассамблеясы: Сенім. Дәстүр. Транспаренттік. Толеранттылық<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N100000439_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он алтыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XVII сессия || 18 сәуір 2011 || Тәуелсіз Қазақстан: бейбітшіліктің, келісімнің және жасампаздықтың 20 жылы |- | XVIII сессия || 16 қаңтар 2012 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауы |- | XIX сессия || 27 сәуір 2012 || Қазақстан жолы: тұрақтылық, бірлік, жаңғыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1200000099 Қазақстан халқы Ассамблеясының он тоғызыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XX сессия || 24 сәуір 2013 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бір халық – бір ел – бір тағдыр<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1300000188 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырмасыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXI сессия || 18 сәуір 2014 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бейбітшілік, рухани және келісім мәдениеті |- | XXII сессия || 23 сәуір 2015 || Мәңгілік Ел: бір ел – бір тағдыр<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1500000352 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма екінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXIII сессия || 21 наурыз 2016 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000058 Қазақстан халқы Ассамблеясының кезектен тыс жиырма үшінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXIV сессия || 26 сәуір 2016 || Тәуелсіздік. Келісім. Болашағы біртұтас ұлт<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000068 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма төртінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXV сессия || 26 сәуір 2017 || Жаңғырудың негізі – тұрақтылық, бірлік, келісім<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1700000154 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма бесінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVI сессия || 28 сәуір 2018 || Бес әлеуметтік бастама - қоғамның әлеуметтік бірлігінің тұғыры<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=39805844 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма алтыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVII сессия || 29 сәуір 2019 || Татулық пен келісім формуласы: әлеуметтік бірлік және жаңғыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1900000293 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма жетінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVIII сессия || 11 қаңтар 2021 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау<ref>[https://assembly.kz/news/r-parlamenti-m-zhilisine-saylau-boyynsha-kha-ny-khkhviii-sessiyasy-z-zh-mysyn-bastaydy/ 11 қаңтарда Бейбітшілік және келісім сарайында ҚХА-ның ХХVІІІ сессиясы өтеді]</ref> |- | XXIX сессия || 28 сәуір 2021 || Бірліктің, татулық пен келісімнің 30 жылы<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-muscat/press/news/details/196278 Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХІХ сессиясы туралы]</ref> |- | ХХХ сессия || 28 сәуір 2022 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің шығып қалған депутатының орнына сайлау<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000292 Қазақстан халқы Ассамблеясының отызыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | ХХХІ сессия || 29 сәуір 2022 || Ел бірлігі – жаңарған Қазақстанның тірегі<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000295 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз бірінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXXII сессия || 26-27 сәуір 2023 || Әділетті Қазақстан: бірлік, тұрақтылық, даму<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2300000020 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз екінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXXIII сессия || 24-25 сәуір 2024 || Бірлік. Жасампаздық. Өрлеу<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2400000132 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз үшінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | ХХХІV сессия || 24 сәуір 2025 || Бірлік пен келісім жолындағы 30 жыл<ref>[https://nege.kz/news/kazakstan-halki-assambleyasinin-xxxiv-sessiyasi-bastaldi-4dd503 Қазақстан халқы Ассамблеясының XXXIV сессиясы басталды]</ref> |} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан этникалық топтары]] [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] bn04kbtm8lhqft59cloujwvqi4y7kn0 Қазақстан Конституциялық Соты 0 19712 3651059 3626774 2026-09-05T03:54:46Z Casserium 68287 /* Судьяларының тізімі */ 3651059 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Эмблема Конституционного суда Казахстана.png |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1992, 2023 (екінші рет құрылды) |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 1995 (кейін қайта құрылды) |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, Мәңгілік Ел даңғылы, 13 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = 1,7 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты''' — Конституциялық бақылауды жүзеге асыратын және бүкіл ел аумағында Қазақстан Республикасы Конституциясының үстемдігін қамтамасыз ететін тәуелсіз мемлекеттік орган<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000153 Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы]</ref>. Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының өкілеттігі, құрылу тәртібі және қызметі Конституциямен және Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы Конституциялық заңмен белгіленеді. == Тарихы == Қазақстанда конституциялық бақылау институтын құру 1989 жылы Қазақ КСР Конституциясына Конституциялық қадағалау комитетінің құрылуын көздейтін толықтыру енгізумен байланысты, алайда ақыр аяғында бұл комитет құрылмады.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57767?lang=kk Қазақстан Республикасында конституциялық бақылаудың қалыптасу тарихы мен дамуы]</ref> Кейінірек «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңында Конституцияны сот арқылы қорғайтын жоғары орган Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты болып табылады деп белгіленді. Қазақстанда Конституциялық сот 1992 жылы 6 маусымда қабылданған "Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы" заңы негізінде құрылды. Бұл органды Республика Жоғарғы Кеңесі 1992 жылғы 2 шілдеде сайлап, ол 1995 жылғы қазанға дейін конституциялық бақылауды жүзеге асырды. Оған 11 адам: төраға мен он судья кірді. Конституциялық соттың алғашқы және жалғыз төрағасы Мұрат Баймаханов болды. 1995 жылы наурызда Конституциялық сот сол кездері парламент рөлін атқарған Жоғарғы кеңес сайлауын заңсыз деп танып, Жоғарғы кеңес таратылды. Сол жылы тамыз айында жаңа Конституция қабылданып, Конституциялық кеңес құрылды. Соған сәйкес Конституциялық сот жұмысы тоқтады.<ref>[https://informburo.kz/kaz/elaynasy/demokratiyalyq-institut-konstituciyalyq-sotty-ne-usin-qaitaru-qazet "Демократиялық институт": Конституциялық сотты не үшін қайтару қажет?]</ref> 1995 жылғы Конституцияның негізінде Конституциялық Кеңес 1996 жылғы ақпанда құрылды. 2022 жылы 5 маусымда жалпыұлттық референдум өтіп, Конституцияға өзгерістер мен түзетулер енгізілді. Конституциялық соттың құрылуы да сол кездегі түзетулердің бір бөлігі болды. Соған орай 2023 жылы 1 қаңтарда Конституциялық сот жұмысын бастады.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/580540-konstitutsiyaly-sot-zh-mysyn-bastady Конституциялық сот жұмысын бастады]</ref> == Мәртебесі == Конституциялық Сот өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде дербес және азаматтардан, ұйымдардан, мемлекеттік органдардан, лауазымды адамдардан тәуелсіз, Қазақстан Республикасының Конституциясын және осы Конституциялық заңды басшылыққа алады, соттардың немесе басқа да мемлекеттік органдардың құзыретіне кіретін барлық жағдайларда өзге мәселелерді анықтаудан, зерттеуден және тексеруден қалыс қалады. == Соттың құрамы және оны құру тәртібі == * Конституциялық Сот Төрағаны және оның орынбасарын қоса алғанда, 11 судьядан тұрады. * Конституциялық Соттың Төрағасын лауазымға Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды. * Конституциялық Соттың 10 судьясын Қазақстан Республикасының Президенті Республика Құрылтайының келісімімен лауазымға тағайындайды. * Қазақстан Республикасының Президенті Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьяларының арасынан тағайындайды. == Өкілеттік мерзімі == * Конституциялық Сот Төрағасы мен судьяларының өкілеттігі 8 жылға созылады. Бір адам Конституциялық Соттың судьясы болып бір реттен артық тағайындала алмайды. * Өз өкілеттіктері тоқтатылған жағдайда Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары Қазақстан Республикасының Конституциясында және осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен ауыстырылады. == Соттың құзыреті == Конституциялық Сот шешімдері қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Республиканың бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды. Конституцияның 73-бабына сәйкес Конституциялық Сот: # дау туындаған жағдайда Президенттің, Құрылтай депутаттарының сайлауын және жалпыхалықтық референдумды өткізудің дұрыстығы мәселесін шешеді; # Президент қол қойғанға дейін Құрылтай қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін қарайды; # Құрылтай қабылдаған қаулылардың Конституцияға сәйкестігін қарайды; # халықаралық шарттарды ратификациялағанға дейін олардың Конституцияға сәйкестігін қарайды; # халықаралық ұйымдар мен олардың органдары шешімдерінің орындалуының Конституцияға сәйкестігін қарайды; # Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді; # Республика азаматтарының Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты Республика нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін олардың өтініштері бойынша қарайды; # Республика нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Бас Прокурордың өтініші бойынша қарайды; # адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына қатысты Республика нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өтініші бойынша қарайды. Конституцияның 46-бабына сәйкес Республика Президенті адамның және Республика азаматының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің Егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде Конституциялық Сотқа күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы, сондай-ақ Республика Конституциясына өзгерістер мен толықтырулардың Конституция талаптарына сәйкестігі туралы қорытынды беру туралы өтініш жібереді. Конституцияның 50-бабына сәйкес: * Республика Президенті Конституциялық Сотқа өз еркімен орнынан түсуге мәлімдеме берген жағдайда, Конституциялық Сот мәлімдемені Президенттің өзі және өз еркімен бергенін растайды. * Республика Президентін денсаулығына байланысты мерзімінен бұрын босату туралы шешім қабылданар алдында Конституциялық Сот белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытынды береді. Конституцияның 56-бабына сәйкес Конституциялық Сот Құрылтайға Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайын жолдау жібереді. Конституцияның 79-бабына сәйкес Конституциялық Сот қолданылуға тиіс заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп тапқан актіні конституциялық емес деп тану туралы соттың өтiнiшiн қарайды. == Төрағалар тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты (1992–1995)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Мұрат Тәжімұратұлы Баймақанов|Мұрат Баймақанов]]<br>{{small|(1933—2022)}} || 2 шілде 1992 || 19 қазан 1995<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002551_ Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының төрағасы М.Т.Баймахановтың қызметiнен босатылуы туралы]</ref> |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі (1995–2022)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Юрий Алексеевич Ким|Юрий Ким]]<br>{{small|(1940—2000)}} || 24 қаңтар 1996 || 15 қараша 2000<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері]</ref> |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Юрий Александрович Хитрин|Юрий Хитрин]]<br>{{small|(1946—2004)}} || 21 желтоқсан 2000 || 15 маусым 2004 |- | 3 || [[Сурет:Рогов ИИновый.jpg|99px]] || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]]<br>{{small|(1950 туған)}} || 15 маусым 2004 || 11 желтоқсан 2017 |- | 4 || [[Сурет:Kairat Mami (cropped).jpg|99px]] || [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 11 желтоқсан 2017 || 31 желтоқсан 2022 |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты (2022–)''' |- | 1 || [[Сурет:Фото Эльвиры Азимовой.jpg|99px]] || [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]]<br>{{small|(1973 туған)}} || 1 қаңтар 2023 || — |} == Судьяларының тізімі == {| class="wikitable" |- ! Реті !! Аты-жөні !! Тағайындалған уақыты !! Лауазымы |- | 1 || [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот төрағасы |- | rowspan="2" | 2 || rowspan="2" | [[Бақыт Маратұлы Нұрмұханов|Бақыт Нұрмұханов]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 10 қаңтар 2023 || Конституциялық сот төрағасының орынбасары |- | 3 || [[Асан Қайруллаұлы Ескендіров|Асан Ескендіров]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 4 || [[Қайрат Төлегенұлы Жақыпбаев|Қайрат Жақыпбаев]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 5 || [[Айжан Ержанқызы Жатқанбаева|Айжан Жатқанбаева]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 6 || [[Айгүл Қуанышбайқызы Қыдырбаева|Айгүл Қыдырбаева]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 7 || [[Қанат Сергейұлы Мусин|Қанат Мусин]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 8 || [[Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев|Еркін Оңғарбаев]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 9 || [[Роман Анатольевич Подопригора|Роман Подопригора]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы |- | 10 || [[Сергей Федорович Ударцев|Сергей Ударцев]] || 1 қаңтар 2023 || Конституциялық сот судьясы (1992 — 1995, 2023 — ) |} === Бұрынғы судьяларының тізімі=== {| class="wikitable sortable" |- ! Аты-жөні !! Судья/мүше болған уақыты !! Лауазымы |- | [[Мұрат Тәжімұратұлы Баймақанов|Мұрат Баймақанов]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот төрағасы<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35872205 В тени конституционного правосудия]</ref> |- | rowspan="2" | [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот төрағасының орынбасары |- | 2004 — 2017 || Конституциялық кеңес төрағасы |- | rowspan="2" | [[Аманжол Мағзұмұлы Нұрмағамбетов|Аманжол Нұрмағамбетов]] || 1992 — 1995 || Конституциялық соттың судья-хатшысы |- | 2005 — 2017 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Георгий Владимирович Ким|Георгий Ким]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот судьясы |- | [[Сабыр Ахметжанұлы Қасымов|Сабыр Қасымов]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот судьясы |- | [[Людмила Илларионовна Башаримова|Людмила Башаримова]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот судьясы |- | [[Кеңес Жексенбекұлы Жалмұханбетов|Кеңес Жалмұханбетов]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот судьясы<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002552_ Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьялары туралы]</ref> |- | [[Жолымбет Нұрахметұлы Бәйiшев|Жолымбет Бәйiшев]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот судьясы |- | rowspan="2" | [[Виктор Александрович Малиновский|Виктор Малиновский]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот судьясы |- | 2007 — 2022 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | rowspan="2" | [[Ордағали Қажығалиұлы Ықсанов|Ордағали Ықсанов]] || 1992 — 1995 || Конституциялық сот судьясы |- | 1996 — 1999 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Юрий Алексеевич Ким|Юрий Ким]] || 1996 — 2000 || Конституциялық кеңес төрағасы |- | [[Салахиден Нұрсарыұлы Сәбикенов|Салахиден Сәбикенов]] || 1996 — 1998 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Владимир Васильевич Мамонов|Владимир Мамонов]] || 1996 — 1999 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] || 1996 — 1999 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Николай Ильич Акуев|Николай Акуев]] || 1996 — 2002 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Виталий Дмитриевич Шопин|Виталий Шопин]] || 1996 — 2002 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Жұмабек Дүйсешұлы Бұсырманов|Жұмабек Бұсырманов]] || 1998 — 2002 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Анатолий Константинович Котов|Анатолий Котов]] || 1999 — 2005 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Амангелді Есенжанұлы Есенжанов|Амангелді Есенжанов]] || 1999 — 2005 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Құрманбек Әукенұлы Омарханов|Құрманбек Омарханов]] || 1999 — 2005 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Юрий Александрович Хитрин|Юрий Хитрин]] || 2000 — 2004 || Конституциялық кеңес төрағасы |- | [[Светлана Федоровна Бычкова|Светлана Бычкова]] || 2002 — 2007 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Қабылсаят Әзімбайұлы  Әбішев|Қабылсаят Әбішев]] || 2002 — 2008 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Қуаныш Жетпісұлы Балтабаев|Қуаныш Балтабаев]] || 2002 — 2008 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Николай Васильевич Белоруков|Николай Белоруков]] || 2005 — 2017 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Убайдулла Мырзағалиұлы Стамқұлов|Үбайдолла Стамқұлов]] || 2005 — 2017 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Анар Нұрәліқызы Жайылғанова|Анар Жайылғанова]] || 2008 — 2016 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Ілияс Жақыпбекұлы Бақтыбаев|Ілияс Бақтыбаев]] || 2008 — 2016 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Асқат Қайзоллаұлы Дауылбаев|Асхат Дауылбаев]] || 2016 — 2022 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Үнзила Шапақ]] || 2016 — 2022 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] || 2017 — 2022 || Конституциялық кеңес төрағасы |- | [[Иоган Давидович Меркель|Иоган Меркель]] || 2017 — 2022 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Рахмет Желдібайұлы Мұқашев|Рахмет Мұқашев]] || 2017 — 2022 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Әлібек Ақылбекұлы Темірбеков|Әлібек Темірбеков]] || 2017 — 2022 || Конституциялық кеңес мүшесі |- | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] || 2019 — 2022 || Конституциялық кеңестің өмір бойғы мүшесі |- | [[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев|Ерлан Сәрсембаев]] || 2023 — 2025 || Конституциялық сот судьясы |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты]] jj1544p15ocjh1s0foyobg4m3sq77qq Сенегал 0 19786 3651042 3645273 2026-09-04T20:40:32Z Juliencherry 183285 Paris_dakar_rally_countries.PNG → Dakar Africa Rally countries.svg 3651042 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Сенегал Республикасы |Шынайы атауы = République du Sénégal{{ref-fr}}<br>Réewum Senegaal{{ref-wo}}<br>Senegaal{{ref-ff}} |Септік = |Елтаңба = Coat of arms of Senegal.svg |Байрақ = |Ұраны = Бір халық, бір мақсат, бір сенім |Әнұранның аты = Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons |Аудио = |lat_dir =N |lat_deg =14 |lat_min =28 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =14 |lon_min =15 |lon_sec = 0 |region = SN |CoordScale =4000000 |Картада = Location Senegal AU Africa.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Аралас республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[20 тамыз]] [[1960 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Франция]]дан |Тілдері = [[француз тілі]]<br>[[Хассания|арабша (хесания)]] ұлттық тіл мәртебесіне иә<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.ambientinsight.com/Resources/Documents/AmbientInsight-2013-2018-Africa-Digital-English-Language-Learning-Market-Abstract.pdf# |title=Архивированная копия |accessdate=2016-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160418061027/http://www.ambientinsight.com/Resources/Documents/AmbientInsight-2013-2018-Africa-Digital-English-Language-Learning-Market-Abstract.pdf# |archivedate=2016-04-18 |deadlink=yes }}</ref>. |Мемлекеттік діні = Зайырлы мемлекет |Астанасы = [[Дакар]] |Ірі қалалары = [[Дакар]], [[Зигиншор]], [[Каолак (қала)|Каолак]] |Басшы қызметі = [[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]]<br />[[Сенегал премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Маки Салл]]<br />[[Мохамед Дионне]] |Жер аумағы = 196 712 |Жер аумағы бойынша орны = 86 |Судың үлесі = 2,1 |Этнохороним = |Жұрты = 15 411 614 |Халық саны бойынша орны = 72 |Сарап жылы = 2016 |Санақ бойынша халық саны = 14 668 522<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html |title=Senegal |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=20 October 2018}}</ref> |Санақ жылы = 2016 |Халық тығыздығы = 68,7 |Тығыздық бойынша орны = 134 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 59,987 млрд.<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=7&sy=2016&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=722&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=1 February 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 112 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 3,675<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 158 |ЖІӨ (номинал) = 24,240 млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 108 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 1,485<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 158 |АДИ = {{өсім}} 0,505<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 164 |АДИ деңгейі = <span style="color:#e0584e">төмен</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = КФА франкы |Интернет үйшігі = [[.sn]] |ISO = |Телефон коды = 221 |Уақыт белдеуі = 0 |Түсініктемелер = }} '''Сенегал''' ({{lang-fr|Sénégal}}), ресми атауы '''Сенегал Республикасы''' ({{lang-fr|République du Sénégal}}) — Батыс Африкадағы мемлекет, атын елдегі өзеннің атынан алып тұр. Батысында — Атлант мұхиты, солтүстігінде — Мауритания, шығысында — Мали, ал Гвинея және Гвинея-Бисау онтүстігінде. Ел ішінде Гамбия мемлекеті орналасқан. == Географиясы == Сенегал — субэкваторлық белдеудегі саванналар мен орманды алқаптар аймағындағы жазық ел. Оңтүстік-шығысында 500 м-ге дейінгі жеке биіктіктер бар. Климаты субэкваторлық, солтүстігінде құрғақ, оңтүстігінде ылғалдырақ. Орташа температура: қаңтарда шамамен 23&nbsp;°C және шілдеде 28&nbsp;°C. Сенегал аумағы арқылы тұрақты ағысы бар екі үлкен өзен - солтүстігінде Сенегал және оңтүстігінде Казаманс ағып жатыр. Қалған өзендердің көпшілігі құрғақшылық кезінде толығымен дерлік құрғайды. Сенегалдағы ірі жануарлар толығымен дерлік жойылды, бірақ бөкендер саванналарда кездеседі, ал шалғай жерлерде әлі де шакалдар, гиеналар, қабыландар және гепардтар өмір сүреді. Мұнда көптеген ұсақ кеміргіштер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер (соның ішінде цеце шыбыны) кездеседі. Жағалау сулары балықтарға, соның ішінде акулаларға бай. == Әкімшілік бөлінісуі == {{main|Сенегалдың әкімшілік бөлінісуі}} [[Сурет:Regions of Senegal.svg|400px|нобай|солға|Сенегал аймақтары]] Сенегал 11 облыстан құрылған. {| align="center" class="standard" |+ ! |Облыс ! |Облыс (фр.) ! |Орталығы ! |Жер көлемі, ш.шақырым ! |халық саны (2002), адам |----- | [[Дакар]] | Dakar | [[Дакар]] | 550 | 2 267 356 |----- | [[Диурбель]] | Diourbel | [[Диурбель]] | 4 359 | 1 049 954 |----- | [[Фатик]] | Fatick | [[Фатик]] | 7 935 | 613 000 |----- | [[Каолак]] | Kaolack | [[Каолак]] | 16 010 | 1 066 375 |----- | [[Колда]] | Kolda | [[Колда]] | 21 011 | 847 243 |----- | [[Луга]] | Louga | [[Луга]] | 29 188 | 677 533 |----- | [[Матам]] | Matam | [[Матам]] | 25 083 | 423 041 |----- | [[Сен-Луи]] | Saint-Louis | [[Сен-Луи]] | 19 044 | 688 767 |----- | [[Тамбакунда]] | Tambacounda | [[Тамбакунда]] | 59 602 | 605 695 |----- | [[Тиес]] | Thiès | [[Тиес]] | 6 601 | 1 290 265 |----- | [[Зигиншор]] | Ziguinchor | [[Зигиншор]] | 7 339 | 437 986 |+ |} == Халқы == ''Толық мақалалары'':[[Сенегал халқы]] ==== Халық саны ==== 2009 — 13 '700'000. Бір жылда өсуі — 2,7 % ==== Орташа өмір сүру жасы ==== 59 жас (57 — ерлер, 61 — әйелдер) ==== Тұратын ұлттар ==== 20 шақты этникалық топтар бар. Ең ірілері: волоф (43 %), фульбе (24 %) и серер (15 %). Ақ нәсілділер (көбінесе француздар) және ливандықтар — 1 % шамасында. ==== Ресми тіл ==== Француз. Жергілікті тілдер де қолданылады ==== Халық сауаттылығы ==== Ерлерде — 51 % , әйелдер — 29 % (2002 жыл) ==== Діндер ==== [[Мұсұлмандар]] — 94 %, [[христиандар]] — 5 %, жергілікті діндер — 1 % ==== Қалалық тұрғындар ==== 42 % (2008) == Тарихы == === Колонизацияға дейін === [[Сурет:Wassu Stone Cirles shaunamullally 02.jpg|thumb|Мегалиттер]] XI ғасыр шамасында араб шабуылшылары алып келген ислам елдегі ең маңызды дін ретінде саналды. XIV ғасырда Сенегал жерінде бірнеше кішкентай елдер болған. Олардың арасында ең күштісі Джолоф империясы болды. Сенегалдың Горе аралы көптеген уақыт бойы ең үлкен құл сату орталығы болып саналды. XV ғасырда бұл елде бірінші еуропалықтар келді. 1435 жылы [[Португалия]]ның өкілдері келген. Ал XVII ғасырда француздар Сенегалда бірінші қаланың негізін салған. === Колония кезі === ХІХ ғасырдың екінші жартысында француздар Сенегал ішкі аймақтарын басып бастады. 1860 жылы Елдің ең ірі тайпасының басшысы, Хаджи Омар, Францияның протекторатын мойындады. Ал 1890 жылы қалған тайпалардың бәріде соларға қосылды. [[Сурет:TirailleurMarseille1913.jpg|thumb|[[Марсель]]ге бара жатқан Сенегалдық отбасы]] Француздар Сенегалдан арахиспен алған, оған қоса, олар ел аумағынан алтын тапқан. 1885 жылы Сен-Луи-Дакар бірінші темір жолын құрған. 1909-1923 жылдары Дакардан көршілес Мали колониясына темір долын құрған. Сенегалдың батысындағы 4 аудан тұрғындарына Франция азаматтығы құқығын берген, Франция парламентіне олардан 1 депутат сайланған (бірінші қара нәсілді депутат — Блез Диань (1914-1934 жылдары депутат болған). Ол Франция колония министрының орынбасарыда болған). Сол кезде бірнеше оқу орындары құрылған. Олар жергілікті халықтан колония әкімшіліктеріне жұмысшыларды дайндаған. Африка жұртынан Франция әскерінің бөлімшелері құрылған. 1895-1958 Сенегал Франция Батыс Африкасының құрамына кіреді. Оның астанасы болып 1902 жылы Дакар қаласы бекітіледі. === Тәуелсіздік кезеңі === [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]]тан кейін елдегі ұлттық қозғалыстар көбейеді. [[1958|1958 жылдың]] [[25 қараша]]сында Сенегал Франция Қоғамының өз өзін басқаратын республика болып жарияланады. [[1960]] жылы [[Сәуірдің 4|4 сәуір]] күні Сенегал мен [[Мали|Француздық Судан]] бірігіп, Мали Федерациясын құрады. Бұл ел тәуелсіздікке ие болады: 4 сәуір күні келісімге қол қойылады, бірақ ресми түрде тек 1960 жылдың [[20 маусым|20-сы маусым]] күні жарияланады. Содан кейін саяси конфликттердін нәтижесінде, сол жылдың [[20 тамызы]]нда екігі бөлініп, Сенегал және Мали болып тәуелсіздіктерін жариялайды. Сол кезден бастап, Сенегалда "африкандық социализм" құруы басталады. [[1976|1976 жылы]] Ата-заңға өзгеріс енгізіледі. Сол бойынша Сенегалда тек 3 партияның жұмысы заңды саналады. Олар: социал-демократиялық, либерал-демократиялық және марксист-лениндық. Бірақ оларға қоса елде бірнеше заңсыз партиялар жұмыс істеген — Тәуелсіздік және еңбек партиясы, Жаңа демократия үшін қозғалыс, Жұмысшылар Бірлестігі. 1980-ші жылдардың басында заңсыз партиялардың көбі заңды түрде ісін бастады. [[1982|1982 жылы]] [[Гамбия]]мен қосылып [[Сенегамбия]] конфедерациясын құрды. Бірақ одан ештене шықпай, 7 жылдан кейін сол мемлекет жоқ болды. Елдің онтүстігінде сепаратистік топтар өз істерін жүргізіп келе жатыр. == Саяси жағдай == [[Сурет:Abdoulaye Wade in 16-05-2007.jpg|thumb|right|125px|Абдулай Вад, Сенегалдың қазіргі президенті]] Елбасы — президент — 5 жылға сайланады. Ол премьер-министрды тағайындайды. Премьер-министр министрлер кабинетін президент келісімімен құрады. Сенегал Парламенты бір палатыдан құрылған, ол Ұлттық Ассамблея деп аталады. Оның құрамына 120 сайланған депутат кіреді. 1976 жылдан бері елде бірнеше партия заңды түрде істейді. Олардың саны шектелмеген. Қазір Сенегалда 20 шақты партия бар. Сот жүйесі екі Жоғарғы соттан тұрады. [[Сурет:National assembly (Dakar, Senegal).jpg|thumb|left|Ұлттық Ассамблея]] Негізгі саяси партиялары — Сенегал демократиялық партия, Сенегал Социалистік партия, прогрессивтік күштер Альянсы, жұмысшылар партия қозғалысы, Африкандық демократия және социализм партиясы. Сенегалдың бірінші президенті Леопольд Седар Сенгор (1960-1980 жж.). 1981 жылы оны Абду Диуф ауыстырған. [[2000]] жылдан бері Сенегал президенті Абдулай Вад. == Экономикасы == Табиғи ресурстар — мұнай, темір қазбалары, алтын. Сенегал экономикасы аса дамыған емес, шеттен келетін гуманитарлық көмектен тәуелді. [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]] жан басына шаққанда — 1600 доллар (195 орын). Халықтың жартысынан көбі кедейлік деңгейінен төмен тұрады. 2007 Жұмыссыздық 48 % жетті. Жұмыс істеушілердің 75 % ауыл шаруашылығында істейді (ЖІӨ 14 %). Өнімдері — арахис, [[жүгері]], күріш, мақта. Мал және құс ұстайды, балық шаруашылығы бар. [[Сурет:Pêche boucotte.jpg|thumb|left|Сенегал балық аулаушысы]] Индустрия секторында (ЖІӨ 23 %) ауыл және балық шаруашылығының өнімін өндіру. Фосфат, темір, цирконий және алтын қазбаларын өндіру. [[Сурет:SénégalParis.jpg|thumb|Сенегалдың Париждегі Халықаралық Ауыл шаруашылығы көрмесіндегі орны ([[Париж]], 2007)]] Қызмет ету сферасы — ЖІӨ 63 %. Экспорт — 2,1 млрд долл. (2008) — балық, арахис, фосфаттар, мақта. Негізгі сатып алушылар — [[Мали]] 19,2 %, [[Үндістан]] 9,4 %, [[Франция]] 5,4 %, [[Гамбия]] 5,3 %, [[Италия]] 4,8 %. Импорт — 4,3 млрд долл. (2008) — тамақ өнімі, өндіріс тауарлары, т.б. Негізгі импорттаушы елдер — Франция 19,9 %, [[Ұлыбритания]] 15,3 %, [[Қытай]] 6,8 %, [[Бельгия]] 4,6 %, [[Таиланд]] 4,5 %, [[Нидерланд]] 4,1 %. == Білім беру == Ата заңның 21 және 22 баптары бойынша балалардың бәріде білім алуға құқығы бар. 16 жасқа дейінгі балалардың бәріде білім алуға міндетті. Сауатсыздық деңгейі жоғары, әсіресе, әйелдер арасында. 2002-2005 жылдары ЖІӨ-нің тек 5.4 %-ы білім беру саласына бөлінген. == Спорт == [[Сурет:Dakar Africa Rally countries.svg|thumb|Париж-Дакар раллиі өтетін елдер]] Спорт тарихында бұл елде ең жоғары сатыны аяқдопшылар алған. Олар 2002 жылғы Жапония және Кореядағы әлем чемпионатында шерек-финалға дейін жеткен. Бұл күтпеген жағдай болған. [[ФИФА]] рейтингінде 72 орында тұр. Дакар қаласында [[Париж-Дакар раллиі]]нің мәресі орналасқан. Бірақ 2009 жылдан бастап бұл дода ланкестік шабуылдарға орай [[Онтүстік Америка]]ға көшірілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Сенегал |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Африка елдері |Африка одағы |Ислам ынтымақтастық ұйымы |Франкофония |CPLP }} [[Санат:Сенегал|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 73pffljiyt5z5q0b5eoj0zm3anrex0g Қазақстан президенті 0 29191 3651182 3649697 2026-09-05T09:40:02Z Nurken 111493 3651182 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = [[Қазақстан президентінің байрағы|Президент байрағы]] |қазіргі = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |тағайындалды = тікелей дауыс беру арқылы сайланады |портреті = Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 20 наурыз 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Қазақстан}} |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 7 жыл, қайта сайлану құқығы жоқ |айлығы = |орынбасары = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |пайда болды = [[24 сәуір]] [[1990 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |соңғысы = |сайты = [http://www.akorda.kz akorda.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Президенті''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[мемлекет басшысы]] және [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР Қарулы Күштері]]нің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]сы, елдегі ең жоғарғы лауазым. == Тарихы == 1990 жылғы 24 сәуірде [[Қазақ КСР Президенті]]нің лауазымын белгілеу және [[Қазақ КСР Конституциясы]]на өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақ КСР заңымен [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Қазақ КСР Президенті [[Қазақ КСР президент сайлауы (1990)|болып сайланды]].<ref name="jkjnfg">{{Cite web |url= https://https://egemen.kz/article/270539-tunhghysh-prezidenttinh-eren-enhbegi |title= Тұңғыш Президенттің ерен еңбегі|access-date = 2023-08-23}}</ref> Сайланған кезінде Назарбаев Қазақстанды 1989 жылғы 22 маусымнан бастап [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақ КСР Коммунистік партия]]сы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып басқарған болатын. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақстанда [[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|тұңғыш рет жалпыхалықтық Президент сайлауы]] өтті. Дауыс беруге келген 88,2% сайлау 98,78% дауыс жинап Нұрсұлтан Назарбаев жеңіске жетті. 1991 жылғы 16 желтоқсанда [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]] Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады. 1993 жылдың жаңа Конституциясы арқылы Қазақстанда қоғам дамуына динамика беріп, бірпартиялық саяси басқарудан, экономикалық монополия жүйесінен және тарихи идеологиядан бас тарту арқылы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]]ке қатысуға ауқымды өкілет берілді.<ref name="jDuoio">{{Cite web |url= https://https://egemen.kz/article/270539-tunhghysh-prezidenttinh-eren-enhbegi |title= Тұңғыш Президенттің ерен еңбегі|access-date = 2023-08-23}}</ref> Бұл конституцияға сәйкес, президент жалпыхалықтық дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайланды, бір адам екі мерзіммен шектелді. 1995 жылы 29 сәуірде [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|президент Назарбаевтың өкілеттігін 2000 жылдың 1 желтоқсанына дейін ұзарту туралы референдум]] өтті. Мұны дауыс беруге келген 91,26% сайлаушылардың 95,46% қолдаған. 1995 жылы 30 тамызда республикада бүкілхалықтық референдум өтті, нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы]] қабылданды. Бұл конституция бойынша президент жалпыхалықтық дауыс беру арқылы 5 жыл мерзімге сайланды. Президент туғаннан Қазақстан азаматы болуы керек, 40 жастан кіші болмауы керек, мемлекеттік ([[Қазақ тілі|қазақ]]) тілді еркін білуі қажет, Қазақстанда кемінде 15 жыл тұруы керек және жоғары білімі болуы керек.<ref name="Fhtht">{{Cite web |url= https://adebiportal.kz/kz/authors/view/704|title= Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев |access-date = 2023-08-23}}</ref> 1998 жылы 7 қазанда Қазақстан конституциясына, оның ішінде президентке қатысты өзгертулер енгізілді — оның өкілеттік мерзімі 7 жылға дейін ұлғайтылды, президент үшін белгіленген шектік жас мөлшерін (65 жас) алып тастады, оған міндетті түрде қатысу қажеттілігі де белгіленді, Президенттік сайлауда сайлаушылардың 50%-ы болу қажеттілігі жойылды, Қазақстанның барлық мемлекеттік қызметшілері үшін осындай шектеуді алып тастады. Конституцияға енгізілген өзгерістермен бір мезгілде кезектен тыс президент сайлауы белгіленді. 10 қаңтар күні 1999 жылы [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|бірінші кезектен тыс президент сайлауы]]нда Нұрсұлтан Назарбаев 79,78%, [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]] 11,7%, [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] 4,61%, [[Энгельс Ғаббасов]] 0,76% дауыс жинады.<ref name="Llkopk">{{Cite web |url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election/29898554.html|title= Қазақстандағы президент сайлауы. Хроника|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2005 жылғы 4 желтоқсанда Қазақстанда [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|үшінші жалпыхалықтық президент сайлауы]] өтті. Нұрсұлтан Назарбаев сайлаушылардың 91,15 % дауысын жинап, жеңіске жетіп, алдағы 7 жылда билікте қалды. Оппозициялық кандидат [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] 6,61 % дауыс жинады. Ел тарихында алғаш рет кандидаттар арасында теледебаттар өтті.<ref name="WShjk">{{Cite web |url= https://malim.kz/article/politics/1991-2022-qazaqstan-prezidenti-bolgysy-kelgender-18568|title= 1991-2022. Қазақстан президенті болғысы келгендер|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2007 жылғы 21 мамырда Конституцияға, оның ішінде президент лауазымына қатысты өзгерістер қайтадан енгізілді. Парламенттік өзгерістері кезінде Ата заңға 30 түзету жасалды. Президенттің өкілеттігінің мерзімі 5 жылға өзгертілді. Бірақ "бір адам қатарынан екі реттен артық президент болып сайлана алмайды" деген тармаққа "бұл шектеу Қазақстан Республикасының Тұңғыш президентіне қолданылмайды" деген есептеме қосылды. Сонымен өзара өкілеттігін жүзеге асыру кезеңінде президенттің саяси партиядағы қызметін тоқтатуына сөз қосылды.<ref name="Gtkuyl">{{Cite web |url= https://sputnik.kz/20220522/tauelsizdik-zhyldarynda-qazaqstannyn-konstitutsiyasy-qalay-ozgerdi-24977048.html|title= Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанның Конституциясы қалай өзгерді|access-date = 2023-08-23}}</ref> 2011 жылғы 3 сәуірде елде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|кезектен тыс сайлауы]] тағайындалды.<ref name="LKjijk">{{Cite web |url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100001149|title= Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы|access-date=2023-08-23}}</ref> Нәтижесінде жалпы дауыстың 95,5% жинаған Назарбаев қайта сайланды.<ref name="Wvry">{{Cite web |url= https://e-history.kz/kz/calendar/show/25964|title=2011 жылы ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауы өткізілді|access-date=2023-08-23}}</ref> 2015 жылғы 26 сәуірде Қазақстанда тағы бір [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|кезектен тыс президент сайлауы]] жүргізілді. Сайлауда Назарбаев сайлаушылардың 97,75% дауысын алды да, тағы қайта сайланды.<ref name="dehgtA">{{Cite web |url= https://malim.kz/article/politics/1991-2022-qazaqstan-prezidenti-bolgysy-kelgender-18568|title= Қазақстан президенті болғысы келгендер|access-date=2023-08-23}}</ref> 2019 жылғы 19 наурызда президент Нұрсұлтан Назарбаев өкілеттігінің аяқталуына бір жыл қалғанда отставкаға кетті.<ref name="LKo;kj">{{Cite web |url= https://kaztag.kz/kz/news-of-the-day/aztag-agenttigini-n-s-asy-boyynsha-2019-zhyldy-10-basty-o-i-asy|title= ҚазТАГ агенттігінің нұсқасы бойынша 2019 жылдың 10 басты оқиғасы|access-date=2023-08-25}}</ref> Президент міндетін атқарушы болып Конституция бойынша [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы|Сенат төрағасы]] тағайындалатындықтан Назарбаевтың ізбасары [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] болды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/nazarbaev-otstavkaa-kett-.html|title=Назарбаев өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдады. Халыққа үндеуінің толық мәтіні|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2019-03-19|accessdate=2023-12-24}}</ref> Көп ұзамай 9 сәуір күні Тоқаевтың жарлығы арқылы [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|кезектен тыс президент сайлауы]]ның 9 маусым күні өтетіні бекітілді.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/prezident-saylauy-2019-toqaev_18137/|title=Тоқаев ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын жариялады|lang=kk|publisher=BAQ.kz|date=2019-04-09|accessdate=2023-12-24}}</ref> Сайлау нәтижесінде Тоқаев жалпы дауыстың 70,96% жинады да, елдің екінші президенті болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=5294|title=Results of the early election of the President of the Republic of Kazakhstan, held on June 9, 2019|lang=en|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]|date=2019-06-10|accessdate=2023-12-24}}</ref> 2022 жылғы 17 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаев конституцияға өзгертулерге қол қойды, оған сәйкес президенттің өкілеттік мерзімі 7 жылдық болды да, қайта сайлануға тыйым салынды.<ref name="IHgjh">{{Cite web |url= https://www.azattyq.org/a/32038663.html|title= Тоқаев президенттікті 7 жылдық бір мерзіммен шектеу және Астана атауын қайтару туралы түзетулерге қол қойды|access-date=2023-08-25}}</ref> == Сайланатын президентке талаптар == Конституция бойынша Президент жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде Республиканың кәмелетке толған азаматтары жасырын дауыс беру арқылы 7 жыл мерзімге сайланады. Бір адам бір реттен артық Республика Президенті болып сайлана алмайды. Қазақстан Республикасының Президенті болып: * тумысынан Республика азаматтығы бар; * 40 жасқа толған; * қазақ тілін еркін меңгерген; * Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын; * жоғары білімі бар; * мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымдарда кемінде 5 жыл жұмыс істеген Республика азаматы сайлана алады. Сайлау туралы конституциялық заң бойынша Президенттiкке кандидаттарды ұсыну құқығы белгiленген тәртiппен тiркелген республикалық қоғамдық бiрлестiктерге ғана тиесілі. Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың сайлауға қатысуға құқығы жоқ. Президент сайлауын Республика Құрылтайы жариялайды. Президенттің кезекті сайлауы оның өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін 2 айдан кешіктірілмей өткізіледі және Құрылтай сайлауымен тұспа-тұс келмеуге тиіс. == Конституциялық мәртебесі == Қазақстан Республикасының Президенті — мемлекет басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға. Конституцияға сәйкес Республика Президенті: * халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және Республика азаматтарының құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі; * мемлекеттік биліктің барлық тармағының үйлесімді әрі кедергісіз жұмыс істеуін, билік органдарының біртұтас Қазақстан халқының алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді; * халық пен мемлекет атынан билік жүргізуге құқығы бар. Қазақстан Республикасының Президентіне, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. Мемлекетке опасыздық жасауды қоспағанда, Президент өкілеттігін атқару кезіндегі әрекеті үшін ол қылмыстық және әкімшілік жауаптылыққа тартылмайды. Республика Президенті мен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және күзету мемлекет есебінен жүзеге асырылады. == Өкілеттіктері == Конституцияның 46 бабына сәйкес Республика Президенті: * Қазақстан халқына елдегі жағдай мен Республиканың ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жолдау жасайды; * депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен [[Қазақстан вице-президенті|Республика Вице-Президентін]] тағайындайды; Вице-Президентті лауазымынан босатады, оның өкілеттігін айқындайды; * [[Қазақстан Құрылтайы|Республика Құрылтайының]] кезекті және кезектен тыс сайлауын тағайындайды; Құрылтайдың бірінші сессиясын шақырады және оның депутаттарының Қазақстан халқына беретін антын қабылдайды; Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақырады; Құрылтай ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды, заңды халыққа жариялайды немесе заңды не оның жекелеген баптарын қайта талқылап, дауысқа салу үшін қайтарады; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайда]] өкілдігі бар саяси партиялар фракцияларымен консультациядан кейін [[Қазақстан премьер-министрі|Республика Премьер-Министрінің]] кандидатурасын келісім беру үшін Құрылтайдың қарауына ұсынады; депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Премьер-министрді тағайындайды; Премьер-министрді лауазымынан босатады; Премьер-Министрдің ұсынуымен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] құрылымын айқындайды; Құрылтаймен консультациядан кейін Премьер-Министр ұсынған Үкімет мүшелерін тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін дербес тағайындайды; Үкімет мүшелерін лауазымынан босатады; Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; аса маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді; * Республика [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотының]] Төрағасын, [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сотының]] Төрағасын, [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық Банкінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурорын]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитетінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатасының]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесінің]] Төрағасын, [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметінің]] Бастығын, [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілді]] тағайындайды және оларды лауазымынан босатады; * Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдарды құрады, таратады және қайта құрады, олардың басшыларын тағайындайды және лауазымынан босатады; * Республика дипломатиялық өкілдіктерінің басшыларын тағайындайды және кері шақырып алады; * депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Конституциялық Соттың 10 судьясын 8 жыл мерзімге, Орталық сайлау комиссиясының 6 мүшесін 5 жыл мерзімге, Жоғары аудиторлық палатаның 8 мүшесін 5 жыл мерзімге тағайындайды; оларды лауазымынан босатады; * [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Республика Қарулы Күштерінің]] Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады, Қарулы Күштердің жоғары қолбасшылығын тағайындайды және лауазымынан босатады; * жалпыхалықтық референдум өткізу жөнінде шешім қабылдайды; * адамның және Республика азаматының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде Конституциялық Сотқа күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы және Конституцияның 93-бабында көзделген жағдайда қорытынды беру туралы өтініш жібереді; * Республика атынан келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды; ратификациялық грамоталарға қол қояды; шет мемлекеттердің Республикада аккредиттелген дипломатиялық өкілдіктері басшыларының, сондай-ақ халықаралық ұйым басшыларының сенім мен кері шақырып алу грамоталарын қабылдайды; * мемлекеттік наградаларды, құрметті атақтарды белгілейді; * мемлекеттік наградалармен марапаттайды, құрметті атақтарды, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді, біліктілік сыныптарын береді; * Республиканың азаматтығы мәселесін, саяси баспана беру мәселесін шешеді; * кешірім беруді жүзеге асырады; * Республиканың Тәуелсіздігі мен аумағының тұтастығына, ішкі саяси тұрақтылығына, азаматтарының қауіпсіздігіне тікелей қатер төнсе және бұл мемлекеттік конституциялық органдардың жұмыс істеуін бұзуға алып келсе, Республика Премьер-Министрімен және Құрылтайы Төрағасымен ресми консультациядан кейін Республиканың бүкіл аумағында немесе жекелеген аймақтарында төтенше жағдай енгізуді, Республиканың Қарулы Күштерін қолдануды қоса алғанда, осы мән-жайлар талап ететін шараларды қабылдайды; * Республикаға қарсы агрессия жасалған не оның қауіпсіздігіне сырттан тікелей қатер төнген жағдайда Республиканың бүкіл аумағында немесе оның жекелеген аймақтарында соғыс жағдайын енгізеді, ішінара немесе жалпы жұмылдыру жариялайды, бұл жөнінде Республика Құрылтайына дереу хабарлайды; * өзіне бағынатын [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметін]] құрады; * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Республика Президентінің Әкімшілігін]] құрады; * [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесін]], өзге де консультативтік-кеңесші органдарды, сондай-ақ Жоғары Сот Кеңесін құрады; * Республиканың Конституциясы мен заңдарына сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады. Конституцияның 56 бабы бойынша: * Құрылтайға бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Республика Қарулы Күштерін қолдануды ұсынады. Конституцияның 57 бабы бойынша: * Құрылтай Төрағасын сайлау үшін Құрылтайға кандидатура ұсынады. Конституцияның 62 бабы бойынша: * Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқылы; * Құрылтай келісімімен тағайындалатын лауазымға Президент ұсынған кандидатураны тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған, сондай-ақ Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартылған жағдайда Құрылтайды таратуға құқылы. Конституцияның 72 бабы бойынша: * Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьяларының арасынан Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын тағайындайды. Конституцияның 83 бабы бойынша: * Жоғарғы Сот судьяларын сайлау үшін Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы негізінде Құрылтайға ұсынады. * Жергілікті және басқа да сот судьяларын Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен тағайындайды. Конституцияның 88 бабы бойынша: * Мәслихаттың өкілеттігін Премьер-Министрмен және Құрылтай Төрағасымен консультациядан кейін мерзімінен бұрын тоқтатады. Конституцияның 89 бабы бойынша: * Астана, облыс, республикалық маңызы бар қала [[әкім]]дерін тиісінше астана, облыс аумағындағы [[мәслихат]]тар, республикалық маңызы бар қала мəслихаты депутаттарының келісімімен тағайындайды. Қазақстан халық кеңесі туралы туралы конституциялық заң бойынша Республика Президенті [[Қазақстан халық кеңесі]]нің құрамын бекітеді, Қазақстан халық кеңесінің төрағасы лауазымына кандидатура ұсынады, Қазақстан халық кеңесінің Хатшылығын құрады және хатшылықтың басшысын тағайындайды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000296 Қазақстан Республикасының Президенті туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298 Қазақстан Халық Кеңесі туралы]</ref> == Президентке қойылатын шектеулер == Республика Президенті: * өз өкілеттігі кезеңінде өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ саяси партияда болуға құқығы жоқ; * жақын туыстары мемлекеттік саяси қызметші лауазымында, квазимемлекеттік сектор субъектілері басшыларының лауазымында болуға құқығы жоқ. == Президенттің айырым белгілері == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> File:Znak Presidenta RK.jpg|Қазақстан Республикасы Президентінің кеудеге тағатын белгiсi Flag of the President of Kazakhstan.svg|[[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы]] Insignia of order Gold eagle.jpg|[[Алтын Қыран ордені|«Алтын қыран» ордені]] </gallery> == Президентті қызметiнен кетiру тәртібі == Республика Президенті өзінің міндетін атқару кезіндегі әрекеті үшін мемлекетке опасыздық жасаған жағдайда ғана жауапты болады және бұл үшін Құрылтай оны қызметінен кетіруі мүмкін. Айып тағу және оны тергеп-тексеру туралы бастаманы Құрылтай депутаттарының кемінде кемінде үштен бірі көтереді, шешім депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады. Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім Жоғарғы Соттың айып тағудың негізділігі туралы қорытындысы және Конституциялық Соттың белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытындысы болған жағдайда Құрылтай отырысында депутаттардың жалпы санының кемінде төрттен үшінің көпшілік дауысымен қабылданады. Айып тағылған сәттен бастап 2 ай ішінде түпкілікті шешім қабылданбаса, бұл Республика Президентіне қарсы айыпты қабылданбады деп тануға алып келеді. Республиканың Президентіне мемлекетке опасыздық жасады деп тағылған айыптың кез келген сатыда қабылданбауы осы мәселені қарауға бастамашы болған Құрылтай депутаттарының өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатуға алып келеді. Республика Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған, сондай-ақ қайтыс болған жағдайда Президент өкілеттігі Вице-Президентке өтеді; Вице-Президент Президенттің өкілеттігін қабылдай алмаса, ол Құрылтай Төрағасына өтеді; Құрылтай Төрағасы қабылдай алмаса, ол Премьер-Министрге өтеді. Өзіне Республика Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлға тиісінше Вице-Президенттің, Құрылтай Төрағасының немесе Премьер-Министрдің өкілеттігін тапсырады. Республика Президенті мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап 7 күн ішінде Құрылтай Президент сайлауын өткізу туралы жариялайды. Сайлау Құрылтай тиісті шешім қабылдаған күннен бастап 2 ай ішінде өткізіледі. Президент өкілеттігін қабылдаған тұлғаның Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға құқығы жоқ. == Экс-президенттік == Өкілеттігін аяқтап қойған Қазақстан президенті [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] бойынша Қазақстан Республикасының Экс-Президенті деп аталады.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitutional_laws/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-turaly |title= Қазақстан Республикасының Президентi туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |accessdate= 2025-01-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20250119212252/https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitutional_laws/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-turaly |date= 2025-01-19}}</ref> Қызметтегі президенттердей, экс-президент абыройы мен қадір-қасиетіне біреудің тиісуіне тыйым салынған. Оған қоса, экс-президент пен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылады.<ref name="resmiy" /> 2024 жылы қабылданған Мемлекеттік құпиялар туралы заңға енген өзгерістер бойынша экс-президент пен оның отбасының денсаулығы, жай-күйі және жеке өмірі — мемлекеттік құпия.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.orda.kz/endi-nazarbaev-zhane-onyn-otbasynyn-densaulygy-men-zheke-omiri-kupija-bolady-129144/ |title= Енді Назарбаев және оның отбасының денсаулығы мен жеке өмірі құпия болады |lang= kk |work= kaz.orda.kz |last= Адамбек |first= Альфия |date= 2024-12-12 |accessdate= 2025-01-19}}</ref> Қазақстан тарихында жалғыз экс-президент болған, ол — {{Жас|6|7|1940}}ғы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]. == Президенттер тізімі == {{Толық мақала|Қазақстан президенттерінің тізімі}} == Бағынатын органдар == Республика Президентінің 2008 жылғы 11 наурыздағы № 552 Жарлығымен мемлекет басшысына тікелей бағынатын және есеп беретін 14 мемлекеттік органның тізбесі бекітілген: * [[Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі|Атом энергиясы агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі|Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі|Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі]] * [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] * [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палата]] * [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] * [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық банк]] * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] * [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы| Президент Іс Басқармасы]] * [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] * [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті]] * [[Қазақстанның бірінші ханымы]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]] * [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]] * [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] * [[Қазақстан Президентінің көмекшісі]] * [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]] * [[Қазақстан президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} [[Санат:Қазақстан президенті]] [[Санат:Президенттер тізімі]] 5f4ss1zu4fg44r6q2bjvcxv1ir549te Моңғол тілі 0 41653 3651044 3056466 2026-09-04T21:23:32Z Qazagh-Qiyat 165173 3651044 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Monggol ulus.svg|thumb|Дәстүрлі моңғол жазуы]] '''Моңғол тілі''', халха ''тілі'' ({{lang|khk-Cyrl|монгол хэл}}; [[Сурет:Monggol kele.svg|17px]] {''moŋɣol xel''} ) — моңғол халқының тілі. Моңғол тілінде [[Моңғолия]], [[Қытай]]дың Ішкі Моңғолия автономиясы мен [[Ганьсу]], [[Цинхай]], [[Хэйлунцзян]], [[Синин]], [[Шыңжаң]] өлкелерінде тұратын жергілікті халық сөйлейді. Моңғол тілі [[бурят]], [[қалмақ]] тілдеріне жақын. Ол бірнеше жергілікті ерекшеліктерге ажыратылады: шығыс диалектісіне [[хорчин]], [[харачин]], [[арухорчин]] говорлары; орталық диалектіге халха, чахар, ордос; батыс диалектісіне [[амашан]], [[эдзин]], [[кукунор]] говорлары жатады. Әдеби тілі халха диалектісі негізінде қалыптасқан. Көне жазба ескерткіштері сақталғанымен, Моңғол тілі ұлт тілі ретінде 14 – 16 ғасырларда қалыптаса бастады. Моңғол тілінің [[фонетика]]сында сингармонизм заңы орын алған, ң, дж, дз дыбыстары н, ж, з әріптерімен таңбаланады, б, в дыбыстары байырғы сөздерде бір дыбыстың нұсқалары болып табылады. В қысқа у-дың орнына пайдалыналды. Л, р дыбыстары сөз басында келмейді, к, п, ф фонемалары өзге тілден енген сөздерде ғана кездеседі. Дауысты дыбыстары қысқа және созылыңқы келеді (харах-қарау, көру, хаагдах-жабылу). Моңғол тілі лексикасында көне түркі, маньчжур, тибет, санскрит, қытай тілдерінен енген сөздер жиі кездеседі. Қазіргі тілінде орыс сөздері көбірек. Моңғол жазуы 1942 жылдан кирил әліпбиіне негізделді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> Алфабиті 35 әріптен тұрады. Дауысты 13, дауыссыз 20 , дыбыс белгіленбейтін 2 әріп бар. == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Моңғол тілдері]] {{stub}} i10tycb5b1854fnajxv404u9nvkdd9q Әубәкір Дастанұлы Нілібаев 0 48750 3650877 3569617 2026-09-04T12:20:44Z Kuzkuzai 185079 3650877 wikitext text/x-wiki '''Нілібаев Әубәкір Дастанұлы''' (20.4.1928, Жаңа тұрмыс ауылы, [[Зайсан ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] — 11.3.2014) – [[ақын]], [[аудармашы]]. Зайсан пед. училищесін (1948), [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ды (1961) бітірген. [[Мұғалім]], партия қызметкері, газет-журналдарда редактор қызметтерін атқарған. Тұңғыш жыр жинағы ''“Таңғы тыныс”'' 1967 жылы жарыққа шықты. ''“Болашақ осылай басталған”'' (1970), ''“Жыр жалау”'' (1972), ''“Қоңыр жел”'' (1973), ''“Алаулаған армандар”'' (1974), ''“Көңіл көзі”'' (1976), ''“Інкәр жүрек”'' (1978), ''“Күнім менің”'' (1980), ''“Жер жүрегі”'' (1984), ''“Звезды степи”'' (1984), ''“Асыл адам”'' (1989), ''“Мың сөз” ''(2001), т.б. кітаптары жарық көрген. Ол антик. әдебиеттен [[Эсхил]]дің ''“Бұғауланған Прометейін”'' (1975), үнді эпосы ''“Махабхаратаны”'' (2002), зороастризмді насихаттаған ''“Авестаны”'', қытай философтары [[Конфуций]], [[Лао-цзы]], [[Чжуан-цзы]] [[трактат]]тарын қазақ тіліне аударған. Түрік ақыны [[Жүніс Әміре]] (1996) мен пәкістандық Мұхаммед Иқбал (1998) шығармаларын тәржімалаған.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> 2006 жылы «Дхаммапада» және Рабиндранат Тагордың таңдамалы шығармаларын аударып бастырған. 1983 жылы «Жазушы» баспасынан оның құрастыруымен Моңғолия ақындарының кітабы қазақ тілінде жарық көрсе, 1986 жылы Мәскеудегі «Современник» баспасынан «Степное солнце» деген атпен қазақ ақындарының өлеңдері орыс тілінде басылып шыққан. Үндістан Республикасының Падма Шри сыйлығының лауреаты, Пәкстан Республикасының Икбал Академиясының «Икбалдың Алтын ескерткіші» сыйлығының иегері. «Жеңістің 60 жылдығы», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған<ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2588</ref>. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} hoxjvzalu3vpr3jfpbutklvus1p2py1 Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы 0 63578 3651061 3626208 2026-09-05T03:56:55Z Casserium 68287 /* Палата мүшелері */ 3651061 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы |қысқартылған атауы = ҚР ЖАП |шынайы атауы = |ізашары = Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = Жоғары аудиторлық палата эмблема.png |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2022 жыл]] |ізашары1 = Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, [[Астана]] қаласы, [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]], Мәңгілік Ел даңғылы, 8-үй, Министрліктер үйі |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = 6,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/esep?lang=kk gov.kz/memleket/entities/esep] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы''' — [[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасының Президентіне]] тікелей бағынатын және оған есеп беретін сыртқы мемлекеттік аудитті және қаржылық бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылаудың жоғары органы. == Тарихы == 1995 жылы 30 тамызда қабылданған жаңа Конституцияда Республикалық бюджеттiң атқарылуын бақылау жөнiндегi есеп комитетінің құрамы 9 адамнан тұратыны, комитеттің төрағасын Президент, 4 мүшесін Үкімет, 4 мүшесін Парламент Палаталары екі-екіден 5 жылға тағайындайтыны жайлы айтылды. Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың 1996 жылғы 19 сәуірдегі «Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен Республикалық бюджеттiң атқарылуын бақылау жөнiндегi есеп комитетi құрылды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/esep-komiteti-20-zhyldyk-kyzmetin-korytyndylady-foto_a2894569/ |title= Есеп комитеті 20 жылдық қызметін қорытындылады |lang= kk |work= kaz.inform.kz |date= 2016-04-19 |accessdate= 2024-10-05}}</ref> 1998 жылғы Конституцияға өзгерістерден кейін Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің құрамы 9 адамнан тұратын болды. Республика Президенті төраға мен 2 мүшесін, ал Парламент Палаталарының әрқайсысы 3 мүшесін 5 жылға тағайындайтын болды. Мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың ұсынысымен [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы 5 маусымда өткізілген республикалық референдум]] бойынша [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституцияға]] бірқатар өзгерістер енгізілді. Соған сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің 2022 жылғы 26 қарашадағы № 5 Жарлығымен Республикалық бюджеттiң атқарылуын бақылау жөнiндегi есеп комитетi Жоғары аудиторлық палата болып қайта құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2200000005 Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының кейбір мәселелері туралы]</ref> Жоғары аудиторлық палата мүшелерінің саны мен тағайындау тәртібі өзгерген жоқ. 2026 жылы қабылданған Конституция бойынша Жоғары аудиторлық палатаның 8 мүшесін Президент Құрылтай депутаттарының келісімімен, ал төрағасын Президент өзі дербес тағайындайды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 Қазақстан Республикасының Конституциясы]</ref> == Міндеттері == * Халықтың тұрмыс жағдайлары сапасының қарқынды өсуін және елдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ұлттық ресурстардың (қаржылық, табиғи, өндірістік, кадрлық, ақпараттық) тиімді және заңды басқарылуын талдау, бағалау және тексеру<ref>{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2200000005 |title= Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының кейбір мәселелері туралы |lang= kk |work= adilet.zan.kz |date= 2022-11-26 |accessdate= 2024-10-05}}</ref> == Құрылымы == *Жұртшылықпен байланыс департаменті *Экономиканың нақты секторына аудит жүргізу департаменті *Мемлекеттік басқаруға аудит жүргізу департаменті *Әлеуметтік салаға және құқықтық тәртіпке аудит жүргізу департаменті *Квазимемлекеттік секторға аудит жүргізу департаменті *Сапаны бақылау және бағалау департаменті *Талдау және бюджетті бағалау департаменті *Жоспарлау, сертификаттау және әдіснама департаменті *Заң департаменті *Цифрландыру департаменті *Ішкі қауіпсіздік департаменті *Қаржылық қамтамасыз ету және ұйымдастыру-хаттамалық жұмыс департаменті *Мемлекеттік құпияларды қорғау және жұмылдыру дайындығы басқармасы *Персоналмен жұмыс басқармасы *Халықаралық ынтымақтастық басқармасы === Қарамағындағы ұйым === * «Зерттеулер, талдау және тиімділікті бағалау орталығы» ЖШС == Палата мүшелері == {| class="wikitable" |- ! Реті !! Аты-жөні !! Тағайындалған уақыты |- | 1 || Төрағасы — [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] || 1 сәуір 2024 |- | 2 || [[Рахымжан Мырзаханұлы Ділдаев|Рахымжан Ділдаев]] || 12 наурыз 2025 |- | 3 || [[Амангелді Сағындықұлы Есенов|Амангелді Есенов]] || 6 наурыз 2025 |- | 4 || [[Тілеген Төлегенұлы Каскин|Тілеген Каскин]] || 28 қараша 2022 |- | 5 || [[Нұрлан Амангелдіұлы Нұржанов|Нұрлан Нұржанов]] || 23 маусым 2016 |- | 6 || [[Рүстем Еслямбекұлы Нұрпейісов|Рүстем Нұрпейісов]] || 16 маусым 2021 |- | 7 || [[Расул Нұрланұлы Рахимов|Расул Рахимов]] || 21 қазан 2021 |- | 8 || [[Ардақ Мырзабайұлы Теңгебаев|Ардақ Теңгебаев]] || 5 ақпан 2019 |- | 9 || [[Юлия Федоровна Энгель|Юлия Энгель]] || 16 маусым 2021 |} == Төрағалары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесiнiң Бақылау Палатасы (1993—1995)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Ғазиз Алдамжаров]]<br>{{small|(1947 туған)}} || 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев|Амангелді Қажыбаев]]<br>{{small|(1943—2021)}} || 1994 || наурыз 1995 |- | colspan="5"| '''Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті (1995—2022)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]]<br>{{small|(1950 туған)}} || наурыз 1996 || қаңтар 2002 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 30 қаңтар 2002 || 14 маусым 2003 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 14 маусым 2003 || 21 қыркүйек 2012 |- | 4 || [[Сурет:Aslan Musin (2008-06-10).jpg|99px]] || [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 21 қыркүйек 2012 || 15 қаңтар 2014 |- | 5 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]]<br>{{small|(1960—2017)}} || 15 қаңтар 2014 || 12 ақпан 2017 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков|Нұрмұхамбет Әбдібеков]]<br>{{small|(1961 туған)}} || 14 наурыз 2017 || 20 ақпан 2018 |- | 7 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 20 ақпан 2018 || 28 қараша 2022 |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы (2022—)''' |- | 1 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 28 қараша 2022 || 1 сәуір 2024 |- | 2 || [[Сурет:Äliyhan Smayılov (2023-06-20).jpg|99px]] || [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 1 сәуір 2024 || — |} ; Жұмысшы-шаруа инспекциясының халық комиссиясы # Николай Иванович Баландин (1920 ж. қазан – 1921 ж. маусым) # Сергей Дмитриевич Сергеев (1921 ж. маусым – 1921 ж. қазан) # [[Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков]] (1921 ж. қазан – 1924 ж. қаңтар) # [[Александр Дмитриевич Авдеев]] (1924 ж. қаңтар – 1925 ж. қараша) # Иван Титович Мороз (1925 ж. қараша – 1928 ж. ақпан) # Иван Анфилиевич Богданов (1928 ж. ақпан – 1931 ж. қаңтар) # Андрей Якович Фектер (1931 ж. қаңтар – 1932 ж. қазан) ; Мемлекеттік бақылау халық комиссиясы # [[Ақметжан Қойшығұлов]] (1940 ж. қараша – 1942 ж. ақпан) # Пётр Григориевич Орехов (1942 ж. ақпан – 1943 ж. қаңтар) # [[Ақай Оңғарбайұлы Оңғарбаев]] (1943 ж. қаңтар – 1946 ж. наурыз) ; Қазақ КСР Мемлекеттік бақылау министрлігі # [[Ақай Оңғарбайұлы Оңғарбаев]] (1946 ж. наурыз – 1955 ж. маусым) # Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов (1955 маусым – 1963) ; Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Партиялық-мемлекеттік бақылау комитеті # Георгий Алексеевич Козлов (1963 – 1967) ; Қазақ КСР Халықтық бақылау комитеті # Георгий Алексеевич Козлов (1967–1971) # Пётр Семёнович Канцеляристов (1971–1975, 1975–1980) # Борис Василиевич Исаев (1982–1991) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар|Ж]] [[Санат:Жоғары қаржылық бақылау органдары]] pn6okcvuwox04dv27wee762dffx6dq0 Анталия 0 64758 3651040 3419743 2026-09-04T20:06:59Z ~2026-48275-95 185335 N 3651040 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Анталия |шынайы атауы = {{lang-tr|Antalya}} |сурет =[[Сурет:Antalya falezler.jpg|300px]] |жағдайы = |ел = Түркия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =36 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Түркияның әкімшілік бөлінуі {{!}} Ил |аймағы = Анталия |кестедегі аймақ = Анталия (ил){{!}}Анталия |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Уәли |басшысы = [[Мендерес Түрел]] |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 417 |биiктiктiң түрi = Биіктігі Нум |орталығының биiктігі = 30 242 |климаты = [[Субтропиктер|Субтропикалық]] |ресми тілі = Түрік тілі|Түрік |тұрғыны ={{profit}}1 603 994<ref>{{cite web|title=Turkey: Major cities and provinces|url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html |publisher=citypopulation.de|accessdate=2015-02-08}}</ref> |санақ жылы = 2015 |тығыздығы =2 222 562 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = Түріктер |конфессионалдық құрамы = Мұсылмандар |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = +90 |пошта индексі = 07x xx |пошта индекстері = |автомобиль коды = 07 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Antalya |сайты = http://www.antalya.bel.tr<br/>http://www.antalya-bld.gov.tr |сайт тілі = tr |сайт тілі 2 = en }} '''Анталия''' ({{lang-tr|NAtalya}}) — [[Түркия]]ның оң түстігіндегі портты қала және курорт, Анталия қаласы теңіз деңгейінен 30 метр биіктікте орналасқан.Қаладағы халықтың саны - 1 603 994 (2015) және шамамен екі миллион адам жаздың мезгілінде болады. Қазіргі таңда Анталия ескі және жаңа қала болып екіге бөлінген. ==Әкімшілік аумақтық бөлінісі== Анталия қаласы 5 ауданға бөлінеді * Аксу * Дөшемеалты * Кепез * Конияалты * Муратпаша [[Сурет:LaraAntalya.jpg|thumb|Лара ықшамауданы]] [[Сурет:Antalya Gulf panaromic.jpg|thumb|800px]] ==Анталия тарихы== Анталия б.з.д. 159 жылы грек патшасы [[Пергама]] [[Аттал]]оның қалауымен құрылған және алғашында Атталия деп аталған. Б.з.д. 133 жылы қаланы римдіктер жаулап алып, Адриан императорының қысқы тұрағына айналдырды. Көп жылдар бойы Анталия римдіктердің және кейін [[Византия]]ның қол астында болды. VIII ғасырда болған қатты жер сілкінісінен кейін ,бұл өңірде экономикалық құлдырау басталды және бұның себебі ретінде арабтардың және теңіз қарақшыларының шапқыншылығын да алсақ болады. 1080 жылдары [[селжұқ]] елінің басып кіруінен кейін, бұл өңірде ислам діні тарала бастады 1207 жылы селжұқтар Анталияны және соған қатысты барлық жерлерді жаулап алады.1423 жылы Анталияны түрік [[осман]]дары жаулап алады. [[Сурет:Antalya dusk.JPG|thumb|Анталия кешкі сағат]] ==Анталия климаты== Анталианың [[климат]]ы типті жерорта теңіздік болып табылады. Бұл өңір өзінің құрғақ және жылы жаз мезгілімен және аздаған жауын шашынды қыс мезгілімен ерекшеленеді. Қыс мезгілінде Анталиада жауын шашынның түсуі өте көп болады, ал жазда жауын шашын өте аз болды. Қыстың күні түсетін жауын шашынның басты себебі [[Тавр таулары]] болып табыады, ол цеклондардың ары қарай сол түстікке кетіп қалуына төтеп беріп тұр. Бұған құсайтын құбылыс [[Қырым]]ның оң түстік жағалауында да байқалады, бірақ аз мөлшерде. Сәуір айынан бастап қазан айына дейін бұлтсыз ашық ауа райы сақталып тұрады. Жылдың басқа мезгілінде ауа райы көбіне бұлтты және жаңбырлы болады. Қаладағы ылғалдылық 64 % құрайды, ал судың орташа температурасы 21,5 °C құрайды. Жаз маусымы шамамен 8-9 айға созылады. Қаңтардың орташа температурасы шамамен +10 °C, ал шілдеде +28-29 °C. Жалпы жылдық орташа температура +18-19 °C. Қыс өте жылы және ылғалды, ал жаз өте ыстық және ұзақ. Қар өте сирек жауады. Қаланы сол түстік жақтан соғатын желден қорғап тұрған тау, қыстың жылы болуының негізгі себепшісі.Бұл тұрғыда Анталияның климаты [[Ялта]]ның климатына өте ұқсас.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> Анталиа - халықаралық әуежайы бар, жақсы дамыған көңіл көтеру орындары бар, көптеген қонақ бар Түркияның танымал қалаларының бірі. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == [[Бодрум]] [[Түркия]] [[Анкара]] [[Ыстамбұл]] {{wikify}} {{Түркияның әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:Түркия қалалары]] [[Санат:Түркия порттары]] [[Санат:Көне Юнан қалалары]] {{Turkey-stub}} {{Geo-stub}} e45cnu7nj24ytnylvw883zqkuqy2fte 3651041 3651040 2026-09-04T20:36:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-48275-95|~2026-48275-95]] ([[User talk:~2026-48275-95|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3085066 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Анталия |шынайы атауы = {{lang-tr|Antalya}} |сурет =[[Сурет:Antalya falezler.jpg|300px]] |жағдайы = |ел = Түркия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =36 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Түркияның әкімшілік бөлінуі {{!}} Ил |аймағы = Анталия |кестедегі аймақ = Анталия (ил){{!}}Анталия |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Уәли |басшысы = [[Мендерес Түрел]] |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 417 |биiктiктiң түрi = Биіктігі Нум |орталығының биiктігі = 30 242 |климаты = [[Субтропиктер|Субтропикалық]] |ресми тілі = Түрік тілі|Түрік |тұрғыны ={{profit}}1 603 994<ref>{{cite web|title=Turkey: Major cities and provinces|url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html |publisher=citypopulation.de|accessdate=2015-02-08}}</ref> |санақ жылы = 2015 |тығыздығы =2 222 562 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = Түріктер |конфессионалдық құрамы = Мұсылмандар |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = +90 |пошта индексі = 07x xx |пошта индекстері = |автомобиль коды = 07 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Antalya |сайты = http://www.antalya.bel.tr<br/>http://www.antalya-bld.gov.tr |сайт тілі = tr |сайт тілі 2 = en }} '''Анталия''' ({{lang-tr|Antalya}}) — [[Түркия]]ның оң түстігіндегі портты қала және курорт, Анталия қаласы теңіз деңгейінен 30 метр биіктікте орналасқан.Қаладағы халықтың саны - 1 603 994 (2015) және шамамен екі миллион адам жаздың мезгілінде болады. Қазіргі таңда Анталия ескі және жаңа қала болып екіге бөлінген. ==Әкімшілік аумақтық бөлінісі== Анталия қаласы 5 ауданға бөлінеді * Аксу * Дөшемеалты * Кепез * Конияалты * Муратпаша [[Сурет:LaraAntalya.jpg|thumb|Лара ықшамауданы]] [[Сурет:Antalya Gulf panaromic.jpg|thumb|800px]] ==Анталия тарихы== Анталия б.з.д. 159 жылы грек патшасы [[Пергама]] [[Аттал]]оның қалауымен құрылған және алғашында Атталия деп аталған. Б.з.д. 133 жылы қаланы римдіктер жаулап алып, Адриан императорының қысқы тұрағына айналдырды. Көп жылдар бойы Анталия римдіктердің және кейін [[Византия]]ның қол астында болды. VIII ғасырда болған қатты жер сілкінісінен кейін ,бұл өңірде экономикалық құлдырау басталды және бұның себебі ретінде арабтардың және теңіз қарақшыларының шапқыншылығын да алсақ болады. 1080 жылдары [[селжұқ]] елінің басып кіруінен кейін, бұл өңірде ислам діні тарала бастады 1207 жылы селжұқтар Анталияны және соған қатысты барлық жерлерді жаулап алады.1423 жылы Анталияны түрік [[осман]]дары жаулап алады. [[Сурет:Antalya dusk.JPG|thumb|Анталия кешкі сағат]] ==Анталия климаты== Анталианың [[климат]]ы типті жерорта теңіздік болып табылады. Бұл өңір өзінің құрғақ және жылы жаз мезгілімен және аздаған жауын шашынды қыс мезгілімен ерекшеленеді. Қыс мезгілінде Анталиада жауын шашынның түсуі өте көп болады, ал жазда жауын шашын өте аз болды. Қыстың күні түсетін жауын шашынның басты себебі [[Тавр таулары]] болып табыады, ол цеклондардың ары қарай сол түстікке кетіп қалуына төтеп беріп тұр. Бұған құсайтын құбылыс [[Қырым]]ның оң түстік жағалауында да байқалады, бірақ аз мөлшерде. Сәуір айынан бастап қазан айына дейін бұлтсыз ашық ауа райы сақталып тұрады. Жылдың басқа мезгілінде ауа райы көбіне бұлтты және жаңбырлы болады. Қаладағы ылғалдылық 64 % құрайды, ал судың орташа температурасы 21,5 °C құрайды. Жаз маусымы шамамен 8-9 айға созылады. Қаңтардың орташа температурасы шамамен +10 °C, ал шілдеде +28-29 °C. Жалпы жылдық орташа температура +18-19 °C. Қыс өте жылы және ылғалды, ал жаз өте ыстық және ұзақ. Қар өте сирек жауады. Қаланы сол түстік жақтан соғатын желден қорғап тұрған тау, қыстың жылы болуының негізгі себепшісі.Бұл тұрғыда Анталияның климаты [[Ялта]]ның климатына өте ұқсас.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> Анталиа - халықаралық әуежайы бар, жақсы дамыған көңіл көтеру орындары бар, көптеген қонақ бар Түркияның танымал қалаларының бірі. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == [[Бодрум]] [[Түркия]] [[Анкара]] [[Ыстамбұл]] {{wikify}} {{Түркияның әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:Түркия қалалары]] [[Санат:Түркия порттары]] [[Санат:Көне Юнан қалалары]] {{Turkey-stub}} {{Geo-stub}} 1pdaro9qo1np4mhw2wlq026l3nphz5m Сілтеуіш 0 65029 3651033 2422551 2026-09-04T17:43:55Z ~2026-48035-44 185332 Толық өзгеріс жасалды себебі бұл бетте қате ақпарат болды 3651033 wikitext text/x-wiki '''Өткізгіштер (проводниктер)''' * Анықтамасы: сыртқы валенттік электрондары атом ядросымен әлсіз байланысқан, кристалл бойынша еркін қозғала алатын материалдар. * Механизмі: металдық байланыс электрондардың "еркін электрон газын" құрайды, олар аз ғана электр өрісінің әсерінен де бағытталған қозғалысқа түседі. * Сандық сипаты: ρ ≈ 10⁻⁸–10⁻⁶ Ом·м. * Температураға тәуелділігі: температура көтерілген сайын ρ '''артады''' (атомдардың жылулық тербелісі электрондардың еркін жүруіне кедергі жасайды). * Мысалдар: күміс, мыс, алтын, алюминий, темір. * Қолданылуы: сымдар, кабельдер, шиналар, контактілер. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] {{Stub}} 8j7sleo54suocujed3hq5jkzwr40x15 3651038 3651033 2026-09-04T19:33:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-48035-44|~2026-48035-44]] ([[User talk:~2026-48035-44|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2422551 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stranded lamp wire.jpg|thumb|200px|Сілтеуіш]] '''Сілтеуіш''' ''(Проводник; explorer)'' - [[Windows]] ортасының жүйеге қызмет ету программасы немесе жүйелік бумасы. Ол дискілердегі ([[магниттік]], [[лазерлік]]) файл жүйесінің бұтақ тәріздес құрылымын аралап көріп, ондағы мәліметтермен жұмыс істеуді және компьютер құрылғыларын тағайындау, орнату істерін жүзеге асырады. Сілтеуіш программасының Менің компъютерім программасы тәріздес өзіндік терезесі бар, ол арқылы дискілер мазмұнын көру, ішкі бумаларды ашу, файлдарды (бумаларды) көшіру, жою, жылжыту, олардың атын өзгерту және т.б. әрекеттер орындалады. Бұл программа Менің компъютерім программасы тәріздес жұмыс үстеліндегі белгіше арқылы емес, бас менюдегі іске қосу ([[Пуск]]) батырмасы арқылы жүктеледі.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] {{Stub}} oj2hxarmqrzdwe0a0viin09f4hug4ag Болысбай Есбосынов 0 77828 3651062 2673665 2026-09-05T04:21:11Z ~2026-48165-67 185343 /* Отбасы */ 3651062 wikitext text/x-wiki '''Болысбай Есбосынов''' ([[1910 жыл|1910]], [[Маңғыстау ауданы]] [[Тиген]] ауылы – [[1994 жыл|1994]]) – соғыс және еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы қызметкері. == Өмірбаяны== * 1943 – 53 жылы Маңғыстау ауданы ұжымшарларында төраға * 1969 жылы «Маңғыстау» кеңшарында [[зоотехник]] болды. == Марапаттары== * 1-дәрежелі Отан соғысы ордені. * екі рет «Құрмет белгісі» (1946, 1966) ордені * бірнеше медальдармен марапатталған.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978</ref><ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997</ref> == Отбасы == * Күлжаһан Сартбекқызы * [[Жұлдызай Болысбайұлы Есбосынов|Жұлдызбай Болысбайұлы Есбосынов]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]] [[Санат:1994 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] b41n6fomob3zy1gqv5y42v66g8ifuwh Грузин жазулары 0 82798 3651063 3015339 2026-09-05T04:24:07Z Emperor of Emperors 88793 upd 3651063 wikitext text/x-wiki [[File:Bir el Qutt mosaic (1).jpg|thumb|Oldest Georgian inscription of Bethlehem, 430 AD.]] '''Грузин жазулары''' (ქართული დამწერლობა ''kartuli damtserloba'') — грузин тілінің [[фонема]]лық құрамын бейнелейтін ерекше жазу. Онда әрбір фонемаға белгілі бір [[графема]] сәйкес келеді. [[Көне грузин тілі]]нде 37 (38), қазіргі грузин тілінде 33 (5 дауысты, 28 дауыссыз үшін) әріп болған, бас әрпі болмайды.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. "Сөздік-Словарь", 2005. ISBN 9965-409-88-9</ref> [[Грузин жылнамасы]] бойынша Грузин жазуын б. з. д. 4—3 ғғ. [[Фарнаваз I|Фарнавазу]] патша жасаған. Грузин жазуының [[финикий жазуы|финикий]], [[арамей жазуы|арамей]], [[грек жазуы|грек]] т. б. жазулармен тектестігі жайында әртүрлі болжам бар. Г. В. Церетели грузин жазуын шығыс [[арамей жазуы]]ның бір түрімен байланыстырады. Грузин жазуының алғашқы нұсқалары 5 ғасырда сақталған. Даму процесінде грузин жазуының бір-бірінен ерекше 3 түрі қалыптаскан. Олар бірінен бірі шыққан, туыстас: * '''Асомтаврули''' (дөнгелек жазу, 9—10 ғасырлар), * '''Нусхури''' (кіші әріпті жазу, 9—11 ғасырлар). * '''Мхедрули''' (азаматтық, зайырлы (светское) жазу, 10 ғ. бері). 17 ғасырлар ''мхедрули'' осы күнгі қалпына келіп, қоғамдық өмірдін барлық саласына еніп, кітап бастырумен байланысты біржолата орныққан. {|border="1" class="wikitable" style="line-height:1.2;width:30em;" |- !colspan="15"| Letters |- style="text-align:center; line-height:1.2;" | ა || ბ || გ || დ || ე || ვ || ზ |bgcolor="#DDDDFF"| {{unicode|ჱ}} | თ || ი || კ || ლ || მ || ნ | rowspan=2 | |- style="text-align:center; line-height:1.2;" |bgcolor="#DDDDFF"| {{unicode|ჲ}} | ო || პ || ჟ || რ || ს || ტ |bgcolor="#DDDDFF"| {{unicode|ჳ}} | უ || ფ || ქ || ღ || ყ || შ |- style="text-align:center; line-height:1.2;" | ჩ || ც || ძ || წ || ჭ || ხ |bgcolor="#DDDDFF"| {{unicode|ჴ}} | ჯ || ჰ |bgcolor="#DDDDFF"| {{unicode|ჵ}} |bgcolor="#DDDDEE"| {{unicode|ჶ}} |bgcolor="#DDDDEE"| {{unicode|ჷ}} |bgcolor="#DDDDEE"| {{unicode|ჺ}} |bgcolor="#DDDDEE"| {{unicode|ჸ}} |bgcolor="#DDDDEE"| {{unicode|ჹ}} |} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Грузин жазуы]] 9fl1k3s3tiiergd6wv0q0ruvgrc7htw Жеке құқық 0 92306 3650879 3430081 2026-09-04T12:30:55Z Aldogarov 95591 /* */ 3650879 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді: 1. [[Азаматтық құқық]] 2. [[Отбасы құқығы]] 3. [[Еңбек құқығы]] 4. [[Халықаралық жеке құқық]] 5. [[Жеке процессуальдық құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] tlt9xbs1xwm84hnywk2tims1t86rbdz 3651005 3650879 2026-09-04T15:17:16Z Aldogarov 95591 3651005 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді: 1. [[Азаматтық құқық]] 2. [[Отбасы құқығы]] 3. [[Еңбек құқығы]] 4. [[Халықаралық жеке құқық]] 5. [[Жеке процестік құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] 7uzenl52qa6cf86s28mczcylit64nze 3651008 3651005 2026-09-04T15:19:21Z Aldogarov 95591 3651008 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Жеке құқықтың жүйесі == Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді: 1. [[Азаматтық құқық]] 2. [[Отбасы құқығы]] 3. [[Еңбек құқығы]] 4. [[Халықаралық жеке құқық]] 5. [[Жеке процестік құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] qc7vfbf0batop7jogqijb4bsyymysfu 3651009 3651008 2026-09-04T15:21:18Z Aldogarov 95591 /* Жеке құқықтың жүйесі */ 3651009 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Жеке құқықтың жүйесі == Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді:<br>1. [[Азаматтық құқық]]<br>2. [[Отбасы құқығы]]<br>3. [[Еңбек құқығы]]<br>4. [[Халықаралық жеке құқық]]<br>5. [[Жеке процестік құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] jvr7gkgtcadz2pl3n0ncb9b7dqfcg3b 3651012 3651009 2026-09-04T15:28:11Z Aldogarov 95591 /* Жеке құқықтың жүйесі */ 3651012 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Жеке құқықтың жүйесі == Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді:<ref>{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=37338977&pos=7;151|title=К вопросу о понятии права|Сулейменов}}</ref><br>1. [[Азаматтық құқық]]<br>2. [[Отбасы құқығы]]<br>3. [[Еңбек құқығы]]<br>4. [[Халықаралық жеке құқық]]<br>5. [[Жеке процестік құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] p9fx8l1356gdxtfsp3kfoy3t5q3tzsy 3651013 3651012 2026-09-04T15:28:56Z Aldogarov 95591 /* Жеке құқықтың жүйесі */ 3651013 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Жеке құқықтың жүйесі == Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді:<ref>{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=37338977&pos=7;151|title=К вопросу о понятии права}}</ref><br>1. [[Азаматтық құқық]]<br>2. [[Отбасы құқығы]]<br>3. [[Еңбек құқығы]]<br>4. [[Халықаралық жеке құқық]]<br>5. [[Жеке процестік құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] 5vgel4pa0hujz8iauu8u75cozlwisbq 3651015 3651013 2026-09-04T15:30:57Z Aldogarov 95591 /* Жеке құқықтың жүйесі */ 3651015 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Жеке құқықтың жүйесі == Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді:<ref>{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=37338977&pos=7;151|title=К вопросу о понятии права|date=2024-11-01}}</ref><br>1. [[Азаматтық құқық]]<br>2. [[Отбасы құқығы]]<br>3. [[Еңбек құқығы]]<br>4. [[Халықаралық жеке құқық]]<br>5. [[Жеке процестік құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] 5atnz1l13itvdnf1m2ikujnz28wh0w8 3651016 3651015 2026-09-04T15:31:52Z Aldogarov 95591 /* Жеке құқықтың жүйесі */ 3651016 wikitext text/x-wiki '''Жеке құқық''' - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін [[құқық саласы]]н білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан [[мүліктік емес қатынас]]тарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Жеке құқықтың жүйесі == Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді:<ref>{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=37338977&pos=7;151|title=К вопросу о понятии права|date=2024-01-11}}</ref><br>1. [[Азаматтық құқық]]<br>2. [[Отбасы құқығы]]<br>3. [[Еңбек құқығы]]<br>4. [[Халықаралық жеке құқық]]<br>5. [[Жеке процестік құқық]] == Тағыда қараңыз == * [[Азаматтық құқық]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] 9a43hte2sq9ku508vfvycrz7fl261dt Калифорния технология институты 0 204502 3651003 3342466 2026-09-04T15:11:22Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Калифорния Технология Институты]] бетін [[Калифорния технология институты]] бетіне жылжытты 3342466 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Калифорния Технология Институты |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Caltech logo.svg |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = |Ұраны = "The truth shall make you free"<ref>The motto is largely unused since 1990, when the logo displaying it was replaced by the Centennial logo.</ref> |Құрылған жылы = 1891 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Жеке меншік |Басшының лауазымы = |Фио лауазымы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым доктары = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = [http://www.caltech.edu/ caltech.edu] |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |calendar = Quarter |president = [[Jean-Lou Chameau]] |city = [[Pasadena, California|Pasadena]] |state = California |country = U.S. |undergrad = 978<ref name="enrollment">{{cite web|url=http://www.registrar.caltech.edu/statistics.htm |title=Caltech Office of the Registrar Enrollment Statistics|accessdate=December 15, 2010 }}</ref> |postgrad = 1253<ref name="enrollment"/> |students = 2231<ref name="enrollment"/> |faculty = 294 professorial faculty<br /> 1207 other faculty<ref name="at a glance">{{cite web|url=http://www.caltech.edu/at-a-glance/ |title=Caltech: At a Glance |publisher=California Institute of Technology |accessdate=February 9, 2011}}</ref> |campus = Suburban, {{convert|124|acre|ha}} |endowment= US$1.77 [[1000000000 (number)|billion]]<ref name="endowment">As of FY 2011. {{Cite web | title = U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year 2011 Endowment Market Value and Percentage Change in Endowment Market Value from FY 2010 to FY 2011| work = 2011 NACUBO-Commonfund Study of Endowments | publisher = National Association of College and University Business Officers | url = http://www.nacubo.org/Documents/research/2011_NCSE_Public_Tables_Endowment_Market_Values_Final_January_17_2012.pdf| format = PDF | accessdate =February 25, 2012}}</ref> |athletics = [[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] [[Division III (NCAA)|Division III]] |colors = Orange and White {{color box|#FF6600}}{{color box|#FFFFFF}} |mascot = [[Beaver]] }} '''Калифорния Технология Институты''' (көпшілік атауы '''Калтеk''', '''Caltech''') АҚШтың Паcадена қаласы, Калифорния штатында орналасқан жеке меншік зерттеу университеті. Калтех алты академиялық бөлімнен тұрады, әр бөлімше ғылым мен технологияға жеке дара өте қатты ден қойюда. Университет Калифорнияның Лос Анжелес қаласына жақын аймақта. <!-- Although founded as a preparatory and vocational school by [[Amos G. Throop]] in 1891, the college attracted influential scientists such as [[George Ellery Hale]], [[Arthur Amos Noyes]], and [[Robert Andrews Millikan]] in the early 20th century. The vocational and preparatory schools were disbanded and spun off in 1910, and the college assumed its present name in 1921. In 1934, Caltech was elected to the [[Association of American Universities]], and the antecedents of [[NASA]]'s [[Jet Propulsion Laboratory]], which Caltech continues to manage and operate, were established between 1936 and 1943 under [[Theodore von Kármán]].<ref name="aau">{{cite web|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476 |title=Member Institutions |publisher=American Association of Universities |accessdate=May 29, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/jplhistory/early/ |title=Early History |publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory |accessdate=May 29, 2010}}</ref> Despite its small size, 31 Caltech alumni and faculty have won the Nobel Prize and 66&nbsp;have won the [[National Medal of Science]] or [[National Medal of Technology|Technology]].<ref name="at a glance"/> There are 109 faculty members who have been elected to the [[United States National Academies|National Academies]]. In addition, numerous faculty members are associated with the [[Howard Hughes Medical Institute]] as well as [[NASA]].<ref name="at a glance"/> Caltech managed $332&nbsp;million in sponsored research and $1.77&nbsp;billion for its endowment in 2011.<ref name="endowment"/><ref name="overview">{{cite web|url=http://marcomm.caltech.edu/pdf/Caltech_Overview_2010_2011.pdf |title=Caltech Overview 2010–2011 |publisher=Caltech Office of Marketing and Communications |accessdate=March 8, 2011}}</ref> Caltech was ranked first in the 2011–2012 [[Times Higher Education]] worldwide rankings of universities as well as ranking first in [[physical science]] and engineering.<ref>http://tech.caltech.edu/?p=1853</ref> It also has a long standing rivalry with the [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT). First year students are required to live on campus and 95% of undergraduates remain in the on-campus [[House System at Caltech|house system]]. Although Caltech has a strong tradition of practical jokes and pranks,<ref name="geek pranks">{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1839579_1839578_1839524,00.html |title=The Biggest Pranks in Geek History |journal=Time |last=Fitzpatrick |first=Laura |date=September 8, 2008}}</ref> student life is governed by an honor code which allows faculty to assign [[Final_examination#Take-home_finals|take-home examinations]]. The Caltech Beavers compete in 13 intercollegiate sports in the [[NCAA]] [[Division III (NCAA)|Division III]]'s [[Southern California Intercollegiate Athletic Conference]]. == History == ===Throop College=== [[Image:Throop Polytechnic Institute, Pasadena, Calif.jpg|thumb|290px|left|Throop Polytechnic Institute, Pasadena, Calif, 1908, on its original campus at downtown Pasadena.]] Caltech began as a [[vocational school]] founded in Pasadena in 1891 by local businessman and politician [[Amos G. Throop]]. The school was known successively as '''Throop University''', '''Throop Polytechnic Institute''', and '''Throop College of Technology''', before acquiring its current name in 1920.<ref name="overview"/><ref name="incorporation">{{Cite web|url=http://bot.caltech.edu/articles |title=Articles of Incorporation |publisher=Board of Trustees, California Institute of Technology |accessdate=May 29, 2010}}</ref> The vocational school was disbanded and the preparatory program was split off to form an independent [[Polytechnic School]] in 1907. At a time when scientific research in the United States was still in its infancy, [[George Ellery Hale]], a solar astronomer from the [[University of Chicago]], founded the [[Mount Wilson Observatory]] in 1904. He joined Throop's board of trustees in 1907, and soon began developing it and the whole of Pasadena into a major scientific and cultural destination. He engineered the appointment of [[James Augustin Brown Scherer|James A. B. Scherer]], a literary scholar untutored in science but a capable administrator and fund raiser, to Throop's presidency in 1908. Scherer persuaded retired businessman and trustee Charles W. Gates to donate $25,000 in seed money to build Gates Laboratory, the first science building on campus.<ref name="gates lab">{{cite book|last=Goodstein|first=Judith R.|title=Milikan's School: A History of the California Institute of Technology|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|location=New York|year=1991|pages=51–63|chapter=Preamble to a Technical School|isbn=0-393-03017-2}}</ref> ===World Wars=== [[Image:CalTech-1912.jpg|thumb|right|Throop Hall, 1912]] In 1910, Throop moved to its current site. Arther Fleming donated the land for the permanent campus site. [[Theodore Roosevelt]] delivered an address at Throop Institute on March 21, 1911, and he declared: <blockquote> I want to see institutions like Throop turn out perhaps ninety-nine of every hundred students as men who are to do given pieces of industrial work better than any one else can do them; I want to see those men do the kind of work that is now being done on the [[Panama Canal]] and on the great irrigation projects in the interior of this country—and the one-hundredth man I want to see with the kind of cultural scientific training that will make him and his fellows the matrix out of which you can occasionally develop a man like your great astronomer, George Ellery Hale.<ref name="Caltech Catalog">{{cite web|url=http://catalog.caltech.edu/pdf/catalog_10_11.pdf |title=Caltech Catalog |publisher=Caltech |accessdate=May 28, 2011}}</ref> </blockquote> In the same year, a bill was introduced in the [[California Legislature]] calling for the establishment of a publicly funded "California Institute of Technology," with an initial budget of a million dollars, ten times the budget of Throop at the time. The board of trustees offered to turn Throop over to the state, but the presidents of [[Stanford University]] and the [[University of California]] successfully lobbied to defeat the bill, which allowed Throop to develop as the only scientific research-oriented education institute in southern California, public or private, until the onset of the World War II necessitated the broader development of research-based science education.<ref name="The Dream Endures">{{cite book|last=Starr|first=Kevin|title=The Dream Endures: California Enters the 1940s|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|year=1997|pages=74–77|chapter=Unto the Stars Themselves, Astronomy and the Pasadena Perspective|isbn=0-19-515797-4}}</ref> The promise of Throop attracted [[physical chemistry|physical chemist]] [[Arthur Amos Noyes]] from [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] to develop the institution and assist in establishing it as a center for science and technology. With the onset of World War I, Hale organized the [[United States National Research Council|National Research Council]] to coordinate and support scientific work on military problems. While he supported the idea of federal appropriations for science, he took exception to a federal bill that would have funded engineering research at land-grant colleges, and instead sought to raise a $1 million national research fund entirely from private sources. To that end, as Hale wrote in the [[New York Times]]: <blockquote> Throop College of Technology, in Pasadena California has recently afforded a striking illustration of one way in which the Research Council can secure co-operation and advance scientific investigation. This institution, with its able investigators and excellent research laboratories, could be of great service in any broad scheme of cooperation. President Scherer, hearing of the formation of the council, immediately offered to take part in its work, and with this object, he secured within three days an additional research endowment of one hundred thousand dollars.<ref name="NRC">{{cite book|last=Goodstein|first=Judith R.|title=Milikan's School: A History of the California Institute of Technology|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|location=New York|year=1991|pages=64–75|chapter=The Birth of Caltech|isbn=0-393-03017-2}}</ref> </blockquote> Through the National Research Council, Hale simultaneously lobbied for science to play a larger role in national affairs, and for Throop to play a national role in science. The new funds were designated for physics research, and ultimately lead to the establishment of the Norman Bridge Laboratory, which attracted experimental [[physics|physicist]] [[Robert Andrews Millikan]] from the [[University of Chicago]] in 1917.<ref name="bridge lab">{{cite book|last=Goodstein|first=Judith R.|title=Milikan's School: A History of the California Institute of Technology|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|location=New York|year=1991|pages=71–75|chapter=The Birth of Caltech|isbn=0-393-03017-2}}</ref> During the course of the war, Hale, Noyes and Millikan worked together in Washington on the NRC. Subsequently, they continued their partnership in developing Caltech.<ref name="NRC"/> [[File:Sloan lab.jpg|thumb|The Sloan Laboratory for Mathematics and Physics]] Under the leadership of Hale, Noyes and Millikan (aided by the booming economy of [[Southern California]]), Caltech grew to national prominence in the 1920s and concentrated on the development of Roosevelt's "Hundredth Man". On November 29, 1921, the trustees declared it to be the express policy of the Institute to pursue scientific research of the greatest importance and at the same time "to continue to conduct thorough courses in engineering and pure science, basing the work of these courses on exceptionally strong instruction in the fundamental sciences of mathematics, physics, and chemistry; broadening and enriching the curriculum by a liberal amount of instruction in such subjects as English, history, and economics; and vitalizing all the work of the Institute by the infusion in generous measure of the spirit of research."<ref name="Caltech Catalog"/> In 1923, Millikan was awarded the Nobel Prize in [[Nobel Prize in Physics|Physics]]. In 1925, the school established a department of geology and hired [[William Bennett Munro]], then chairman of the division of History, Government, and Economics at [[Harvard University]], to create a division of [[humanities]] and [[social sciences]] at Caltech. In 1928, a division of [[biology]] was established under the leadership of [[Thomas Hunt Morgan]], the most distinguished biologist in the United States at the time, and discoverer of the role of genes and the [[chromosome]] in heredity. In 1930, [[Kerckhoff Marine Laboratory]] was established in Corona del Mar under the care of Professor [[George MacGinitie]]. In 1926, a graduate school of [[aeronautics]] was created, which eventually attracted [[Theodore von Kármán]]. Kármán later helped create the Jet Propulsion Laboratory, and played an integral part in establishing Caltech as one of the world's centers for [[rocket|rocket science]]. In 1928, construction of the [[Palomar Observatory]] began. Millikan served as "Chairman of the Executive Council" (effectively Caltech's president) from 1921 to 1945, and his influence was such that the Institute was occasionally referred to as "Millikan's School." Millikan initiated a visiting-scholars program soon after joining Caltech. Scientists who accepted his invitation include luminaries such as [[Paul Dirac]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Hendrik Lorentz]] and [[Niels Bohr]].<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/goodstein/ |title=History of Caltech |publisher=Nobelprize.org |accessdate=June 18, 2010}}</ref> [[Albert Einstein]] arrived on the Caltech campus for the first time in 1931 to polish up his [[Theory of General Relativity]], and he returned to Caltech subsequently as a visiting professor in 1932 and 1933.<ref>{{cite web|url=http://archives.caltech.edu/about/fastfacts.html |title=Fast Facts about Caltech History |publisher=The Caltech Archives |accessdate=March 8, 2011}}</ref> During World War II, Caltech was one of 131 colleges and universities nationally that took part in the [[V-12 Navy College Training Program]] which offered students a path to a Navy commission.<ref name="caltech-v-12">{{cite web |url=http://oralhistories.library.caltech.edu/125/01/OH_Acosta.pdf |title=Oral History – Allen J. Acosta |publisher=[[Pasadena, California]]: California Institute of Technology|accessdate=September 29, 2011 |date=April–May, 1994}}</ref> The [[United States Navy]] also maintained a naval training school for [[aeronautical engineering]], resident inspectors of ordnance and naval material, and a liaison officer to the [[National Defense Research Committee]] on campus.<ref>{{cite web|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/ref/USN-Act/CA.html|title=U.S. Naval Activities World War II by State|publisher=Patrick Clancey|accessdate=March 19, 2012}}</ref> ===Post-war growth=== [[File:Beckman Institute Reflection.jpg|thumb|Beckman Institute|left]] In the 1950s–1970s, Caltech was the home of [[Murray Gell-Mann]] and [[Richard Feynman]], whose work was central to the establishment of the [[Standard Model]] of particle physics. Feynman was also widely known outside the physics community as an exceptional teacher and colorful, unconventional character. During [[Lee A. DuBridge]]'s tenure as Caltech's president (1946–1969), Caltech's faculty doubled and the campus tripled in size. DuBridge, unlike his predecessors, welcomed [[federal funding]] of science. New research fields flourished, including [[chemical biology]], [[planetary science]], [[nuclear astrophysics]], and [[geochemistry]]. A 200-inch telescope was dedicated on nearby Palomar Mountain in 1948 and remained the world's most powerful optical telescope for over forty years.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.caltech.edu/palomar/hale.html |title=The 200-inch Hale Telescope |publisher=Caltech Astronomy |accessdate=September 26, 2010}}</ref> Caltech opened its doors to female undergraduates during the presidency of [[Harold Brown (Secretary of Defense)|Harold Brown]] in 1970, and they made up 14% of the entering class.<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2007/aug/06/local/me-caltech6 |title=Caltech chemistry improves |work=Los Angeles Times |accessdate=August 12, 2010 | first=Larry | last=Gordon | date=August 6, 2007}}</ref> The fraction of female undergraduates has been increasing since then.<ref name="at a glance"/> Caltech undergraduates have historically been so apathetic to politics that there has been only one organized student protest in January 1968 outside the Burbank studios of [[NBC]], in response to rumors that NBC was to cancel [[Star Trek]]. In 1973, the students from [[Dabney House]] protested a presidential visit with a sign on the library bearing the simple phrase "[[Watergate scandal|Impeach Nixon]]". The following week, Ross McCollum, president of the [[National Oil Company]], wrote an open letter to Dabney House stating that in light of their actions he had decided not to donate one million dollars to Caltech. The Dabney family, being Republicans, disowned Dabney House after hearing of the prank.<ref>{{cite web|url=http://pandora.caltech.edu/~antognini/tunnels.pdf |title=Caltech's Underground History |publisher=Joe Antognini |accessdate=August 12, 2010}}</ref> ===Recent history=== [[File:Annenberg center.jpg|thumb|The new Annenberg Center for Information Science and Technology]] Since 2000, the [[Einstein Papers Project]] has been located at Caltech.<ref>{{cite web|url=http://www.einstein.caltech.edu/papers.html |title=Collected Papers of Albert Einstein |accessdate=January 16, 2011}}</ref> The project was established in 1986 to assemble, preserve, translate, and publish papers selected from the literary estate of Albert Einstein and from other collections. In fall 2008, the freshman class was 42% female, a record for Caltech's undergraduate enrollment.<ref name="at a glance"/> In the same year, the Institute concluded a six-year long fund-raising campaign. The campaign raised more than $1.4 billion from about 16,000 donors. Nearly half of the funds went into the support of Caltech programs and projects.<ref>{{cite web|url=http://one.caltech.edu/homepage/campaign_brochure.pdf |title=Campaign Summary |accessdate=January 16, 2011}}</ref> In 2010, Caltech, in partnership with [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] and headed by Professor [[Nathan Lewis]], established a [[United States Department of Energy|DOE]] [[United_States_Department_of_Energy#Energy_Innovation_Hubs|Energy Innovation Hub]] aimed at developing revolutionary methods to generate fuels directly from sunlight. This hub, the [[Joint Center for Artificial Photosynthesis]], will receive up to $122 million in federal funding over five years.<ref>{{cite web|url=http://solarfuelshub.org/ |title=Joint Center for Artificial Photosynthesis |accessdate=January 16, 2011}}</ref> A [[TEDx]] was organized in 2011, called TEDxCaltech. The theme of the event was ''Feynman's Vision: The Next 50 Years''. The speakers included Caltech faculty and students, as well as external professors and entrepreneurs.<ref>{{cite web|url=http://tedxcaltech.com/about/ |title=About TEDxCaltech |accessdate=January 16, 2011}}</ref> == Campus == {{See also|List of California Institute of Technology buildings and facilities}} [[File:The Millikan Library.jpg|thumb|left|The Millikan Library, the tallest building on campus]] Caltech's {{convert|124|acre|ha|adj=on}} primary campus is located in [[Pasadena, California]], approximately {{convert|11|mi|km}} northeast of [[Downtown Los Angeles|downtown]] Los Angeles. It is within walking distance of [[Old Town Pasadena]] and the [[Playhouse District, Pasadena, California|Pasadena Playhouse District]] and therefore the two locations are frequent getaways for Caltech students. In 1917 Hale hired architect [[Bertram Goodhue]] to produce a master plan for the {{convert|22|acre|ha}} campus. Goodhue conceived the overall layout of the campus and designed the physics building, Dabney Hall, and several other structures, in which he sought to be consistent with the local climate, the character of the school, and Hale's educational philosophy. Goodhue's designs for Caltech were also influenced by the traditional [[Architecture of the California Missions|Spanish mission architecture]] of Southern California. In 1971 a [[1971 San Fernando earthquake|magnitude-6.6 earthquake]] in [[San Fernando, California|San Fernando]] caused some damage to the Caltech campus. Engineers who evaluated the damage found that two historic buildings dating from the early days of the Institute&nbsp;— Throop Hall and the Goodhue-designed Culbertson Auditorium&nbsp;— had cracked. These were some of the first [[reinforced concrete]] buildings, and their plans did not contain enough details (such as how much [[rebar|reinforcing bar]] had been embedded in the concrete) to be sure they were safe, so the engineers recommended demolition. However, demolishing these historic structures required considerably more effort than would have been necessary had they been in real danger of collapse. A large [[wrecking ball]] was used to demolish Throop Hall, and smashing the concrete revealed massive amounts of rebar, far in excess of safety requirements. The rebar had to be cut up before the pieces could be hauled away, and the process took much longer than expected. New additions to the campus include the Cahill Center for Astronomy and Astrophysics and the [[Walter Annenberg|Walter]] and [[Leonore Annenberg]] Center for Information Science and Technology, which opened in 2009,<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/education-training/students-student-life/12035174-1.html |title=Quantum leap: Caltech facility combines astronomy, astrophysics |publisher=[[AllBusiness]]|date=January 26, 2009 |accessdate=July 7, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://today.caltech.edu/today/story-display.tcl?story_id=37963 |title=Walter and Leonore Annenberg Center for Information Science and Technology |publisher=Caltech |date=August 10, 2009 |accessdate=July 7, 2010}}</ref> and the Warren and Katherine Schlinger Laboratory for Chemistry and Chemical Engineering followed in March 2010.<ref>{{cite web|url=http://today.caltech.edu/today/story-display.tcl?story_id=42903 |title=Caltech Cuts the Ribbon on Schlinger Laboratory |publisher=Caltech |date=March 9, 2010 |accessdate=July 7, 2010}}</ref> The Institute also concluded an upgrading of the [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#The_South_Houses|south houses]] in 2006. In late 2010, Caltech completed a 1.3 MW [[solar array]] projected to produce approximately 1.6 GWh in 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.businesswire.com/news/home/20101021006356/en/Perpetual-Energy-Systems-Activates-1.1-MW-Solar |title=Perpetual Energy Systems Activates 1.1 MW Solar Energy System at California Institute of Technology |publisher=Business Wire |date=October 21, 2010 |accessdate=October 22, 2010}}</ref> == Organization and administration == {{See also|List of California Institute of Technology trustees}} [[Image:Norman Bridge Lab Interior.jpg|thumb|The Bridge Laboratory of Physics]]The mission statement of Caltech reads: <blockquote> ''The mission of the California Institute of Technology is to expand human knowledge and benefit society through research integrated with education. We investigate the most challenging, fundamental problems in science and technology in a singularly collegial, interdisciplinary atmosphere, while educating outstanding students to become creative members of society.''<ref name="at a glance"/> </blockquote> Caltech is incorporated as a non-profit corporation and is governed by a privately appointed 46-member [[board of trustees]] who serve five year terms of office and retire at the age of 72.<ref name="incorporation"/><ref name="bylaws"/> [[List of California Institute of Technology trustees|The current board]] is chaired by [[Kent Kresa]], former chairman and CEO of [[Northrup Grumman]] and former chairman of [[General Motors]].<ref name="officers">{{cite web|url=http://bot.caltech.edu/Officers |title=Officers of the Corporation Trustees |publisher=Board of Trustees, California Institute of Technology |accessdate=May 29, 2010 |date=June 12, 2009}}</ref> The Trustees elect a President to serve as the chief executive officer of the Institute and administer the affairs on the Institute on behalf of the board, a Provost who serves as the chief academic officer of the Institute below the President, and ten other vice presidential and other senior positions.<ref name="bylaws">{{cite web|url=http://bot.caltech.edu/bylaws |title=Bylaws |publisher=Board of Trustees, California Institute of Technology |accessdate=May 29, 2010 |date=June 12, 2009}}</ref> Former [[Georgia Institute of Technology|Georgia Tech]] provost [[Jean-Lou Chameau]] became the eighth president of Caltech on September 1, 2006, replacing [[David Baltimore]] who had served since 1997.<ref>{{cite web|url=http://president.caltech.edu/ |title=Dr. Jean-Lou Chameau, President |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 29, 2010}}</ref> Dr. Chameau's compensation for 2008–2009 totaled $799,472.<ref>{{cite web|url=http://chronicle.com/premium/stats/990/private/private.php?keyword=california+institute+of+technology&Search_Type=institution |title=Executive Compensation |publisher=The Chronicle of Higher Education |accessdate=March 8, 2011 |year=2010}}</ref> [[Edward M. Stolper]] is the Institute's ninth provost and is responsible for academic budget, faculty appointments and promotions, and coordinates curriculum.<ref>{{cite web|url=http://provost.caltech.edu/index.html |title=Office of the Provost |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 29, 2009}}</ref> Caltech's $1.77&nbsp;billion endowment is governed by a permanent Trustee committee and administered by an Investment Office.<ref name="endowment"/> [[File:Kerckhoff Laboratory of the Biological Sciences.jpg|thumb|The Kerckhoff Laboratory of the Biological Sciences]]The Institute is organized into six primary academic divisions: Biology, Chemistry and Chemical Engineering, Engineering and Applied Science, Geological and Planetary Sciences, Humanities and Social Sciences, and Physics, Mathematics, and Astronomy. The voting faculty of Caltech include all professors, instructors, research associates and fellows, and the University Librarian. Faculty are responsible for establishing admission requirements, academic standards, and curricula. The Faculty Board is the faculty's representative body and consists of 18 elected faculty representatives as well as other senior administration officials. Full-time professors are expected to teach classes, conduct research, advise students, and perform administrative work such as serving on committees.<ref name="faculty handbook"/> The [[Jet Propulsion Laboratory]] (JPL) is a [[federally funded research and development center]] (FFRDC) owned by [[NASA]] and operated as a division of Caltech through a contract between NASA and Caltech. In 2008, JPL spent over $1.6&nbsp;billion on research and development and employed over 5,000 project-related and support employees.<ref>{{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/annualreport/2008-report.pdf |title=2008 Annual Report |publisher=Jet Propulsion Laboratory |accessdate=May 30, 2010}}</ref> The JPL Director also serves as a Caltech Vice President and is responsible to the President of the Institute for the management of the Laboratory.<ref name="officers"/> == Academics == {{Infobox US university ranking | ARWU_W = 6 | ARWU_N = 5 | Forbes = 13 | THES_W = 1 | QS_W = 12 | USNWR_NU = 5 | Wamo_NU = 69 }} Caltech is a small four-year, highly residential research university with a slight majority in graduate programs.<ref name="carnegie">{{cite web|url=http://classifications.carnegiefoundation.org/lookup_listings/view_institution.php?unit_id=110404 |title=Carnegie Classifications – California Institute of Technology |publisher=[[Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]] |accessdate=May 29, 2010}}</ref> The Institute has been accredited by the [[Western Association of Schools and Colleges]] since 1949.<ref>{{cite web|url=http://accreditation.caltech.edu/ |title=Accreditation |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 29, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://registration.wascsenior.org/institutions/affiliation.aspx?accessID=15 |title=Statement of Accreditation Status – California Institute of Technology |publisher=Western Association of Schools and Colleges |accessdate=May 29, 2009 |date=April 2010}}</ref> Caltech is on the [[academic term|quarter system]]:<ref name="cds"/> the fall term starts in late September and ends before Christmas, the second term starts after New Years Day and ends in mid-March, and the third term starts in late March or early April and ends in early June.<ref>{{cite web|url=http://today.caltech.edu/calendar/index?type=terms&small_month=2010-05-30&team=&calendar_start_date.month=9&calendar_start_date.day=1&calendar_start_date.year=2010&calendar_end_date.month=7&calendar_end_date.day=1&calendar_end_date.year=2011 |title=Caltech Today Calendary |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 30, 2010}}</ref> Caltech was ranked 1st internationally in 2011 by the ''[[Times Higher Education World University Rankings]]''.<ref>{{cite web |url= http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html |title=Times Higher Education World University Rankings|year=2011 |publisher=Times Higher Education |accessdate=January 21, 2012}}</ref> Caltech was ranked as the best university in the world in two categories: Engineering & Technology and Physical Sciences.<ref>{{cite web |url= http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/engineering-and-it.html |title=Times Higher Education World University Rankings – Top 50 Engineering and Technology Universities|year=2011 |publisher=[[Times Higher Education]] |accessdate=January 21, 2012}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/physical-sciences.html |title=Times Higher Education World University Rankings – Top 50 Physical Sciences Universities|year=2011 |publisher=Times Higher Education |accessdate=January 21, 2012}}</ref> It was also found to have the highest faculty citation rate in the world.<ref>{{cite web |url= http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010/indicator-rankings/citations-per-faculty |title=QS World University Rankings 2010 – Citations per Faculty |year=2010 |publisher=QS World Universities |accessdate=September 9, 2010}}</ref> Shanghai Jiao Tong University's ''[[Academic Ranking of World Universities]]'', a ranking with an emphasis on bibliometric data and scientific research, ranked Caltech 6th in the world and 5th in the U.S. for 2011. Caltech was also found to have the highest score for per-capita performance in that ranking.<ref>{{cite web |url= http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities |year=2011 |publisher=Shanghai Jiaotong University |accessdate=January 21, 2012}}</ref> ''[[U.S. News & World Report]]'' ranked Caltech as the 5th best university in the United States in their 2012 national college rankings, together with [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]], [[Stanford University]], [[University of Chicago]] and [[University of Pennsylvania]].<ref>{{cite web |url= http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/national-universities |title=Top National Universities |year=2012 |publisher=U.S. News and World Report |accessdate=September 13, 2011}}</ref> According to the ''U.S. News & World Report's'' Best Graduate Schools 2011 ranking, "California Institute of Technology headlines the new rankings, with top billing in three categories: chemistry, earth sciences and physics."<ref>{{cite web |url= http://www.usnews.com/articles/education/best-graduate-schools/2010/04/15/ivy-league-schools-dominate-americas-best-graduate-school-rankings.html |title=Best Graduate Schools |year=2011 |publisher=U.S. News and World Report |accessdate=July 22, 2010}}</ref> The [[United States National Research Council]] released its latest ''Assessment of Research Doctorate Programs'' in 2010, and 23 of the 24 graduate programs of Caltech were ranked within the top four programs in the nation in their size quartile as determined by both the R95 and S95 rankings. Of particular note, programs that were placed within the top 10% of all size programs in that field based on an average of the R95 and S95 rank order include Aeronautics, Astrophysics, Biochemistry and Molecular Biophysics, Bioengineering, Biology, Chemical Engineering, Chemistry, Electrical Engineering, Environmental Science and Engineering, Geology, Geophysics, Materials Science, Mechanical Engineering, Physics, Planetary Science, and Social Science (Economics).<ref>{{cite web |url= https://www.gradoffice.caltech.edu/about/NASranking |title=Caltech NAS Rankings |year=2010 |publisher=Caltech Graduate Studies Office |accessdate=October 15, 2010}}</ref> === Undergraduate program === [[File:Arms Laboratory.JPG|thumb|Hallway of Arms Laboratory|left]]The full time, four year undergraduate program emphasizes instruction in the arts and sciences and has high graduate coexistence.<ref name="carnegie"/> Caltech offers 24 majors (called "options") and six minors across all six academic divisions.<ref>{{cite web|url=http://admissions.caltech.edu/learning/options |title=Caltech Undergraduate Admissions: Options of Study |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 30, 2010}}</ref> Caltech also offers interdisciplinary programs in Applied Physics, Biochemistry, Bioengineering, Computation and Neural Systems, Control and Dynamical Systems, Environmental Science and Engineering, Geobiology and Astrobiology, Geochemistry, and Planetary Astronomy. The most popular options are Chemical Engineering, Computer Science, Electrical Engineering, Mechanical Engineering and Physics.<ref name="Office of the Registrar Newsletter">{{cite web |url= http://www.registrar.caltech.edu/newsletter%20FA%202010-11.htm |title=Office of the Registrar Newsletter |year=2010 |publisher=Caltech Office of the Registrar |accessdate=December 15, 2010}}</ref> Caltech requires students to take a core curriculum of 30 classes: five terms of mathematics, five terms of physics, two terms of chemistry, one term of biology, a freshman elective "menu" course, two terms of introductory lab courses, 2 terms of science writing, and 12 terms of humanities.<ref>{{cite web|url=http://www.admissions.caltech.edu/learning/core |title=Caltech Undergraduate Admissions: Core Curriculum |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 30, 2010}}</ref> A typical class is worth 9 academic units and given the extensive core curriculum requirements in addition to individual options' degree requirements, students need to take an average of 40.5 units per term (more than four classes) in order to graduate in four years. 36 units is the minimum full-time load, 48 units is considered a heavy load, and registrations above 54 units require an overload petition.<ref name="fah">{{cite web|format=PDF |url=http://www.deans.caltech.edu/PDF/FAHOct09.pdf |title=Information for Freshman Advisors, 2009–2010 |date=October 2009 |last1=Hall |first1=John D. |last2=Green |first2=Barbara C. |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 30, 2010}}</ref> Approximately 20 percent of students double-major.<ref>{{cite web|url=http://www.admissions.caltech.edu/faqs |title=Caltech Undergraduate Admissions: FAQ |publisher=California Institute of Technology |accessdate=June 1, 2010}}</ref> This is achievable since the humanities and social sciences majors have been designed to be done in conjunction with a science major. Although choosing two options in the same division is discouraged, it is still possible. First year students are enrolled in first-term classes based upon results of placement exams in math, physics, chemistry, and writing and take all classes in their first two terms on a Pass/Fail basis.<ref name="fah"/> There is little competition; collaboration on [[homework]] is encouraged and the Honor System encourages take-home tests and flexible homework schedules.<ref>{{cite web|url=http://www.admissions.caltech.edu/techers/honorcode |title=Caltech Undergraduate Admissions: Honor Code |publisher=California Institute of Technology |accessdate=June 1, 2010}}</ref> Caltech offers co-operative programs with other schools, such as the Pasadena [[Art Center College of Design]] and [[Occidental College]]. Undergraduate tuition for the 2011–2012 school year was $36,387 and total annual costs were estimated to be $54,090.<ref>{{Cite web|url=http://admissions.caltech.edu/affording/costs |title=Caltech Undergraduate Admissions: Costs |publisher=California Institute of Technology |accessdate=October 20, 2011}}</ref> In 2010–2011, Caltech awarded $14.2 million in need-based aid, $940k in non-need-based aid, and $2.35 million in self-help support to every enrolled undergraduate student. The average financial aid package of all students eligible for need-based aid was $34,928 and students graduated with an average debt of $9,561.<ref name="cds"/> Upon graduation, Caltech alumni have the highest median starting salary among graduates of other colleges or universities in 2010–2011, of $69,900, according to [[PayScale]]. The mid-career median pay is $120,000.<ref>{{cite web|url=http://www.payscale.com/best-colleges/top-us-colleges-graduate-salary-statistics.asp |title=Top US Colleges – Graduate Salary Statistics |publisher=PayScale |accessdate=November 27, 2010}}</ref> Caltech was found to offer the highest return of investment of college education, at $1,713,000 over a 30-year period, according to the same study.<ref>{{cite web|url=http://www.payscale.com/education/average-cost-for-college-ROI |title=Colleges Worth Your Investment – Full List |publisher=PayScale |accessdate=April 9, 2011}}</ref> Caltech offers Army and Air Force [[ROTC]] in cooperation with the [[University of Southern California]].<ref name="cds"/> ===Graduate program=== [[File:SchlingerLabChemE.jpg|thumb|The new Schlinger Laboratory for Chemistry and Chemical Engineering]] The graduate instructional programs emphasize doctoral studies and are dominated by science, technology, engineering, and mathematics fields.<ref name="carnegie"/> The Institute offers graduate degree programs for the Master of Science, Engineer's Degree, Doctor of Philosophy, BS/MS and MD/PhD, with the majority of students in the PhD program.<ref name="carnegie"/> The most popular options are Chemistry, Physics, Biology, Electrical Engineering and Chemical Engineering.<ref name="Office of the Registrar Newsletter"/> Applicants for graduate studies are required to take the [[Graduate Record Examination|GRE]]. GRE Subject scores are either required or strongly recommended.<ref>{{cite web|url=http://www.gradoffice.caltech.edu/documents/11-2011-12_appinstructions_required_tests.pdf |title=Application Instructions – Required Tests |publisher=Caltech |accessdate=October 25, 2010}}</ref> The research facilities at Caltech are available to graduate students, but there are opportunities for students to work in facilities of other universities, research centers as well as private industries.<ref>{{cite web|url=http://www.gradoffice.caltech.edu/research |title=Research Facilities |publisher=Caltech |accessdate=October 25, 2010}}</ref> The graduate student to faculty ratio is 4:1.<ref>{{cite web|url=http://www.gradoffice.caltech.edu/facultyandstaff |title=Faculty |publisher=Caltech |accessdate=October 25, 2010}}</ref> Approximately 99% of doctoral students have full financial support. Financial support for graduate students comes in the form of fellowships, research assistantships, teaching assistantships or a combination of fellowship and assistantship support.<ref>{{cite web|url=http://www.gradoffice.caltech.edu/financialsupport |title=Financial Support |publisher=Caltech |accessdate=October 25, 2010}}</ref> Graduate students are bound by the Honor Code, as are the undergraduates, and the Graduate Review Board oversees any violations of the code. == Research == [[Image:Cahill Center for Astronomy and Astrophysics ( Caltech).jpg|thumb|right|The Cahill Center for Astronomy and Astrophysics]]Caltech was elected to the [[Association of American Universities]] in 1934 and remains a research university with "very high" research activity, primarily in [[STEM fields]].<ref name="aau"/><ref name="carnegie"/> Caltech manages research expenditures of $270 million annually,<ref>Funding for Caltech does not include NASA's funding for JPL.</ref> 66th among all universities in the U.S. and 17th among private institutions without medical schools for 2008.<ref name="nsf expenditures">{{cite web|url=http://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab27.pdf |format=PDF |title=R&D expenditures at universities and colleges, ranked by FY 2008 R&D expenditures: FY 2001–08 |publisher=National Science Foundation |accessdate=May 29, 2010 |date=April 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab35.pdf |title=R&D expenditures at all universities and colleges without a medical school, ranked by all R&D expenditures, by source of funds: FY 2008 |publisher=National Science Foundation |accessdate=May 29, 2010 |date=April 2010}}</ref> The largest federal agencies contributing to research are [[NASA]], [[National Science Foundation]], [[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]], [[United States Department of Defense|Department of Defense]], and [[United States Department of Energy|Department of Energy]].<ref>{{Cite web|url=http://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab70.pdf |title=Federally financed R&D expenditures at universities and colleges reporting federal agency detail, ranked by all federal R&D expenditures, by federal agency:FY 2008 |publisher=National Science Foundation |accessdate=May 29, 2010 |date=April 2010}}</ref> Caltech received $144 million in federal funding for the physical sciences, $40.8 million for the life sciences, $33.5 million for engineering, $14.4 million for environmental sciences, $7.16 million for computer sciences, and $1.97 million for mathematical sciences in 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab71.pdf |title=Federally financed R&D expenditures at universities and colleges reporting federal agency detail, ranked by all federal R&D expenditures, by science and engineering field: FY 2008 |publisher=National Science Foundation |accessdate=May 29, 2010 |date=April 2010}}</ref> The Institute was awarded an all-time high funding of $357 million in 2009.<ref name="annual report">{{cite web|url=http://annual-report.caltech.edu/Financials|title=Annual Report 2008-2009|date=April 2010|work=California Institute of Technology|accessdate=May 28, 2010}}</ref> Active funding from the [[National Science Foundation]] Directorate of Mathematical and Physical Science (MPS) for Caltech stands at $343 million as of 2011, the highest for any educational institution in the nation, and higher than the total funds allocated to any state except California and New York.<ref>{{Cite web|url=http://www.nsf.gov/awards/award_visualization.jsp?org=MPS#showAwardDollars=true |title=Mathematical & Physical Sciences (MPS) Active Awards |publisher=National Science Foundation |accessdate=October 23, 2011}}</ref> In 2005, Caltech had {{convert|739000|sqft|m2|-2}} dedicated to research: {{convert|330000|sqft|m2|-2}} to physical sciences, {{convert|163000|sqft|m2|-2}} to engineering, and {{convert|160000|sqft|m2|-2}} to biological sciences.<ref>{{cite web|url=http://www.nsf.gov/statistics/nsf07325/pdf/tab12.pdf |title=Science and engineering research space in academic institutions, by state, control, institution, and field: FY 2005 |format=PDF |publisher=National Science Foundation |accessdate=May 29, 2010 |year=2005}}</ref> In addition to managing JPL, Caltech also operates the [[Palomar Observatory]] in [[San Diego County]], the [[Owens Valley Radio Observatory]] in [[Bishop, California]], the [[Caltech Submillimeter Observatory|Submillimeter Observatory]] and [[W. M. Keck Observatory]] at the [[Mauna Kea Observatory]], the [[LIGO|Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory]] at [[Livingston, Louisiana]] and [[Richland, Washington]], and [[Kerckhoff Marine Laboratory]] in [[Corona del Mar, California]].<ref name="faculty handbook">{{cite web|url=http://provost.caltech.edu/faculty_handbook.html |title=Faculty Handbook |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 30, 2010}}</ref> The Institute launched the Kavli Nanoscience Institute at Caltech in 2006,<ref name="Kavli Nanoscience Institute (website)">{{cite web|url=http://kni.caltech.edu/|title=Kavli Nanoscience Institute (website) |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 30, 2010}}</ref> the [[Keck Institute for Space Studies]] in 2008, and is also the current home for the [[Einstein Papers Project]]. The Spitzer Science Center (SSC), part of the [[Infrared Processing and Analysis Center]] located on the Caltech campus, is the data analysis and community support center for [[NASA]]'s [[Spitzer Space Telescope]]. Undergraduates at Caltech are also encouraged to participate in research. About 80% of the class of 2010 did research through the annual [http://surf.caltech.edu/ Summer Undergraduate Research Fellowships (SURF)] program at least once during their stay, and many continued during the school year.<ref>{{cite web|url=http://www.surf.caltech.edu/history/SURFAR2010.pdf |title=SURF Annual Report 2010 |publisher=Caltech |accessdate=March 8, 2011}}</ref> Students write and submit SURF proposals for research projects in collaboration with professors, and about 70 percent of applicants are awarded SURFs. The program is open to both Caltech and non-Caltech undergraduate students. It serves as preparation for graduate school and helps to explain why Caltech has the highest percentage of alumni who go on to receive a PhD of all the major universities.<ref>[http://www.nsf.gov/statistics/infbrief/nsf08311/?govDel=USNSF_178http%3A%2F%2Fwww.nsf.gov%2Fstatistics%2Finfbrief%2Fnsf08311%2F%3FgovDel%3DUSNSF_178#tab2 Baccalaureate Origins of S&E Doctorate Recipients]</ref> The licensing and transferring of technology to the commercial sector is managed by the Office of [[Technology Transfer]] (OTT). OTT protects and manages the intellectual property developed by faculty members, students, other researchers, and JPL technologists. Caltech receives more invention disclosures per faculty member than any other university in the nation.<ref>[http://www.ott.caltech.edu/ Caltech Office of Technology Transfer]</ref> As of 2008, 1891 patents were granted to Caltech researchers since 1969.<ref>{{cite web|url=http://www.uspto.gov/web/offices/ac/ido/oeip/taf/univ/org_gr/all_univ_ag.htm |title=U.S. Colleges and Universities- Utility Patent Grants, Calendar Years 1969–2008 |publisher=U.S. Patent and Trademark Office |accessdate=January 31, 2011}}</ref> == Student life == [[File:WalkwayOutsidePowell.jpg|thumb|Walkway from the main residential houses]] === House system === {{Main|House System at the California Institute of Technology}} During the early 20th century, a Caltech committee visited several universities and decided to transform the undergraduate housing system from regular [[fraternities and sororities|fraternities]] to a [[residential college|house system]]. Four south houses (or ''hovses'') were built: [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Blacker_House|Blacker House]], [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Dabney_House|Dabney House]], [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Fleming_House|Fleming House]] and [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Ricketts_House|Ricketts House]]. In the 1960s, three north houses were built: [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Lloyd_House|Lloyd House]], [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Page_House|Page House]], and [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Ruddock_House|Ruddock House]], and during the 1990s, [[House_System_at_the_California_Institute_of_Technology#Avery_House|Avery House]]. The four south houses closed for renovation in 2005 and reopened in 2006. All first year students live in the house system and 95% of undergraduates remain in it.<ref name="cds"/><ref name="houses">{{cite web|url=http://admissions.caltech.edu/living/houses |title=Caltech Undergraduate Admissions: The Houses |publisher=California Institute of Technology |accessdate=May 30, 2010}}</ref> === Athletics === Caltech has athletic teams in baseball, men's and women's basketball, cross country, fencing, men's soccer, swimming and diving, men's and women's tennis, track and field, women's volleyball, and men's and women's water polo.<ref>[http://www.athletics.caltech.edu/ Caltech Athletics]. Retrieved November 19, 2007.</ref> Caltech's mascot is the Beaver, and its teams (with the exception of the fencing team) play in the [[Southern California Intercollegiate Athletic Conference]], which Caltech co-founded in 1915.<ref>[http://www.thesciac.org/information/about/index Southern California Intercollegiate Athletic Conference]. R etrieved November 19, 2007.</ref> The fencing team<ref>{{cite web|url=http://www.athletics.caltech.edu/sports/fencing/fencing.html |title=Caltech Athletics&nbsp;— Fencing Team |publisher=Athletics.caltech.edu |accessdate=October 13, 2009}}</ref> competes in the [[NCAA]]'s [[Division I (NCAA)|Division I]], facing teams from [[University of Southern California|USC]], [[UCLA]], [[UCSD]], and [[Stanford]], among others. [[Image:Beaver logo NEW.jpg|thumb|right|The Caltech Beavers]] On January 6, 2007, the Beavers' men's basketball team snapped a 207-game losing streak to Division III schools, beating [[Bard College]] 81–52. It was their first Division III victory since 1996.<ref>{{Cite news | last = Associated Press | author-link = | title = Caltech crushes Bard College to end 207-game slide | publisher = [[ESPN]] | date = January 7, 2007 | url = http://sports.espn.go.com/ncb/news/story?id=2723039 | accessdate =November 19, 2007}}</ref> Until their win over Occidental on February 22, 2011<ref>{{cite news|last=Branch|first=John|title=Caltech Scores First Conference Victory Since 1985|url=http://www.nytimes.com/2011/02/24/sports/ncaabasketball/24caltech.html|accessdate=February 23, 2011|newspaper=The New York Times|date=February 23, 2011}}</ref> the team had not won a game in [[Southern California Intercollegiate Athletic Conference|conference]] play since 1985. Ryan Elmquist's free throw with 3.3 seconds in regulation gave the Beavers the victory.<ref>{{cite news | first = John | last = Branch | title = Sky-High SATs, but the Team's at Rock Bottom | date = December 15, 2010 | url = http://www.nytimes.com/2010/12/16/sports/ncaabasketball/16caltech.html |work=The New York Times | accessdate =December 17, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.athletics.caltech.edu/ |title=Caltech Athletics |publisher=Athletics.caltech.edu |accessdate=October 13, 2009}}</ref> The documentary film ''[[Quantum Hoops]]'' concerns the events of the Beavers' 2005–06 season. On January 13, 2007, the Caltech women's basketball team snapped a 50-game losing streak, defeating the [[Claremont Colleges|Pomona–Pitzer]] Sagehens 55–53. The women's program, which entered the [[Southern California Intercollegiate Athletic Conference|SCIAC]] in 2002, garnered their first conference win. On the bench as honorary coach for the evening was [[Robert Grubbs|Dr. Robert Grubbs]], 2005 Nobel Laureate in Chemistry.<ref>{{cite web | title = Pomona-Pitzer College vs Caltech (01–13–07 at Caltech Braun Center) | date = January 13, 2007 | url = http://www.physical-education.pomona.edu/womens/basketball/stats/2007/pom-cit.htm | accessdate =November 19, 2007 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071223110708/http://www.physical-education.pomona.edu/womens/basketball/stats/2007/pom-cit.htm |archivedate = December 23, 2007}}</ref> The team went on to beat Whittier College on February 10, for its second SCIAC win, and placed its first member on the All Conference team.<ref>{{cite web | title = 2007 Women's Basketball All-SCIAC Awards | date = March 7, 2007 | url = http://www.thesciac.org/sports/wbkb/2006-07/news/wbb_allsciac_0607 | accessdate =November 19, 2007 }}</ref> The 2006–2007 season is the most successful season in the history of the program. On October 22, 2008, the soccer team snapped a 201-game losing streak with a last-second goal against Cal Lutheran University, 1–0. In 2007, 2008, and 2009, the women's table tennis team (a club team) competed in nationals. The women's [[Ultimate (sport)|Ultimate]] club team, known as "Snatch", has also been very successful in recent years, ranking 44 of over 200 college teams in the Ultimate Player's Association.<ref>[http://upa.org/scores/scores.cgi?page=22&div=34 College Women's Top UPA Rankings], Ultimate Player's Association. Retrieved November 19, 2007.</ref> === Performing and Visual Arts === The Caltech/[[Occidental College]] Orchestra is a full seventy-piece orchestra composed of students, faculty, and staff at Caltech and nearby Occidental College. The orchestra gives three pairs of concerts annually, at both Caltech and Occidental College. There are also two Caltech Jazz Bands and a Concert Band. For vocal music, Caltech has Men's and Women's [[Glee Club]]s. The theater program at Caltech is known as TACIT, or Theater Arts at the California Institute of Technology. There are two to three plays organized by TACIT per year, and they were involved in the production of the [[PHD_Comics#Piled_Higher_and_Deeper:_the_Movie|PHD Movie]], released in 2011. === Student life traditions === [[Image:Beckman auditorium, Caltech.jpg|thumb|The Beckman Auditorium]] ==== Annual events ==== Every [[Halloween]], Dabney House conducts the infamous "Millikan pumpkin-drop experiment" from the top of Millikan Library, the highest point on campus. According to tradition, a claim was once made that the shattering of a pumpkin frozen in [[liquid nitrogen]] and dropped from a sufficient height would produce a [[triboluminescence|triboluminescent]] spark. This yearly event involves a crowd of observers, who try to spot the elusive spark. The title of the event is an oblique reference to the famous [[oil-drop experiment|Millikan oil-drop experiment]] which measured ''e'', the [[elementary charge|elemental unit of electrical charge]]. On [http://pr.caltech.edu:16080/events/ditchday/2010/ Ditch Day], the seniors ditch school, leaving behind elaborately designed tasks and traps at the doors of their rooms to prevent underclassmen from entering. Over the years this has evolved to the point where many seniors spend months designing mechanical, electrical, and software obstacles to confound the underclassmen. Each group of seniors designs a "stack" to be solved by a handful of underclassmen. The faculty have been drawn into the event as well, and cancel all classes on Ditch Day so the underclassmen can participate in what has become a highlight of the academic year. In 2012, Ditch Day fell on May 24. Another long-standing tradition is the playing of Wagner's ''[[Ride of the Valkyries]]'' at 7:00 each morning during finals week with the largest, loudest speakers available. The playing of that piece is not allowed at any other time (except if one happens to be listening to the entire 15 hours of ''[[The Ring Cycle]]''), and any offender is dragged into the showers to be drenched in cold water fully dressed. The playing of the ''Ride'' is such a strong tradition that the music was used during [[Apollo 17]] to awaken Astronaut [[Harrison Schmitt]], a Caltech alumnus. Unfortunately, the tradition arose at different times in different Houses, so Schmitt did not react as expected. Instead, he just became confused. ==== Pranks ==== [[File:Fleming cannon firing.jpg|thumb|Fleming Cannon]] Caltech students have been known for the many [[Student prank|prank]]s (also known as "RFs"). The two most famous in recent history are the changing of the [[Hollywood Sign]] to read "Caltech", by judiciously covering up certain parts of the letters, and the changing of the scoreboard to read Caltech 38, MIT 9 during the [[1984 Rose Bowl|1984 Rose Bowl Game]]. But the most famous of all occurred during the [[1961 Rose Bowl|1961 Rose Bowl Game]], where Caltech students altered the flip-cards that were raised by the stadium attendees to display "Caltech", and several other "unintended" messages. This event is now referred to as the [[Great Rose Bowl Hoax]]. In 2005, a group of Caltech students pulled a string of pranks during MIT's Campus Preview Weekend for admitted students. These include covering up the word Massachusetts in the "Massachusetts Institute of Technology" engraving on the main building façade with a banner so that it read "That Other Institute of Technology". A group of [[Hacks at the Massachusetts Institute of Technology|MIT hackers]] responded by altering the banner so that the inscription read "The Only Institute of Technology." Caltech students also passed out T-shirts to MIT's incoming freshman class that had MIT written on the front and "... because not everyone can go to Caltech" along with an image of a palm tree on the back. MIT retaliated in April 2006, when students posing as the Howe & Ser (Howitzer) Moving Company stole the 130-year-old, 1.7-ton Fleming House cannon and moved it to their campus in Cambridge, Massachusetts for their 2006 Campus Preview Weekend, repeating a similar prank performed by nearby [[Harvey Mudd College]] in 1986. Thirty members of Fleming House traveled to MIT and reclaimed their cannon on April 10, 2006. On April 13, 2007 (Friday the 13th), a group of students from ''The California Tech'', Caltech's campus newspaper, arrived and distributed [http://tech.caltech.edu/TECH/mit/index.html fake copies] of ''The Tech'', MIT's campus newspaper, while prospective students were visiting for their Campus Preview Weekend. Articles included "MIT Invents the Interweb," "Architects Deem Campus 'Unfortunate'," and "Infinite Corridor Not Actually Infinite." In recent years, pranking has been officially encouraged by Tom Mannion, Caltech's Assistant VP for Student Affairs and Campus Life. "The grand old days of pranking have gone away at Caltech, and that's what we are trying to bring back," reported the ''Boston Globe'', which noted that "security has orders not to intervene in a prank unless officers get Mannion's approval beforehand."<ref>{{cite news |title = Comedy on campus: MIT takes on Caltech for prank distinction |work = The Boston Globe |date = April 19, 2006 |url = http://www.boston.com/news/local/articles/2006/04/19/comedy_on_campus_mit_takes_on_caltech_for_prank_distinction/ |accessdate =November 19, 2007 }}</ref> Caltech pranks have been documented in three [http://www.legendsofcaltech.com/ Legends of Caltech] books, the most recent of which was edited by alumni Autumn Looijen '99 and Mason A. Porter '98 and published in May 2007. In December 2009, some Caltech students declared that MIT had been sold and had become the Caltech East campus. A "sold" banner was hung on front of the MIT dome building and a "Welcome to Caltech East: School of the Humanities" banner over the Massachusetts Avenue Entrance. Newspapers and t-shirts were distributed, and door labels and fliers in the infinite corridor were put up in accordance with the "curriculum change."<ref>[http://east.caltech.edu/ Caltech Opens Humanities School at MIT Campus], December 6, 2009</ref><ref>[http://www.pasadenastarnews.com/ci_13939751 Citybeats: Future Tournament of Roses chief vows even better parades], ''Pasadena Star-News'', December 6, 2009</ref> In September 2010, MIT students attempted to put a [[TARDIS]], the time machine from the BBC's [[Doctor Who]], onto a roof. Caught in midact, the prank was aborted. In January 2011, Caltech students in conjunction with MIT students helped put the TARDIS on top of Baxter.<ref>[http://features.caltech.edu/features/97 What's (Literally) Up with the TARDIS?], Caltech Features, January 6, 2011</ref> Caltech students then moved the TARDIS to [[UC Berkeley]]<ref name="Alessondra Springmann, PCWorld">[http://www.pcworld.com/article/219292/dr_whos_tardis_lands_at_mit_caltech_and_berkeley.html Dr. Who's TARDIS Lands at MIT, Caltech, and Berkeley], by Alessondra Springmann, [[PC World (magazine)|PCWorld]], February 10, 2011</ref> and [[Stanford]].<ref>[http://hacks.mit.edu/by_year/2010/tardis/ TARDIS on building 7, great dome, and beyond], ''IHTFP Hack Gallery'', April 25, 2011</ref> In December 2011, Caltech students went to New York and pulled a prank on Manhattan's [[Greenwich Village]]. The prank involved making [[Alamo (sculpture)|The Cube]] sculpture look like the [[Valve Corporation]] Weighted Companion Cube from the video game ''[[Portal (video game)|Portal]]''.<ref>http://kotaku.com/5867982/california-pulls-portal-prank-on-new-york</ref> ==== Honor Code ==== [[Image:Throop Memorial Pond.jpg|thumb|Throop Memorial Pond]] Life in the Caltech community is governed by the [[Honor Code]], which simply states: "No member of the Caltech community shall take unfair advantage of any other member of the Caltech community." This is enforced by a Board of Control, which consists of undergraduate students,<ref>{{cite web|url=http://donut.caltech.edu/about/boc/ug_handbook.php |title=The Honor System Handbook from the Board of Control at Caltech.edu |publisher=Donut.caltech.edu |accessdate=October 13, 2009}}</ref> and by a similar body at the graduate level, called the Graduate Review Board.<ref>{{cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~grb/ |title=Graduate Review Board at Caltech.edu |publisher=Its.caltech.edu |date=June 10, 2009 |accessdate=October 13, 2009}}</ref> The Honor Code aims at promoting an atmosphere of respect and trust that allows Caltech students to enjoy privileges that make for a more relaxed atmosphere. For example, the Honor Code allows professors to make the majority of exams as take-home, allowing students to take them on their own schedule and in their preferred environment. Through the late 1990s, the only exception to the Honor Code, implemented earlier in the decade in response to changes in federal regulations, concerned the sexual harassment policy. Today, there are myriad exceptions to the Honor Code in the form of new institute policies such as the Fire Policy, and Alcohol Policy. Though both policies are presented in the Honor Code Handbook given to new members of the Caltech Community, some undergraduates regard them as a slight against the Honor Code and the implicit trust and respect it represents within the community.<ref>{{cite news | last =Rodriguez | first =Juan | title =Ricketts Pres. Apologizes | page = 5 | publisher = The California Tech | date = February 24, 2003}}</ref> ==People== {{Main|List of California Institute of Technology people}} As of 2010, Caltech has 31 [[Nobel Prize|Nobel laureates]] to its name. This figure includes 17 alumni, 14 non-alumni professors, and 4 professors who are also alumni ([[Carl D. Anderson]], [[Linus Pauling]], [[William A. Fowler]], and [[Edward B. Lewis]]). The number of awards is 32, because Pauling received prizes in both [[Nobel Prize in Chemistry|Chemistry]] and [[Nobel Prize in Peace|Peace]]. With fewer than 25,000 alumni in total, more than one in 1,400 have received the Nobel Prize&nbsp;— a ratio unmatched by any other university. Seven faculty and alumni have received a [[Crafoord Prize]] from the [[Royal Swedish Academy of Sciences]], while 56 have been awarded the U.S. [[National Medal of Science]], and 10 have received the [[National Medal of Technology]].<ref name="at a glance"/><ref>{{cite news|url=http://today.caltech.edu/today/story-display?story%5fid=47485 |title=Yariv Awarded National Medal of Science |date=October 2010 |publisher=Caltech Today}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html |title=The Crafoord Prizes in Mathematics and Astronomy 2012 |date=Jan 2012}}</ref> One alumnus, [[Stanislav Smirnov]], won the [[Fields Medal]] in 2010. Other distinguished researchers have been affiliated with Caltech as postdoctoral scholars (for example, [[Barbara McClintock]], [[James D. Watson]] and [[Sheldon Glashow]]) or visiting professors (for example, [[Albert Einstein]], [[Stephen Hawking]] and [[Edward Witten]]). ===Students=== {| style="text-align:center; float: right; font-size:85%; margin-left: 2em;" align="center" class="wikitable" |+ ''Demographics of Caltech student body''<ref name="enrollment"/><ref name="cds">{{cite web|url=http://finance.caltech.edu/budget/cds2011%20FINAL%204_28_11.pdf |title=Common Data Set 2010–2011 |publisher=Office of Budget & Planning, California Institute of Technology |accessdate=May 12, 2011}}</ref> ! !! Undergraduate !! Graduate |- ! [[Caucasian American]] | 35% || 43% |- ! Asian American | 39% || 11% |- ! [[Race and ethnicity in the United States|Underrepresented minority]] | 11% || 6% |- ! [[International student|Other/International]] | 12% || 39% |} Caltech enrolled 978 undergraduate students and 1253 graduate students for the 2011–2012 school year. Women made up 39% of the undergraduate and 28% of the graduate student body.<ref name="enrollment"/> 68% of non-international freshmen are from out of state. Caltech received 5,225 applications for the Class of 2015: 667 were admitted (12.8%) and 244 of them enrolled. The [[interquartile range]] for first year students' [[SAT]] scores was 2200 to 2340. 99% of students were ranked in the top tenth of their high school graduating class.<ref>{{cite web|url=http://www.admissions.caltech.edu/applying/profile |title=2011 Incoming Class Profile |publisher=Caltech |accessdate=October 20, 2011}}</ref> The four-year graduation rate is 80.7% and the six-year rate is 90.3%,<ref name="cds"/> which is low compared to most leading U.S. universities,<ref>{{cite journal|url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/highest-grad-rate |title=Best Colleges: Highest graduation rates |journal=US News & World Report |accessdate=May 28, 2010}}</ref> but substantially higher than it was in the 1960s and 70s.<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,842975-2,00.html |title=Universities: Caltech & M.I.T.: Rivalry Between the Best |journal=[[Time (magazine)|]] |accessdate=May 28, 2010 | date=November 4, 1966}}</ref> Students majoring in [[STEM fields]] traditionally have graduation rates below 70%.<ref>{{cite web|url=http://heri.ucla.edu/nih/HERI_ResearchBrief_OL_2010_STEM.pdf |title=Degrees of Success: Bachelor's Degree Completion Rates among Initial STEM Majors |date=January 2010 |publisher=Higher Education Research Institute, University of California, Los Angeles}}</ref> ===Faculty and staff=== [[File:Broad center.jpg|thumb|Broad Center for Biological Sciences]] [[Richard Feynman]] was perhaps the most well-known physicist to be associated with Caltech, having published the ''[[Feynman Lectures on Physics]]'', an undergraduate physics text, and a few other popular science texts such as ''[[Six_Easy_Pieces#Six_Easy_Pieces_.281994.29|Six Easy Pieces]]'' for the general audience. The promotion of physics made him a public figure of science, although his Nobel-winning work in [[quantum electrodynamics]] was already very established in the scientific community. [[Murray Gell-Mann]], a Nobel-winning physicist, introduced a classification of [[hadrons]] and went on to postulate the existence of [[quarks]], which is currently accepted as part of the [[Standard Model]]. [[Linus Pauling]] pioneered [[quantum chemistry]] and [[molecular biology]], and he went on to solve for the nature of the chemical bond in 1939. Seismologist [[Charles Richter]], also an alumnus, developed the magnitude scale that bears his name, the [[Richter scale]] for measuring the power of earthquakes. In engineering, [[Theodore von Kármán]] made many key advances in aerodynamics, notably his work on [[supersonic]] and [[hypersonic]] airflow characterization. A repeating pattern of swirling [[vortices]] is named after him, the [[von Kármán vortex street]]. More recently, [[Michael E. Brown|Michael Brown]], a professor of planetary astronomy, discovered many [[trans-Neptunian object]]s, most notably the [[dwarf planet]] [[Eris (dwarf planet)|Eris]], which prompted the [[International Astronomical Union]] to redefine the term "[[planet]]". [[David Baltimore]], the Robert A. Millikan Professor of Biology, and [[Alice S. Huang|Alice Huang]], Senior Faculty Associate in Biology, have served as the President of [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] from 2007–2008 and 2010–2011 respectively.<ref>{{cite web|url=http://archives.aaas.org/people/plist.php?type=President |title=AAAS Presidents |publisher=AAAS |year=2011 |accessdate=January 12, 2011}}</ref> 33 percent of the faculty are members of the [[National Academy of Science]] or [[National Academy of Engineering|Engineering]] and/or fellows of the [[American Academy of Arts and Sciences]]. This is the highest percentage of any faculty in the country with the exception of the graduate institution [[Rockefeller University]].<ref>{{cite web|url=http://www.admissions.caltech.edu/learning/faculty |title=Faculty |publisher=Caltech |year=2010 |accessdate=January 2, 2011}}</ref> The average salary for assistant professors at Caltech is $111,300, associate professors $121,300, and full professors $172,800.<ref>{{cite web|url=http://chronicle.com/article/faculty-salaries-data-2012/131431#id=110404 |title=AAUP Faculty Salary Survey |publisher=The Chronicle of Higher Education |year=2012 |accessdate=April 9, 2012}}</ref> Caltech faculty are highly productive in the fields of applied physics, astronomy and astrophysics, biology, biochemistry, biological engineering, chemical engineering, computer science, geology, mechanical engineering and physics.<ref>{{cite web|url=http://chronicle.com/stats/productivity/page.php?year=2007&institution=226&byinst=Go |title=Faculty Scholarly Productivity Index – California Institute of Technology |publisher=The Chronicle of Higher Education |year=2007 |accessdate=May 30, 2010}}</ref> ===Alumni=== [[Image:Caltech from the air.jpg|thumb|Aerial view of Caltech in [[Pasadena, California]].]] 17 alumni and 14 non-alumni faculty have won the Nobel Prize. The [[Turing Award]], the "Nobel Prize of Computer Science", has been awarded to six alumni, and one has won the [[Fields Medal]].<ref name="science_now">{{cite news|url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/08/fields-medals-other-top-math-pri.html|title=Fields Medals, Other Top Math Prizes, Awarded|last=Cipra|first=Barry|date=August 19, 2010|work=Science Now|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|accessdate=August 19, 2010}}</ref> Alumni have participated in scientific research. Some have concentrated their studies on the very small universe of atoms and molecules. [[Nobel Prize|Nobel laureate]] [[Carl D. Anderson]] (BS 1927, PhD 1930) proved the existence of [[positron]]s and [[muon]]s, Nobel laureate [[Edwin McMillan]] (BS 1928, MS 1929) synthesized the first [[transuranium element]], Nobel laureate [[Leo James Rainwater]] (BS 1939) investigated the non-spherical shapes of atomic nuclei, and Nobel laureate [[Douglas D. Osheroff]] (BS 1967) studied the [[superfluid]] nature of [[helium-3]]. [[Donald Knuth]] (PhD 1963), the "father" of the [[analysis of algorithms]], wrote ''[[The Art of Computer Programming]]'' and created the [[TeX]] computer typesetting system, which is commonly used in the scientific community. Other alumni have turned their gaze to the universe. [[C. Gordon Fullerton]] (BS 1957, MS 1958) piloted the third [[space shuttle]] mission and orbited the earth in [[Skylab]]. Astronaut (and later, [[United States Senator]]) [[Harrison Schmitt]] (BS 1957) was the only geologist to have ever walked on the surface of the moon.<ref>{{cite web|url=http://astrogeology.usgs.gov/About/AstroHistory/schmitt.html|title=USGS Astrogeology: Astronaut Harrison H. Schmitt|publisher=[[United States Geological Survey]] – Astrogeology Program|author=Deborah Lee Soltesz}}</ref> Astronomer [[Eugene Merle Shoemaker]] (BS 1947, MS 1948) co-discovered [[Comet Shoemaker-Levy 9]] (a comet which crashed into the planet [[Jupiter]]) and was the first person buried on the moon (by having his ashes crashed into the moon).<ref>"In 1998, Celestis, at the request of NASA, provided a Luna Flight Capsule to the family and friends of the late legendary astronomer and planetary geologist Eugene Shoemaker. The Celestis Flight Capsule, containing a symbolic portion of Shoemaker's cremated remains, was attached to NASA's Lunar Prospector spacecraft and launched on a one-year mission orbiting the moon. On July 31, 1999, at the completion of Lunar Prospector's mission, the spacecraft was intentionally crashed into the moon's south pole, making Shoemaker the first human to be laid to rest on another celestial body. NASA called the memorial "a special honor for a special human being.""{{cite web|publisher=[[Space.com]]|url=http://www.space.com/news/080328-moon-burial.html|title=Fly Me to the Moon...Forever|date=March 28, 2008|author=Clara Moskowitz}}</ref> Undergraduate alumni founded, or co-founded, companies such as [[LCD]] manufacturer Varitronix,<ref>[[York Liao]] (BS 1967){{cite web|url=http://pr.caltech.edu/periodicals/CaltechNews/articles/archive/AlumniAlbum3_97/|title=Caltech Alumni Album Profiles '50s, '60s, '70s and '80s – York Liao '67|date=1997 (Vol. 31, No. 2, 1997) |author=Caltech News|publisher=California Institute of Technology}}</ref> [[Hotmail]],<ref>[[Sabeer Bhatia]], BS 1991{{cite web|url=http://media.caltech.edu/press_releases/13166|title=SURFing the Waves of Success for 30 Years|date=July 18, 2008|author=Caltech Media Relations|publisher=California Institute of Technology}}</ref> [[Compaq]],<ref>Benjamin Rosen, BS 1954{{cite web|url=http://alumni.caltech.edu/distinguished_alumni/search_results?search_text=Benjamin+Rosen|title=Distinguished Alumni Award – Benjamin M. Rosen|author=Caltech Alumni Association|publisher=Caltech Alumni Association}}</ref> and [[MathWorks]] (which created [[Matlab]]),<ref>[[Cleve Moler]], BS 1961 {{cite web|url=http://www.siam.org/about/news-siam.php?id=171|title=Cleve Moler Elected Next SIAM President|date=December 16, 2005|publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]]}}</ref> while graduate students founded, or co-founded, companies such as [[Intel]],<ref>[[Gordon Moore]], PhD 1954{{cite web|url=http://alumni.caltech.edu/distinguished_alumni/search_results?search_text=Gordon+Moore|title=Distinguished Alumni Award – Gordon E. Moore|author=Caltech Alumni Association|publisher=Caltech Alumni Association}}</ref> [[TRW]],<ref>[[Simon Ramo]], PhD 1936 {{cite web|url=http://today.caltech.edu/today/story-display.tcl?story_id=42622|title=The Singular Si Ramo|date=February 24, 2010|author=Caltech Public Relations|publisher=Caltech Today (via California Institute of Technology)}}</ref> and the non-profit educational organization, the [[Exploratorium]].<ref>[[Frank Oppenheimer]], PhD 1939 {{cite web|url=http://alumni.caltech.edu/distinguished_alumni/search_results?search_text=Frank+Oppenheimer|title=Frank Oppenheimer|author=Caltech Alumni Association|publisher=Caltech Alumni Association}}</ref> [[Arnold Orville Beckman|Arnold Beckman]] (PhD 1928) invented the [[pH meter]] and commecialized it with the founding of [[Beckman Instruments]]. His success with that company enabled him to provide seed funding for [[William Shockley]] (BS 1932), who had co-invented [[semiconductor]] [[transistor]]s and wanted to commercialize them. Because his aging mother was living in [[Palo Alto, California]] at the time, Shockley decided to establish his laboratory near her<ref>{{cite web|url=http://www.edn.com/article/CA6279562.html|title=The Ten Most Influential Executives|author=Bill Roberts|date=November 1, 2005|publisher=[[EDN (magazine)|EDN]]}}</ref> in 1955, in neighboring [[Mountain View, California]],<ref name="Shockley_byNobelPrizeFoundation1956"/> and thus, Shockley became the founding Director of the [[Shockley Semiconductor Laboratory]] division of Beckman Instruments.<ref name="Shockley_byNobelPrizeFoundation1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org//nobel_prizes/physics/laureates/1956/shockley-bio.html|publisher=The Nobel Prize Committee (official site)|title=William B. Shockley – Biography|author=The Nobel Foundation|year=1956}}</ref> Shockley was a co-recipient of the Nobel Prize in physics in 1956, but his aggressive management style and odd personality<ref>"How he was miserable is more complicated than even I could get into a hundred thousand word book. There was something wrong with him. What was wrong with him, we don't really know. He was at best paranoid. He was probably obsessive-compulsive. The manuscript of the book has been shown to about six or seven psychotherapist, and I asked them for a diagnosis, and they came back with six or seven different diagnoses." {{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5573656|publisher=[[National Public Radio]]|title=Electronics Pioneer William Shockley's Legacy|date=July 21, 2006|author=[[Ira Flatow]] (interview) with journalist Joel Shurkin}}</ref> at the Shockley Lab became unbearable.<ref>"Shockley, whose role as coinventor of the transistor would win him a share of the 1956 Nobel Prize in physics, succeeded in luring a diverse group of accomplished scientists, including Moore, to the Shockley Semiconductor Laboratory, in Palo Alto, California. He then proceeded to antagonize and alienate enough of them to inspire an exodus."{{cite web|title=Calibrating Gordon Moore|author=Hillary Bhaskaran|publisher=Caltech News|date=2002 (from Volume 36, Number 2)|url=http://pr.caltech.edu/periodicals/caltechnews/articles/v36/moore.html}}</ref> In late 1957, eight of his researchers, known now as the "[[traitorous eight]]" (or "[[Fairchildren]]"), resigned and joined [[Sherman Fairchild|Fairchild Camera and Instruments]] nearby to form a semiconductor division. Among the "traitorous eight" was [[Gordon E. Moore]] (PhD 1954), who later left Fairchild to co-found [[Intel]]. Other offspring companies of Fairchild Semiconductor include [[National Semiconductor]] and [[Advanced Micro Devices]], which in turn spawned more technology companies in the area. Shockley's decision to use [[silicon]] – instead of [[germanium]] – as the [[semiconductor]] material, coupled with the abundance of silicon semiconductor related companies in the area, gave rise to the term "[[Silicon Valley]]"<ref>"Joel Shurnkin: ...He decided he was going to be the first entrepreneur of the electronic age, and indeed he was. With backing from a man named [[Arnold O. Beckman|Arnold Beckman]], he founded Shockley Semiconductor in Palo Alto and he was going to build – at least at first he was going to build silicon transistors. It was his decision that they use [[silicon]] as opposed to [[germanium]], otherwise we'd be talking about Germanium Valley out there instead of Silicon Valley. (Soundbite of laughter) "{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5573656|publisher=[[National Public Radio]]|title=Electronics Pioneer William Shockley's Legacy – Transcript|date=July 21, 2006|author=[[Ira Flatow]] (interview) with journalist Joel Shurkin}}</ref> to describe that geographic region surrounding Palo Alto. Caltech alumni also held public offices, with [[Mustafa A.G. Abushagur]] (PhD 1984) being the Deputy Prime Minister of [[Libya]], with [[James C. Fletcher|James Fletcher]] (PhD 1948) being the 4th and 7th [[Administrator of NASA]], [[Steven E. Koonin|Steven Koonin]] (PhD 1972) being the [[Under Secretary of Energy for Science|Undersecretary of Energy for Science]] and [[Regina E. Dugan|Regina Dugan]] (PhD 1993) being the director of [[DARPA]]. <gallery> Image: Carl anderson.1937.jpg|Nobel laureate [[Carl David Anderson]], BS 1927, PhD 1930, discoverer of the [[positron]] and the [[muon]] Image: Douglas Osheroff.jpg|Nobel laureate [[Douglas D. Osheroff]], BS 1967 Image: William Shockley, Stanford University.jpg|Nobel laureate [[William Shockley]], BS 1932, co-inventor of the [[Solid state (electronics)|solid state]] [[transistor]], father of [[Silicon Valley]] Image: Edwin_McMillan_Nobel.jpg|Nobel laureate [[Edwin McMillan]], BS 1928, MS 1929 Image: VernonSmith2.jpg|Nobel laureate [[Vernon L. Smith|Vernon Smith]], BS 1949 Image: Fernando Corbato.jpg|Turing Award laureate [[Fernando J. Corbató]], BS 1950 Image: John McCarthy Stanford.jpg|Turing Award laureate [[John McCarthy (computer scientist)|John McCarthy]], BS 1948, inventor of the [[Lisp (programming language)|Lisp]] programming language Image: Gordon Fullerton 1989.jpg|Astronaut [[C. Gordon Fullerton]], BS 1957, MS 1958 Image: Harrison H. Schmitt.jpg|Astronaut and [[United States Senator]] [[Harrison Schmitt]], BS 1957; the only geologist to have walked on the moon Image: Dr Mustafa Abushagur.JPG|Libyan Deputy Prime Minister [[Mustafa A.G. Abushagur]], PhD 1984 Image: Gordon Moore.jpg|[[Gordon Moore]], PhD 1954, co-founder of [[Intel]] Image: Carver Mead at CHM Apr-2005.jpg|[[National Medal of Technology]] laureate [[Carver Mead]], BS 1956, MS 1957, PhD 1960 image: Benoit Mandelbrot mg 1804b.jpg|[[Benoît Mandelbrot]], MS 1948, Engineering 1949, father of [[fractal geometry]], namesake of the [[Mandelbrot set]] Image: Frank Capra.JPG|[[Frank Capra]], BS Chemical Engineering 1918 (when Caltech was known as the "Throop Institute");<ref>{{cite web|url=http://alumni.caltech.edu/distinguished_alumni/search_results?search_text=Frank+Capra|title=Distinguished Alumni Award – Frank Capra|publisher=California Institute of Technology}}</ref> winner of six [[Academy Awards]] in directing and producing; producer and director of ''[[It's a Wonderful Life]]'' Image: Kip Thorne at Caltech.jpg|[[Kip Thorne]], BS 1962, known for his prolific contributions in gravitation physics and astrophysics and co-founding of [[LIGO]] Image: Stephen Wolfram PR.jpg|[[Stephen Wolfram]], PhD 1979, creator of [[Mathematica]] and [[Wolfram Alpha]]; one of the first [[MacArthur Fellows]] in 1981 Image: Stanislav Smirnov.jpg|[[Stanislav Smirnov]], PhD 1996, 2010 [[Fields Medal]] winner for his work on the mathematical foundations of [[statistical physics]], particularly finite lattice models </gallery> === Presidents === *[[James Augustin Brown Scherer]] (1908–1920) (president of Throop College of Technology before the name change) *[[Robert A. Millikan]] (1921–1945), experimental physicist, Nobel laureate in physics for 1923 (his official title was "Chairman of the Executive Council") *[[Lee A. DuBridge]] (1946–1969), experimental physicist (first to officially hold the title of President) *[[Harold Brown (Secretary of Defense)|Harold Brown]] (1969–1977), physicist and public servant (left Caltech to serve as [[United States Secretary of Defense]] in the administration of [[Jimmy Carter]]) *[[Robert F. Christy]] (1977–1978), astrophysicist (acting President) *[[Marvin L. Goldberger]] (1978–1987), theoretical physicist *[[Thomas E. Everhart]] (1987–1997), experimental physicist *[[David Baltimore]] (1997–2006), molecular biologist, Nobel laureate in physiology or medicine for 1975 *[[Jean-Lou Chameau]] (2006–present), civil engineer and educational administrator == In media and popular culture == Please don't list every single TV show/movie Caltech is mentioned on or appears in. This is not meant to be a comprehensive list! Unless you have an example that is much, much, much better than those already here, don't insert it. Caltech has appeared in several works of popular culture, both as itself and in disguised form. [[MIT in popular culture|As with MIT]], a Caltech reference is often used to establish a character's high level of intelligence or a technical background. For example, on television, the four male lead characters of the sitcom ''[[The Big Bang Theory (TV series)|The Big Bang Theory]]'' are all employed at the Institute. Caltech is also the inspiration, and frequent film location, for the California Institute of Science of ''[[Numb3rs]]''.<ref name="realgenius">[http://alumnus.caltech.edu/~erich/real_genius_refs.html Caltech References in "Real Genius"]. Retrieved November 19, 2007.</ref> On film, the Pacific Tech of ''[[The War of the Worlds (1953 film)|The War of the Worlds]]''<ref name="cowan">Cowan, Douglas E. "[http://www.unomaha.edu/jrf/vol11no1/CowanWarWorlds.htm Intellects vast and cool and unsympathetic: Science, Religion, and ''The War of the Worlds'']." ''Journal of Religion and Film'', Vol. 11, No.April 1, 1 2007.</ref> and ''[[Real Genius]]''<ref name="realgenius"/> is based on Caltech. In nonfiction, two 2007 documentaries examine aspects of Caltech; ''Curious'', its researchers,<ref>{{cite web|url=http://www.thirteen.org/curious/ |title="CURIOUS" from Thirteen/WNET |publisher=[[WNET|Thirteen.org]] |accessdate=October 13, 2009}}</ref><ref>[http://mr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR13040.html "Documentary Focuses on Caltech Researchers"] Caltech Press Release,October 1 2007</ref> and ''Quantum Hoops'', its men's basketball team. Given its Los Angeles-area location, the grounds of the Institute are often host to short scenes in movies and television. The [[Athenaeum at Caltech|Athenaeum dining club]] appears in the [[Beverly Hills Cop (film series)|''Beverly Hills Cop'' series]], ''[[The X-Files (film)|The X-Files]]'', ''[[True Romance]]'', and ''[[The West Wing]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.movie-locations.com/movies/b/bevhills.html |title=Film locations for Beverly Hills Cop |publisher=Movie-locations.com |accessdate=October 13, 2009}}</ref> Other examples include ''[[Legally Blonde]]'', ''[[The Wedding Planner]]'', ''[[Greek (TV series)|Greek]]'', ''[[The O.C.]]'', ''[[Entourage (TV series)|Entourage]]'' and ''[[Mission Impossible]]''. Caltech also appears in the motion picture ''[[Tron: Legacy]]'', where the main character's father is an alumnus. --> == Сілттемелер == {{Reflist|30em}} == Сыртқы сілттемелер == {{Commons category|California Institute of Technology|Caltech}} *{{Official website|http://www.caltech.edu}} *[http://nobelprize.org/medicine/articles/goodstein/ History of Caltech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425190424/http://nobelprize.org/medicine/articles/goodstein/ |date=2006-04-25 }} (Нобель сыйлығы вебсайтында) {{Coord|34.138577|-118.125494|region:US_type:edu|display=title}} {{California Institute of Technology}} {{Америка университетрі асcоциациясы}} {{Universities Research Association}} {{APRU}} {{Southern California Intercollegiate Athletic Conference navbox}} {{Colleges and universities in Los Angeles County}} {{DEFAULTSORT:California Institute Of Technology}} [[Санат:Калифорния Технология Институты|*]] [[Санат:Universities and colleges in Los Angeles County, California]] [[Санат:Association of American Universities]] [[Санат:Educational institutions established in 1891]] [[Санат:Technical universities and colleges]] [[Санат:Association of Independent Technological Universities]] [[Санат:National Association of Independent Colleges and Universities members]] [[Санат:Schools accredited by the Western Association of Schools and Colleges]] [[Санат:Education in Pasadena, California]] [[Санат:Калифорния университеттері]] cb2eu6ynsn8zc3fdf8b7r5pkuyv14nv Таппенбек 0 210158 3651101 2971531 2026-09-05T07:41:53Z 1nter pares 146705 3651101 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Таппенбек |шынайы атауы = Tappenbeck |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Tappenbeck.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=28 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=45 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Никлас Херберман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 69 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1360 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05366 |пошта индексі = 38479 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 030 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Таппенбек''' ({{lang-de|Tappenbeck}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1360 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 5,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 030''. Муниципалитеттің басшысы — Никлас Херберман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] qdsa30hk4nk3cuf8dd224y4tf7nqalt Тармштедт 0 210159 3651103 2971554 2026-09-05T07:43:17Z 1nter pares 146705 3651103 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тармштедт |шынайы атауы = Tarmstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen tarmstedt.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=13 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=4 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вольф Фогель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26,54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 28 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3508 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04283 |пошта индексі = 27412 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 047 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.tarmstedt.de/ |сайт тілі = de }} '''Тармштедт''' ({{lang-de|Tarmstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3508 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 26,54 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 047''. Муниципалитеттің басшысы — Вольф Фогель. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tarmstedt.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] s9orel6sww6kk7xed9deky6qhjotlk3 Теспе (Германия) 0 210160 3651108 2971735 2026-09-05T07:45:08Z 1nter pares 146705 3651108 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Теспе |шынайы атауы = Tespe |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Tespe COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=24 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=25 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Карл-Хайнц Корнбергер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,87 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4064 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04176 |пошта индексі = 21395 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 033 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Теспе''' ({{lang-de|Tespe}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4064 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,87 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 033''. Муниципалитеттің басшысы — Карл-Хайнц Корнбергер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 3y1d7q80dnqzqbw58bfju7qatuaxrww Тедингхаузен 0 210161 3651107 2971638 2026-09-05T07:44:49Z 1nter pares 146705 3651107 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тедингхаузен |шынайы атауы = Thedinghausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Thedinghausen COA.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=1 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ферден |кестедегі аудан = Ферден (аудан){{!}}Ферден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дительм Элерс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 65,77 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 13 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7478 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04204 |пошта индексі = 27319–27321 |пошта индекстері = |автомобиль коды = VER |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 61 013 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.thedinghausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Тедингхаузен''' ({{lang-de|Thedinghausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ферден (аудан)|Ферден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7478 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 65,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 61 013''. Муниципалитеттің басшысы — Дительм Элерс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.thedinghausen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ферден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] mselv5yhv06aytkzsfeyn64kxk8o345 Томасбург 0 210162 3651113 3358260 2026-09-05T07:48:26Z 1nter pares 146705 3651113 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Томасбург |шынайы атауы = Thomasburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Thomasburg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=14 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=40 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люнебург |кестедегі аудан = Люнебург (аудан){{!}}Люнебург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитер Шрёдер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26,69 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 54 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1302 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05859 |пошта индексі = 21401 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 55 036 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Томасбург''' ({{lang-de|Thomasburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люнебург (аудан)|Люнебург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1302 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 26,69 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 55 036''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Шрёдер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Люнебург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 7lbkux9db4ea61l1qtnr93n7d75qh93 Туйне 0 210163 3651117 2906805 2026-09-05T07:50:20Z 1nter pares 146705 3651117 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Туйне |шынайы атауы = Thuine |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Thuine COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=28 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Дитер Мослер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,47 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 43 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1934 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 059 02 |пошта индексі = 49832 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 053 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Туйне''' ({{lang-de|Thuine}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1934 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 053''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Мослер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] kdmvjv6c189y1b8snxnyfd18qk73jnw Тиддише 0 210164 3651109 2906664 2026-09-05T07:45:30Z 1nter pares 146705 3651109 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тиддише |шынайы атауы = Tiddische |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Tiddische.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=31 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=48 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Оттмар Бартельс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,78 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 62 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1266 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05366 |пошта индексі = 38473 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 031 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Тиддише''' ({{lang-de|Tiddische}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1266 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,78 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 031''. Муниципалитеттің басшысы — Оттмар Бартельс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] iwlm93mjig8zz42ggulbgpga0alr11v Топпенштедт 0 210165 3651114 3363843 2026-09-05T07:48:43Z 1nter pares 146705 3651114 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Топпенштедт |шынайы атауы = Toppenstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Toppenstedt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=16 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=6 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хайнрих Нотторф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 29,09 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2098 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04173 |пошта индексі = 21442 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 034 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Топпенштедт''' ({{lang-de|Toppenstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2098 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 29,09 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 034''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнрих Нотторф. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] kzzl43bn32m862imreqq9mne9fony6t Тисте 0 210166 3651111 2906677 2026-09-05T07:45:56Z 1nter pares 146705 3651111 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тисте |шынайы атауы = Tiste |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Tister Wappen.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=17 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=32 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Христиан Глаттфельдер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,85 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 33 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 870 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04282 |пошта индексі = 27419 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 048 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.tiste.de/ |сайт тілі = de }} '''Тисте''' ({{lang-de|Tiste}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 870 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 23,85 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 048''. Муниципалитеттің басшысы — Христиан Глаттфельдер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tiste.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] cn69eix2s8zice28wxjx33woh4j0wtd Тоштедт 0 210167 3651115 2906754 2026-09-05T07:49:20Z 1nter pares 146705 3651115 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тоштедт |шынайы атауы = Tostedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen der Gemeinde Tostedt.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=17 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Гюнтер Вайс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 61 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13232 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04182 |пошта индексі = 21255 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 035 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Тоштедт''' ({{lang-de|Tostedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 13232 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 48,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 035''. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Вайс. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 7tppu375rm6qm05dyqxfo3kcj8tld3s Требель (Вендланд) 0 210169 3651116 2906771 2026-09-05T07:49:50Z 1nter pares 146705 3651116 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Требель (Вендланд) |шынайы атауы = Trebel (Wendland) |сурет = Castor 2011 - Camp Gedelitz (3).jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Landkreis Lüchow-Dannenberg.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=0 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=19 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Вигреффе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 66,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 17 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 911 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05848 |пошта индексі = 29494 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 023 |ортаққордағы санаты = Trebel (Wendland) |сайты = http://www.trebel.de/ |сайт тілі = de }} '''Требель (Вендланд)''' ({{lang-de|Trebel (Wendland)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 911 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 66,7 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 023''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Вигреффе. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.trebel.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 7b2pv4mxxlbq603c0zoc7a8zusb3nps Твифлинген 0 210170 3651106 2971622 2026-09-05T07:44:33Z 1nter pares 146705 3651106 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Твифлинген |шынайы атауы = Twieflingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Landkreis Helmstedt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=7 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=55 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хельмштедт |кестедегі аудан = Хельмштедт (аудан){{!}}Хельмштедт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Мартин Хартман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,78 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 105 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 757 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05352 |пошта индексі = 38388 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 54 023 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.samtgemeindeheeseberg.de/start.php |сайт тілі = de }} '''Твифлинген''' ({{lang-de|Twieflingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хельмштедт (аудан)|Хельмштедт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 757 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,78 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 54 023''. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Хартман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.samtgemeindeheeseberg.de/start.php Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416053821/http://www.samtgemeindeheeseberg.de/start.php |date=2009-04-16 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хельмштедт ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] fnmc4hud29k5ca8lq4f31ngh10rs9vf Твистринген 0 210172 3651105 3452151 2026-09-05T07:44:17Z 1nter pares 146705 3651105 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Твистринген |шынайы атауы = Twistringen |сурет = 25104200021 Twistringen Villa.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Twistringen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=48 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=39 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дипхольц |кестедегі аудан = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Карл Майер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 114,22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 49 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 414 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04243 |пошта индексі = 27239 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 51 042 |ортаққордағы санаты = Twistringen |сайты = http://www.twistringen.de/ |сайт тілі = de }} '''Твистринген''' ({{lang-de|Twistringen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 12 414 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 114,22 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 042''. Қаланың басшысы — Карл Майер. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.twistringen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] b3t0i24yk56bdahdh4f7944kkwlkqib Тюлау 0 210173 3651118 2906842 2026-09-05T07:50:59Z 1nter pares 146705 3651118 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тюлау |шынайы атауы = Tülau |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Tuelau.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=52 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Херберт Ланге |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,53 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 72 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1526 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05833 |пошта индексі = 38474 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 032 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Тюлау''' ({{lang-de|Tülau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1526 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 23,53 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 032''. Муниципалитеттің басшысы — Херберт Ланге. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] liyedda0hpqb2lgktdr66zqp2qmfr4c Румшпринге 0 211007 3650942 2967808 2026-09-04T13:13:12Z 1nter pares 146705 3650942 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Румшпринге |шынайы атауы = Rhumspringe |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Rhumspringe wappen.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=34 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=18 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Франц Якоби |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9.36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 193 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1939 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05529 |пошта индексі = 37434 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 019 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Румшпринге''' ({{lang-de|Rhumspringe}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1939 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 9.36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 019''. Муниципалитеттің басшысы — Франц Якоби. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] qj74w5pm5m1ajxb7f3nbzn47etk2lda Риббесбюттель 0 211008 3650919 2967452 2026-09-04T12:47:39Z 1nter pares 146705 3650919 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Риббесбюттель |шынайы атауы = Ribbesbüttel |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=25 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=31 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хайнрих Штигхан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,51 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 58 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2129 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05374 |пошта индексі = 38551 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 022 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.ribbesbuettel.de |сайт тілі = de }} '''Риббесбюттель''' ({{lang-de|Ribbesbüttel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2129 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 022''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнрих Штигхан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ribbesbuettel.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] l1uzqkyqwyeb7a5olc483vkqzuyjmns Риде 0 211009 3650920 2967472 2026-09-04T12:47:57Z 1nter pares 146705 3650920 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Риде |шынайы атауы = Riede |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Riede.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=57 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ферден |кестедегі аудан = Ферден (аудан){{!}}Ферден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Юрген Винкельман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26,88 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 8 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2733 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04294 |пошта индексі = 27339 |пошта индекстері = |автомобиль коды = VER |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 61 010 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.thedinghausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Риде''' ({{lang-de|Riede}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ферден (аудан)|Ферден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2733 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 26,88 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 61 010''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Винкельман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.thedinghausen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ферден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] i1fgfenuvplq408iy9tzgda8zoh2v3y Ристе 0 211010 3650922 2967501 2026-09-04T12:48:32Z 1nter pares 146705 3650922 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ристе |шынайы атауы = Rieste |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rieste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=29 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=1 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Оснабрюк |кестедегі аудан = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Антон Хармс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 39 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3301 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05464 (Alfhausen) |пошта индексі = 49597 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 59 031 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.rieste.de/ |сайт тілі = de }} '''Ристе''' ({{lang-de|Rieste}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3301 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,6 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 031''. Муниципалитеттің басшысы — Антон Хармс. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rieste.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] eoajjbzi06cgkzb24ysyo5vuzt7b12b Рингштедт 0 211011 3650921 2967490 2026-09-04T12:48:15Z 1nter pares 146705 3650921 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рингштедт |шынайы атауы = Ringstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Ringstedt.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=34 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=51 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эрих Гландорф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26,26 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 7 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 881 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04708 |пошта индексі = 27624 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 048 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.ringstedt.de/ |сайт тілі = de }} '''Рингштедт''' ({{lang-de|Ringstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 881 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 26,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 048''. Муниципалитеттің басшысы — Эрих Гландорф. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ringstedt.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514040811/http://www.ringstedt.de/ |date=2009-05-14 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] jd1h2wb3ok66imcvdwx6ydttit2ht80 Роденберг 0 211013 3650925 3387680 2026-09-04T12:49:38Z 1nter pares 146705 3650925 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Роденберг |шынайы атауы = Rodenberg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rodenberg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=19 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=21 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шаумбур |кестедегі аудан = Шаумбур (аудан){{!}}Шаумбур |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Гюнтер Альтенбург |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 69 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6070 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05723 |пошта индексі = 31552 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 57 032 |ортаққордағы санаты = Rodenberg |сайты = |сайт тілі = de }} '''Роденберг''' ({{lang-de|Rodenberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Шаумбур (аудан)|Шаумбур]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6070 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 15,6 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 57 032''. Қаланың басшысы — Гюнтер Альтенбург. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] jcpypc4jasvel37bq21ttjexau3nt63 Родевальд 0 211014 3650923 2967563 2026-09-04T12:49:03Z 1nter pares 146705 3650923 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Родевальд |шынайы атауы = Rodewald |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Rodewald.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=39 |lat_sec=57 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=28 |lon_sec=56 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Йоахим Цильке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 60,31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 25 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2623 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05074 |пошта индексі = 31637 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 026 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Родевальд''' ({{lang-de|Rodewald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2623 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 60,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 026''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Йоахим Цильке. == Дереккөздер == {{reflist}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 1jec9adrfpra9v6bvzgr5h3kvn8wfb5 3650924 3650923 2026-09-04T12:49:15Z 1nter pares 146705 3650924 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Родевальд |шынайы атауы = Rodewald |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Rodewald.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=39 |lat_sec=57 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=28 |lon_sec=56 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Йоахим Цильке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 60,31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 25 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2623 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05074 |пошта индексі = 31637 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 026 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Родевальд''' ({{lang-de|Rodewald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2623 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 60,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 026''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Йоахим Цильке. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ou3p9v9vfgrbbatqfct5fobotkcj7lu Роклум 0 211015 3650932 2967617 2026-09-04T12:51:54Z 1nter pares 146705 3650932 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Роклум |шынайы атауы = Roklum |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Roklum.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=4 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=43 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Уте Хайдер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 106 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 464 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05336 |пошта индексі = 38325 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 025 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Роклум''' ({{lang-de|Roklum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 464 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 025''. Муниципалитеттің басшысы — Уте Хайдер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] r76yu2vejv2hpkwrvxv9ll81gf5mhve Рольсхаузен 0 211016 3650933 2967642 2026-09-04T12:52:19Z 1nter pares 146705 3650933 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рольсхаузен |шынайы атауы = Rollshausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rollshausen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=34 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=13 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Шарф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,68 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 930 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05528 |пошта индексі = 37434 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 020 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рольсхаузен''' ({{lang-de|Rollshausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 930 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,68 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 020''. Муниципалитеттің басшысы — Райнхард Шарф. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 9xbpknmysxaw3nwe1xmosphjsennmd8 Роше 0 211018 3650940 3368173 2026-09-04T13:12:34Z 1nter pares 146705 3650940 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Роше |шынайы атауы = Rosche |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rosche COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=59 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=45 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильцен |кестедегі аудан = Ильцен (аудан){{!}}Ильцен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 17 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитер Гуль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 71,74 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2042 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05803 |пошта индексі = 29571 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 60 018 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Роше''' ({{lang-de|Rosche}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильцен (аудан)|Ильцен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2042 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 71,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 60 018''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Гуль. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 17 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Ильцен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 59hzjqk8nk461jcllp65uey79tr2ylm Росдорф (Гёттинген) 0 211019 3650936 2967709 2026-09-04T13:11:09Z 1nter pares 146705 3650936 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Росдорф (Гёттинген |шынайы атауы = Rosdorf (bei Göttingen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rosdorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Харальд Грахофак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 66,39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 061 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0551 |пошта индексі = 37124 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 021 |ортаққордағы санаты = Rosdorf |сайты = http://www.rosdorf.de |сайт тілі = de }} '''Росдорф (Гёттинген''' ({{lang-de|Rosdorf (bei Göttingen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 12 061 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 66,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 021''. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Грахофак. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rosdorf.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] [[ru:Росдорф (Гёттинген]] 1cytqk7uaqpj9yumg0sqpmvg8gfhite 3650937 3650936 2026-09-04T13:11:26Z 1nter pares 146705 /* */ 3650937 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Росдорф (Гёттинген) |шынайы атауы = Rosdorf (bei Göttingen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rosdorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Харальд Грахофак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 66,39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 061 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0551 |пошта индексі = 37124 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 021 |ортаққордағы санаты = Rosdorf |сайты = http://www.rosdorf.de |сайт тілі = de }} '''Росдорф (Гёттинген)''' ({{lang-de|Rosdorf (bei Göttingen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 12 061 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 66,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 021''. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Грахофак. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rosdorf.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] [[ru:Росдорф (Гёттинген]] 3m9ysm62poaynv4x72pq3gfgn8zyexy 3650938 3650937 2026-09-04T13:11:52Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Росдорф (Гёттинген]] бетін [[Росдорф (Гёттинген)]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3650937 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Росдорф (Гёттинген) |шынайы атауы = Rosdorf (bei Göttingen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rosdorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Харальд Грахофак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 66,39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 061 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0551 |пошта индексі = 37124 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 021 |ортаққордағы санаты = Rosdorf |сайты = http://www.rosdorf.de |сайт тілі = de }} '''Росдорф (Гёттинген)''' ({{lang-de|Rosdorf (bei Göttingen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 12 061 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 66,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 021''. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Грахофак. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rosdorf.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] [[ru:Росдорф (Гёттинген]] 3m9ysm62poaynv4x72pq3gfgn8zyexy Розенгартен (Харбург) 0 211020 3650926 3363309 2026-09-04T12:50:09Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Розенгартен (Харбург]] бетін [[Розенгартен (Харбург)]] бетіне жылжытты 3363309 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Розенгартен (Харбург |шынайы атауы = Rosengarten (Landkreis Harburg) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rosengarten COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=23 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитмар Штади |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 63,67 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 477 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04108, 04105, 040 |пошта индексі = 21224 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 029 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Розенгартен (Харбург''' ({{lang-de|Rosengarten (Landkreis Harburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 13 477 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 63,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 029''. Муниципалитеттің басшысы — Дитмар Штади. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] lh6jaaedzuhcsyq107a7ujt3ka33wsp 3650930 3650926 2026-09-04T12:51:21Z 1nter pares 146705 /* */ 3650930 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Розенгартен (Харбург) |шынайы атауы = Rosengarten (Landkreis Harburg) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rosengarten COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=23 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитмар Штади |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 63,67 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 477 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04108, 04105, 040 |пошта индексі = 21224 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 029 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Розенгартен (Харбург)''' ({{lang-de|Rosengarten (Landkreis Harburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 13 477 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 63,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 029''. Муниципалитеттің басшысы — Дитмар Штади. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 4d6ft4637o59x35u2b9swc72f39hd09 3650931 3650930 2026-09-04T12:51:28Z 1nter pares 146705 3650931 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Розенгартен (Харбург) |шынайы атауы = Rosengarten (Landkreis Harburg) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rosengarten COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=23 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитмар Штади |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 63,67 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 477 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04108, 04105, 040 |пошта индексі = 21224 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 029 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Розенгартен (Харбург)''' ({{lang-de|Rosengarten (Landkreis Harburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 13 477 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 63,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 029''. Муниципалитеттің басшысы — Дитмар Штади. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 6qa9iugwoamjeqnyuo0wjzpumqxsedr Ротенбург (Вюмме) 0 211021 3650939 2967718 2026-09-04T13:12:20Z 1nter pares 146705 3650939 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ротенбург (Вюмме) |шынайы атауы = Rotenburg (Wümme) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rotenburg (Wümme) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=6 |lat_sec=25 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=23 |lon_sec=49 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Детлеф Айхингер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 98,81 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 30 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 21 821 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04261 |пошта индексі = 27356 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 039 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.rotenburg-wuemme.de/ |сайт тілі = de }} '''Ротенбург (Вюмме)''' ({{lang-de|Rotenburg (Wümme)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 21 821 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 98,81 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 039''. Қаланың басшысы — Детлеф Айхингер. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rotenburg-wuemme.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] fsx1orpun3rydh4kwcxxfqfsz0ufd4j Рульсторф 0 211022 3650941 3361253 2026-09-04T13:12:48Z 1nter pares 146705 3650941 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рульсторф |шынайы атауы = Rullstorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rullstorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=17 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=32 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люнебург |кестедегі аудан = Люнебург (аудан){{!}}Люнебург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Франц-Хайнрих Даргер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 33 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1827 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04136 |пошта индексі = 21379 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 55 032 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рульсторф''' ({{lang-de|Rullstorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люнебург (аудан)|Люнебург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1827 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 22,82 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 55 032''. Муниципалитеттің басшысы — Франц-Хайнрих Даргер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Люнебург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] q3fjekcv6i8yrzj0s6l6sktav3adyje Рецлинген 0 211024 3650916 2967437 2026-09-04T12:46:36Z 1nter pares 146705 3650916 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рецлинген |шынайы атауы = Rätzlingen (Niedersachsen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Rätzlingen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=59 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=41 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильцен |кестедегі аудан = Ильцен (аудан){{!}}Ильцен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Харальд Дамман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,47 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 74 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 512 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05804 |пошта индексі = 29590 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 60 016 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рецлинген''' ({{lang-de|Rätzlingen (Niedersachsen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильцен (аудан)|Ильцен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 512 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 60 016''. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Дамман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ильцен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] byfzgege8eo60t4bnriqspdxrvpko1u Рёмштедт 0 211025 3650917 3367630 2026-09-04T12:46:56Z 1nter pares 146705 3650917 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рёмштедт |шынайы атауы = Römsted |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Römstedt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=36 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильцен |кестедегі аудан = Ильцен (аудан){{!}}Ильцен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Бернд Людерс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,97 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 54 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 787 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05821 |пошта индексі = 29591 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 60 017 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рёмштедт''' ({{lang-de|Römsted}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильцен (аудан)|Ильцен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 787 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,97 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 60 017''. Муниципалитеттің басшысы — Бернд Людерс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Ильцен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 4v2vm00bv8221rmofrg7ry4oj40mal0 Рётгесбюттель 0 211026 3650918 2967914 2026-09-04T12:47:19Z 1nter pares 146705 3650918 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рётгесбюттель |шынайы атауы = Rötgesbütte |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Roetgesbuettel.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=25 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=32 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 1 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Андрé Ломан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,83 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 67 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2294 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05304 |пошта индексі = 38531 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 023 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рётгесбюттель''' ({{lang-de|Rötgesbütte}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2294 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 10,83 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 023''. Муниципалитеттің басшысы — Андрé Ломан. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 1 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] iw6mnlgrwpbkcv55a01d5vsfsjaetgx Рюдерсхаузен 0 211027 3650943 2967876 2026-09-04T13:13:40Z 1nter pares 146705 3650943 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рюдерсхаузен |шынайы атауы = Rüdershausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Rüdershausen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=34 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=16 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Аннегрет Ланге |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,68 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 153 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 877 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05529 |пошта индексі = 37434 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 022 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рюдерсхаузен''' ({{lang-de|Rüdershausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 877 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,68 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 022''. Муниципалитеттің басшысы — Аннегрет Ланге. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 3mqi3wdqid3jvidbziin353gd8unnak Рюэн 0 211028 3650944 2967912 2026-09-04T13:14:00Z 1nter pares 146705 3650944 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рюэн |шынайы атауы = Rühen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Ruehen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=29 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=52 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вальдемар Петерс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,89 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 65 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4890 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05367 |пошта индексі = 38471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 024 |ортаққордағы санаты = Rühen |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рюэн''' ({{lang-de|Rühen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4890 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,89 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 024''. Муниципалитеттің басшысы — Вальдемар Петерс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] tfp571xloubfprz5ezhv53pcgc1q8dj Талқылау:Розенгартен (Харбург) 1 219841 3650928 975798 2026-09-04T12:50:09Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Талқылау:Розенгартен (Харбург]] бетін [[Талқылау:Розенгартен (Харбург)]] бетіне жылжытты 975798 wikitext text/x-wiki {{Германия жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}} 5z1sd0fwwer82122vrv34c4y34ikyuk Ерлан Тынымбайұлы Қарин 0 220793 3651079 3649438 2026-09-05T06:43:17Z Nurken 111493 3651079 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Erlankarin.jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] көмекшісі | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Әділет (партия)|Әділет]] (–2026) |[[Асар партиясы|Асар]] }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында «Халықаралық шолу» бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған. <ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі Зүлфия Дидахметқызы Қарина (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == «Құрмет» орденімен (2010 жылы), ІІ дәрежелі «Достық» орденімен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] mgz8ktc2dxw67jo4xee03ytdk6xbx4f 3651080 3651079 2026-09-05T06:43:32Z Nurken 111493 /* Жеке өмірі */ 3651080 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Erlankarin.jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] көмекшісі | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Әділет (партия)|Әділет]] (–2026) |[[Асар партиясы|Асар]] }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында «Халықаралық шолу» бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған. <ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == «Құрмет» орденімен (2010 жылы), ІІ дәрежелі «Достық» орденімен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] cdq3iyt1kvmjq8y8bkysiky49p2tzel 3651081 3651080 2026-09-05T06:44:02Z Nurken 111493 /* Марапаттары */ 3651081 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Erlankarin.jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] көмекшісі | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Әділет (партия)|Әділет]] (–2026) |[[Асар партиясы|Асар]] }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында «Халықаралық шолу» бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған. <ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] my7rxvofqxw0niu1yjm08hop96viu9z Бөз 0 254549 3651036 1067496 2026-09-04T18:29:19Z ~2026-46472-89 184991 3651036 wikitext text/x-wiki '''Бөз''' - мақтадан тоқылған жұқа [[мата]]. Байырғы ортада бөзден жеңіл көйлек, дамбал сияқты бұйымдар тіккен. Сондай-ақ қайтыс болған адамның кебінін бөзден дайындаған. Бөз негізінен қазақ даласына керуен арқылы жеткен, кейін келе қауым қажетті бөзін жәрмеңкеден алып отырған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Терминология]] qe20tpljpoddeipngh2tm6vqgxlo4z4 Сен-Нектер 0 437812 3651050 2969562 2026-09-05T01:12:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651050 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Сен-Нектер |шынайы атауы = Saint-Nectaire |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Saint-Nectaire (Puy-de-Dôme).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=45.5881 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=2.99278 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(732)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Овернь |кестедегі аймақ = Овернь |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Пюи-де-Дом |кестедегі аудан = Пюи-де-Дом (департамент){{!}}Пюи-де-Дом |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Иссуар (округ){{!}}Иссуар |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Шампе (кантон)|Шампе]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Alphonse Bellonte ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 33,26 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 609—1011 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 732 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 22,01 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 63710 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 63380 |ортаққордағы санаты = Saint-Nectaire |сайты = http://www.ville-saint-nectaire.fr |сайт тілі = }} '''Сен-Нектер''' ({{lang-fr|Saint-Nectaire}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Овернь]] аймағына қарасты [[Пюи-де-Дом (департамент)|Пюи-де-Дом]] департаментінде орналасқан. [[Иссуар (округ)|Иссуар]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 33,26 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''63380'', [[пошта индексі]] — ''63710''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 732 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 22,01 адам/км². {{Демография/FRA/Saint-Nectaire}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=43 | барлығы=704 | е0=24 | ә0=8 | е5=31 | ә5=12 | е10=16 | ә10=12 | е15=12 | ә15=0 | е20=4 | ә20=4 | е25=16 | ә25=20 | е30=28 | ә30=24 | е35=28 | ә35=24 | е40=24 | ә40=20 | е45=24 | ә45=24 | е50=28 | ә50=31 | е55=28 | ә55=24 | е60=31 | ә60=28 | е65=4 | ә65=12 | е70=24 | ә70=12 | е75=12 | ә75=43 | е80=16 | ә80=24 | е85=8 | ә85=24 }} == Тағы қараңыз == * [[Пюи-де-Дом департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Saint-Nectaire|Сен-Нектер}} * [http://www.ville-saint-nectaire.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200426135038/https://ville-saint-nectaire.fr/ |date=2020-04-26 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=63380-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021193702/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=63380-COM |date=2012-10-21 }} * [http://www.mapquest.com/?q=45.5881,2.99278&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Пюи-де-Дом департаментінің коммуналары}} [[Санат:Пюи-де-Дом департаментінің коммуналары]] ti637ljl82f6d3izaymihuglse4e5ia Универ (телесериал) 0 483360 3651031 3614757 2026-09-04T16:38:54Z ~2026-48052-25 185327 /* */ Ольга 3651031 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Универ |Шынайы атауы = |суреті =Universerial.jpg |тақырыбы = |жанры = [[Ситком]] |ұзақтығы = |авторы = |продюсері = [[Артур Джанибекян]]<br />[[Вячеслав Досмұхаметов]]<br />[[Семён Слепаков]] |режиссёрі = [[Пётр Точилин]]<br />[[Жанна Кадникова]]<br />[[Иван Китаев]]<br />[[Роман Самгин]] |операторы = |сценарист = |композиторы = |ролдерде = [[Андрей Сергеевич Гайдулян]]<br />[[Валентина Павловна Рубцова]]<br />[[Виталий Евгеньевич Гогунский]]<br />[[Надежда Никитична Михалкова]] <br />[[Мария Кожевникова]]<br />[[Светлана Викторовна Ходченкова]]<br />[[Арарат Кещян]]<br />[[Алексей Анатольевич Гаврилов]]<br />[[Алексей Владимирович Климушкин]]<br />[[Станислав Сергеевич Ярушин]]<br />[[Лариса Баранова]] |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{RUS}} |Тілі = [[Орыс тілі|орысша]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = {{RUS}} [[ТНТ (телеарна)|ТНТ]] <br /> {{KAZ}} [[НТК (телеарна)|НТК]] <br /> {{UKR}} [[ТЕТ]] <br /> {{BLR}} [[Беларусь-2]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = [[25 тамыз]] [[2008]] |соңғы рет көрсетілді = [[19 мамыр]] [[2011]] |маусымдар = |саны = 255 |сериялардың тізімі = |сайты = http://univer.tnt-online.ru/ |статусы = |imdb_id = 1409069 |tv_com = }} '''Универ''' — бір блогта өмір сүретін [[студент]]тердің өмірі жайлы [[Комедия|комедиялық телехикая]]. Ол [[2008 жыл]]ы 25 тамызда [[Ресей]]дің "[[ТНТ]]" телеарнасында тұсауын кесіп, 2011 жылдың 19 мамырына дейін жалғасқан, ең әйгілі әрі аты шыққан ситком болды. 2011 жылы 10 қазанда хикаяның "[[Универ (телесериал)|Универ. Жаңа жатақхана]]" атты және 2012 жылдың 18 шілдесінде "СашаТаня" атты [[Спин-офф|спинофф]] жалғастырушы телехикаялар пайда болды. Телехиякая [[Қазақстан]]да "[[НТК (телеарна)|НТК]]" арнасынан 2009 жылы 1 қыркүйекте басталып, [[қазақ]] жастарының арасында үлкен сұраныс пен ілтипатқа ие болды. 2012 жылы 3 қыркүйектен бастап, "[[НТК (телеарна)|НТК]]" телеарнасынан "[[ЖООшылар (телесериал)|ЖООшылар]]" атты телехикая, "Универге" қайтарған соққысы болды. == Сюжеті == Оқиға Астрономия факультетінің студенті, байдың баласы Александр Сергеевтің жатақханаға келуімен басталады. Ол әкесінің көмегінсіз бәріне өзі қол жеткізетініне күмәні жоқ екендігін айтады. Хикая барысында көптеген өзгерістер болады: Саша ғашық болады, үйленеді, жұмыс істейді, тіпті балалы болады, бірақ негіз негіз болып қала береді, яғни әкесі Сильвестр оған көмегі мен ақшасын ұсынудан жалықпайды. == Кейіпкерлер == === Саша Сергеев === Александр Сильвестрович Сергеев - [[астрономия]] факультетінің студенті, байдың ұлы. === Таня Архипова === Татьяна Николаевна Архипова(кейіннен Сергеева) - Сашаның жары. Фильмнің басында [[қылмыстық тергеу]] факультетінің студенті, кейіннен [[қоғамтану]] пәнінен мұғалім, асперант. === Сильвестр Андреевич === Сильвестр Андреевич Сергеев - [[бай]]-[[Олигархия|олигарх]]. Сашаның әкесі. === Лариса Сергеева === Лариса Сергеева (Петрищева) - Сильвестрдің әйелі, Сашаның анасы. 15 жыл бойы күйеуі мен жалғыз баласын көрмеген. Оларды Сильвестрдің кедей кезінде тастап, бай ашынасымен [[Франция]]ға кетіп қалған. 15 жыл өткен соң өз қателіктерін түсініп қайтып оралған. === Алёша Сергеев === Алексей Александрович Сергеев - Саша мен Таняның баласы. === Эдуард «Кузя» Кузьмин === Эдуард Васильевич Кузьмин - [[филология]] факультетінің студенті, [[спорт]]шы-[[каратэ]]ші. [[Агаповка]] елді мекенінде дүниеге келген. Жастық шағының біраз уақытын [[Қорған облысы]]нда өткізген. Әзілқой, бірақ интелекті төмен адам. Соңғы тұжырымға қарамастан [[шахмат]] ойынын жақсы ойнайды. Үнемі жалғыз, өзін түсінетін жар таба білген жоқ. Хикаяның ортасында біраз уақыт Алламен кездескен. Фильмнің соңына шейін оны сүйіп өтеді. === Алла Гришко === Алла Юрьевна Гришко - [[психология]] факультетінің студенті. [[Түмен облысы]]нда туылып, [[Мәскеу]]ді өз сұлулығымен жаулап алуға келген. Көптеген жігіттермен кездеседі. Фильмнің ортасында Кузяны, кейіннен Майклды сүйеді. === Артур «Майкл» Микаэлян === Артур Тигранович Микаэлян - [[тарих]] факультетінің студенті. [[Адлер қаласы]]нан [[Мәскеу]]ге білім алу үшін, және өзінің бұрынғы қызынан кек алу үшін келген. Бір жыл мерзімінде [[Италия]]да болған. === Гоша Рудковский === Георгий Станиславович Рудковский - [[журналистика]] факультетінің студенті. [[Украина]] азаматы. Қызқұмар, айлакер және өтрікші. Бұған қарамастан достарын сатпайды. Қызқұмарлығын Лилиямен кездесіп жүрген кезде ғана қояды. Кейіннен Лилияның күеуі. Оны туған жері [[Украина]]ға алып кетеді. === Лилия Волкова === Лилия Волкова - [[биология]] факультетінің студенті. [[Үфі|Үпі қаласы]]нда туған. [[Ет]] жемейді. Гошаның жары. Бір қарағанда есінен адасқан адамға ұқсайды. === Антон Мартынов === Антон Львович Мартынов - [[экономика]] факультетінің студенті. Лев Мартынов атты [[олигарх]]тың, рахат өмірге үйреніп қалған, өз пайдасын ғана ойлайтын баласы. === Лев Мартынов === Лев Мартынов - [[бай]]-[[Олигархия|олигарх]]. Сильвестрдің досы, Антонның әкесі. ===Петрович=== Алексей Петрович Соколов - [[жатақхана]] [[комендант]]ы. == Актерлер == * Саша - [[Андрей Сергеевич Гайдулян]] (Гайро) * Таня - [[Валентина Павловна Рубцова]] (Мартиросян) * Сильвестр - [[Алексей Владимирович Климушкин]] * Ксения - [[Надежда Никитична Михалкова]] * Лариса - [[Елена Валерьевна Бирюкова]] * Кузя - [[Виталий Евгеньевич Гогунский]] * Алла - [[Мария Кожевникова]] * Майкл - [[Арарат Кещан]] * Лилия - [[Лариса Баранова]] * Гоша - [[Алексей Анатольевич Гаврилов]] * Антон - [[Станислав Сергеевич Ярушин]] == Түсіру тобы == === Режиссёрлері === * [[Пётр Точилин]] * [[Иван Китаев]] * [[Роман Самгин]] * [[Жанна Кадникова]] === Продюсерлері === * [[Артур Джанибекян]] * [[Александр Дулерайн]] * [[Вячеслав Досмұхаметов]] * [[Семён Слепаков]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей телесериалдары]] [[Санат:2008 жылғы фильмдер]] s8gonfwzhopjdp9wgknw1ufdt31kozi 3651032 3651031 2026-09-04T16:39:55Z ~2026-48052-25 185327 /* Актерлер */ Людмила 3651032 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Универ |Шынайы атауы = |суреті =Universerial.jpg |тақырыбы = |жанры = [[Ситком]] |ұзақтығы = |авторы = |продюсері = [[Артур Джанибекян]]<br />[[Вячеслав Досмұхаметов]]<br />[[Семён Слепаков]] |режиссёрі = [[Пётр Точилин]]<br />[[Жанна Кадникова]]<br />[[Иван Китаев]]<br />[[Роман Самгин]] |операторы = |сценарист = |композиторы = |ролдерде = [[Андрей Сергеевич Гайдулян]]<br />[[Валентина Павловна Рубцова]]<br />[[Виталий Евгеньевич Гогунский]]<br />[[Надежда Никитична Михалкова]] <br />[[Мария Кожевникова]]<br />[[Светлана Викторовна Ходченкова]]<br />[[Арарат Кещян]]<br />[[Алексей Анатольевич Гаврилов]]<br />[[Алексей Владимирович Климушкин]]<br />[[Станислав Сергеевич Ярушин]]<br />[[Лариса Баранова]] |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{RUS}} |Тілі = [[Орыс тілі|орысша]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = {{RUS}} [[ТНТ (телеарна)|ТНТ]] <br /> {{KAZ}} [[НТК (телеарна)|НТК]] <br /> {{UKR}} [[ТЕТ]] <br /> {{BLR}} [[Беларусь-2]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = [[25 тамыз]] [[2008]] |соңғы рет көрсетілді = [[19 мамыр]] [[2011]] |маусымдар = |саны = 255 |сериялардың тізімі = |сайты = http://univer.tnt-online.ru/ |статусы = |imdb_id = 1409069 |tv_com = }} '''Универ''' — бір блогта өмір сүретін [[студент]]тердің өмірі жайлы [[Комедия|комедиялық телехикая]]. Ол [[2008 жыл]]ы 25 тамызда [[Ресей]]дің "[[ТНТ]]" телеарнасында тұсауын кесіп, 2011 жылдың 19 мамырына дейін жалғасқан, ең әйгілі әрі аты шыққан ситком болды. 2011 жылы 10 қазанда хикаяның "[[Универ (телесериал)|Универ. Жаңа жатақхана]]" атты және 2012 жылдың 18 шілдесінде "СашаТаня" атты [[Спин-офф|спинофф]] жалғастырушы телехикаялар пайда болды. Телехиякая [[Қазақстан]]да "[[НТК (телеарна)|НТК]]" арнасынан 2009 жылы 1 қыркүйекте басталып, [[қазақ]] жастарының арасында үлкен сұраныс пен ілтипатқа ие болды. 2012 жылы 3 қыркүйектен бастап, "[[НТК (телеарна)|НТК]]" телеарнасынан "[[ЖООшылар (телесериал)|ЖООшылар]]" атты телехикая, "Универге" қайтарған соққысы болды. == Сюжеті == Оқиға Астрономия факультетінің студенті, байдың баласы Александр Сергеевтің жатақханаға келуімен басталады. Ол әкесінің көмегінсіз бәріне өзі қол жеткізетініне күмәні жоқ екендігін айтады. Хикая барысында көптеген өзгерістер болады: Саша ғашық болады, үйленеді, жұмыс істейді, тіпті балалы болады, бірақ негіз негіз болып қала береді, яғни әкесі Сильвестр оған көмегі мен ақшасын ұсынудан жалықпайды. == Кейіпкерлер == === Саша Сергеев === Александр Сильвестрович Сергеев - [[астрономия]] факультетінің студенті, байдың ұлы. === Таня Архипова === Татьяна Николаевна Архипова(кейіннен Сергеева) - Сашаның жары. Фильмнің басында [[қылмыстық тергеу]] факультетінің студенті, кейіннен [[қоғамтану]] пәнінен мұғалім, асперант. === Сильвестр Андреевич === Сильвестр Андреевич Сергеев - [[бай]]-[[Олигархия|олигарх]]. Сашаның әкесі. === Лариса Сергеева === Лариса Сергеева (Петрищева) - Сильвестрдің әйелі, Сашаның анасы. 15 жыл бойы күйеуі мен жалғыз баласын көрмеген. Оларды Сильвестрдің кедей кезінде тастап, бай ашынасымен [[Франция]]ға кетіп қалған. 15 жыл өткен соң өз қателіктерін түсініп қайтып оралған. === Алёша Сергеев === Алексей Александрович Сергеев - Саша мен Таняның баласы. === Эдуард «Кузя» Кузьмин === Эдуард Васильевич Кузьмин - [[филология]] факультетінің студенті, [[спорт]]шы-[[каратэ]]ші. [[Агаповка]] елді мекенінде дүниеге келген. Жастық шағының біраз уақытын [[Қорған облысы]]нда өткізген. Әзілқой, бірақ интелекті төмен адам. Соңғы тұжырымға қарамастан [[шахмат]] ойынын жақсы ойнайды. Үнемі жалғыз, өзін түсінетін жар таба білген жоқ. Хикаяның ортасында біраз уақыт Алламен кездескен. Фильмнің соңына шейін оны сүйіп өтеді. === Алла Гришко === Алла Юрьевна Гришко - [[психология]] факультетінің студенті. [[Түмен облысы]]нда туылып, [[Мәскеу]]ді өз сұлулығымен жаулап алуға келген. Көптеген жігіттермен кездеседі. Фильмнің ортасында Кузяны, кейіннен Майклды сүйеді. === Артур «Майкл» Микаэлян === Артур Тигранович Микаэлян - [[тарих]] факультетінің студенті. [[Адлер қаласы]]нан [[Мәскеу]]ге білім алу үшін, және өзінің бұрынғы қызынан кек алу үшін келген. Бір жыл мерзімінде [[Италия]]да болған. === Гоша Рудковский === Георгий Станиславович Рудковский - [[журналистика]] факультетінің студенті. [[Украина]] азаматы. Қызқұмар, айлакер және өтрікші. Бұған қарамастан достарын сатпайды. Қызқұмарлығын Лилиямен кездесіп жүрген кезде ғана қояды. Кейіннен Лилияның күеуі. Оны туған жері [[Украина]]ға алып кетеді. === Лилия Волкова === Лилия Волкова - [[биология]] факультетінің студенті. [[Үфі|Үпі қаласы]]нда туған. [[Ет]] жемейді. Гошаның жары. Бір қарағанда есінен адасқан адамға ұқсайды. === Антон Мартынов === Антон Львович Мартынов - [[экономика]] факультетінің студенті. Лев Мартынов атты [[олигарх]]тың, рахат өмірге үйреніп қалған, өз пайдасын ғана ойлайтын баласы. === Лев Мартынов === Лев Мартынов - [[бай]]-[[Олигархия|олигарх]]. Сильвестрдің досы, Антонның әкесі. ===Петрович=== Алексей Петрович Соколов - [[жатақхана]] [[комендант]]ы. == Актерлер == * Саша - [[Андрей Сергеевич Гайдулян]] (Гайро) * Таня - [[Валентина Павловна Рубцова]] (Мартиросян) * Сильвестр - [[Алексей Владимирович Климушкин]] * Ксения - [[Надежда Никитична Михалкова]] * Лариса - [[Елена Валерьевна Бирюкова]] * Кузя - [[Виталий Евгеньевич Гогунский]] * Алла - [[Мария Кожевникова]] * Татьяна - [[Светлана Викторовна Ходченкова]] * Майкл - [[Арарат Кещан]] * Лилия - [[Лариса Баранова]] * Гоша - [[Алексей Анатольевич Гаврилов]] * Антон - [[Станислав Сергеевич Ярушин]] == Түсіру тобы == === Режиссёрлері === * [[Пётр Точилин]] * [[Иван Китаев]] * [[Роман Самгин]] * [[Жанна Кадникова]] === Продюсерлері === * [[Артур Джанибекян]] * [[Александр Дулерайн]] * [[Вячеслав Досмұхаметов]] * [[Семён Слепаков]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей телесериалдары]] [[Санат:2008 жылғы фильмдер]] sqbijd19u2qncymoeqy7zxodu0u5eqf Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3651181 3650820 2026-09-05T09:00:49Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651181 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35576]||623||26||18||263||28||3||34431||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3050]||291||7||6||398||8||15||2309||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1192]||38||0||0||12||17||0||1113||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 496]||15||0||7||46||6||1||404||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] gphepz456dzwlw39oodvvj7pa2gq8b1 Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3650869 3650570 2026-09-04T12:02:42Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3650869 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2685}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:989}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:402}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:378}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:371}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:347}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:268}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 8 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:229}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 9 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 13 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:93}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 14 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 15 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 16 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 17 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 18 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 19 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 20 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 21 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 22 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 23 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 24 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 25 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 26 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 27 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 28 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 29 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 30 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 31 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 32 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 33 || [[User:Садыкова Улболсын|Садыкова Улболсын]] || [[Special:Contributions/Садыкова Улболсын|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Садыкова Улболсын}} |- | 34 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 35 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 36 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 37 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 38 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 39 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 40 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 41 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 42 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 43 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 44 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 45 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 46 || [[User:Tansheber|Tansheber]] || [[Special:Contributions/Tansheber|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Tansheber}} |- | 47 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 48 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 49 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 50 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}} |- | 51 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 52 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 53 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 54 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 55 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 56 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 57 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 58 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 59 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 60 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 61 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 62 || [[User:Аянов|Аянов]] || [[Special:Contributions/Аянов|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Аянов}} |- | 63 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}} |- | 64 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 65 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 66 || [[User:Айгерім Нұрғазықызы|Айгерім Нұрғазықызы]] || [[Special:Contributions/Айгерім Нұрғазықызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айгерім Нұрғазықызы}} |- | 67 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 68 || [[User:Zafer|Zafer]] || [[Special:Contributions/Zafer|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zafer}} |- | 69 || [[User:Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] || [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Корлан Майдановна}} |- | 70 || [[User:Бекзада Серікахметқызы|Бекзада Серікахметқызы]] || [[Special:Contributions/Бекзада Серікахметқызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Бекзада Серікахметқызы}} {{/end}} 67r584cli40kj5jhb1xq09i5y365b0j Аустрия-Мажарстан 0 498174 3651186 3532439 2026-09-05T10:59:43Z ~2026-48077-87 185350 /* Тарихы */ 3651186 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Аустрия-Мажарстан |өз атауы = <small>{{lang-de|Österreich-Ungarn}}<br />{{lang-hu|Osztrák-Magyar&nbsp;Monarchia}}</small> |статусы = Империя |әнұраны = {{lang-de|Gott erhalte, Gott beschütze}}<br /><small>(«Құдайым, сақта, Құдайым, қорға»)</small> |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Austro-hungarian_coat_of_arms_1914.svg |елтаңба_сипаттамасы =елтаңбасы (1915-1918) |карта = [[Сурет:Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|270px]]<br>[[Сурет:Austro-Hungary Empire (orthographic projection).svg|270px]] |size = |сипаттамасы = Аустрия-Мажарстан, [[1914 жыл]] |p1 = Аустрия империясы |flag_p1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1867 |ыдырауы = 1918 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Немістік Аустрия |flag_s1 = Flag of Austria.svg |image_s1 = |s2 = Мажарстан Демократиялық Республикасы |flag_s2 = Flag of Hungary.svg |image_s2 = |s3 = Италия |flag_s3 = Flag of Italy.svg |image_s3 = |s4 = Чехословакия |flag_s4 = Flag of the Czech Republic.svg |image_s4 = |s5 =Словендер, Хорватар мен Сербтердің мемлекеті |flag_s5 =Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg |s6 =Польша Республикасы (1918—1939) |flag_s6 =Flag_of_Poland.svg |s7 =БУХР |flag_s7 =Flag_of_Ukraine.svg |s8 =Румыния патшалығы |flag_s8 =Flag of Romania.svg |ұраны ={{lang-la|Viribus Unitis}}<br>(«Біріккен күш-жігермен»)<br>және<br>{{lang-la|Indivisibiliter ac Inseparabiliter}}<br>(«Бөлінбейтін және ажырамас») |астана = [[Вена]] |қалалары = |тілі = [[Неміс тілі|немісше]], [[мажар тілі|мажарша]] |валютасы = [[Аустриялық гульден|гульден]], [[Австро-венгриялық крона|крона]] (1892 бастап) |қосымша_параметр =[[Парламент]] |параметр_мазмұны =[[Рейхсрат]], [[Мажарстаның Сейм]] |аумағы = 676 615 км² |халқы = 52 749 900 чел <br /> ([[Дүние жүзінің халқы]]ның 2,9 % ) |басқару_формасы = [[дуалистік монархия]] |династиясы = [[Габсбургтер әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Аустрия императоры]] және [[Мажарстан королі]] |басқарушы1 = [[Франц Иосиф I]] |басқарушы_жылы1 = 1867 - 1916 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Карл I (Аустрия императоры)|Карл I и IV]] |басқарушы_жылы2 = 1916 - 1918 |басқарушылар_титулы3 = [[Аустрия министр-президенттері|Цислейтания министр-президенті]] |басқарушы3 = [[Фридрих фон Бейст]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы3 = 1867 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Генрих Ламмаш]] <small>''(соңғы)''</small> |басқарушы_жылы4 = 1918 |басқарушылар_титулы5 = Мажарстан премьер-министрі |басқарушы5 = [[Дьюла Андраши]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы5 = 1867 - 1871 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Янош Хадик]] ''<small>(соңғы)</small>'' |басқарушы_жылы6 = 1918 |діні = [[Католицизм]]<br /> [[протестантизм]], [[православие]], [[яһудилік]] және [[ислам]]<ref>[http://ah.milua.org/avstrijskoe-dvoryanstvo-1806%E2%80%931919-gg Габсбургтер мемлекеттерінің тарихы: Аустриялық дворяндық 1806—1919 жж. Иосиф II императорының декреті 1781 ж. «Діни наным-сенімдік құқық» ({{lang-de|Toleranzpatent}})]</ref> |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = [[Аустрия-Мажарстан келісім|Құрылуы]] |Уақыт1 = [[15 наурыз]] |Жыл1 = [[1867 жыл|1867]] |Кезең2 = Сараеводағы қылмыс |Уақыт2 = [[28 маусым]] |Жыл2 = [[1914 жыл|1914]] |Кезең3 = [[Австро-Венгрия империясының ыдырауы|Құлау]] |Уақыт3 = [[31 қазан]] |Жыл3 = [[1918 жыл|1918]] |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Аустрия-Мажарстан''' ({{lang-de|Österreich-Ungarn}}, ресми түрде [[14 қазан]], [[1868 жыл|1868]] жылдан бастап — {{lang-de|Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone}} (''Рейхсратта ұсынылған патшалықтар және жерлер, сондай-ақ Әулие Стефан мажарлық тәжінің жерлері''), бейресми толық атауы— {{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} (''Аустрия-Мажарстан монархия''), {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}, {{lang-cs|Rakousko-Uhersko}}) — [[1867 жыл|1867]]—[[1918 жыл|1918]] жылдары болған, қосбіріккен монархия (K. und k.) және Орталық Еуропадағы көпұлтты мемлекет. == Тарихы == 1867 жылы Біріккен Аустрия-Мажарстан империясы жарияланды. Империя ресми түрде екі біріккен монархиядан тұрды: Транслейтания (Венгрия иелігі) және Цислейтания (Аустрия иелігі)<ref>Венгрия. Полная история страны, ISBN:9785044614239, 2022 ж. 30 тамыз, ЛитРес баспасы, авторы Бенс Йонаш</ref>. Оның алғашқы королі I Франц Йосиф 1878 жылы орыс-түрік соғысы нәтижесінде Босния және Герцеговинаны уақытша басып алды. 1882 жылы [[Үштік одақ]]қа мүше болды. 1908 жылғы Босния дағдарысы нәтижесінде Аустрия-Мажарстан Боснияны толықтай басып алды. 1914—1918 жылдары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Аустрия-Мажарстан Үштік одақ құрамында Ресей, Сербия, Черногория және Италияға қарсы (1915 жылдан бастап) соғысты. == Басқару жүйесі == Аустрия-Мажарстан империясының Конституциясына сәйкес, мемлекеттің басшысы - Император, ол барлық мемлекеттің 3 билік тармақты басқарып отырады, яғни атқарушы, заң шығарушы және сот жүйесін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:1918 жылы жойылғандар]] [[Санат:Тарихи герман мемлекеттері]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] 1u3wj0wyahwwmorj0121czbiff2bei2 3651188 3651186 2026-09-05T11:02:32Z ~2026-48077-87 185350 /* Басқару жүйесі */ 3651188 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Аустрия-Мажарстан |өз атауы = <small>{{lang-de|Österreich-Ungarn}}<br />{{lang-hu|Osztrák-Magyar&nbsp;Monarchia}}</small> |статусы = Империя |әнұраны = {{lang-de|Gott erhalte, Gott beschütze}}<br /><small>(«Құдайым, сақта, Құдайым, қорға»)</small> |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Austro-hungarian_coat_of_arms_1914.svg |елтаңба_сипаттамасы =елтаңбасы (1915-1918) |карта = [[Сурет:Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|270px]]<br>[[Сурет:Austro-Hungary Empire (orthographic projection).svg|270px]] |size = |сипаттамасы = Аустрия-Мажарстан, [[1914 жыл]] |p1 = Аустрия империясы |flag_p1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1867 |ыдырауы = 1918 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Немістік Аустрия |flag_s1 = Flag of Austria.svg |image_s1 = |s2 = Мажарстан Демократиялық Республикасы |flag_s2 = Flag of Hungary.svg |image_s2 = |s3 = Италия |flag_s3 = Flag of Italy.svg |image_s3 = |s4 = Чехословакия |flag_s4 = Flag of the Czech Republic.svg |image_s4 = |s5 =Словендер, Хорватар мен Сербтердің мемлекеті |flag_s5 =Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg |s6 =Польша Республикасы (1918—1939) |flag_s6 =Flag_of_Poland.svg |s7 =БУХР |flag_s7 =Flag_of_Ukraine.svg |s8 =Румыния патшалығы |flag_s8 =Flag of Romania.svg |ұраны ={{lang-la|Viribus Unitis}}<br>(«Біріккен күш-жігермен»)<br>және<br>{{lang-la|Indivisibiliter ac Inseparabiliter}}<br>(«Бөлінбейтін және ажырамас») |астана = [[Вена]] |қалалары = |тілі = [[Неміс тілі|немісше]], [[мажар тілі|мажарша]] |валютасы = [[Аустриялық гульден|гульден]], [[Австро-венгриялық крона|крона]] (1892 бастап) |қосымша_параметр =[[Парламент]] |параметр_мазмұны =[[Рейхсрат]], [[Мажарстаның Сейм]] |аумағы = 676 615 км² |халқы = 52 749 900 чел <br /> ([[Дүние жүзінің халқы]]ның 2,9 % ) |басқару_формасы = [[дуалистік монархия]] |династиясы = [[Габсбургтер әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Аустрия императоры]] және [[Мажарстан королі]] |басқарушы1 = [[Франц Иосиф I]] |басқарушы_жылы1 = 1867 - 1916 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Карл I (Аустрия императоры)|Карл I и IV]] |басқарушы_жылы2 = 1916 - 1918 |басқарушылар_титулы3 = [[Аустрия министр-президенттері|Цислейтания министр-президенті]] |басқарушы3 = [[Фридрих фон Бейст]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы3 = 1867 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Генрих Ламмаш]] <small>''(соңғы)''</small> |басқарушы_жылы4 = 1918 |басқарушылар_титулы5 = Мажарстан премьер-министрі |басқарушы5 = [[Дьюла Андраши]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы5 = 1867 - 1871 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Янош Хадик]] ''<small>(соңғы)</small>'' |басқарушы_жылы6 = 1918 |діні = [[Католицизм]]<br /> [[протестантизм]], [[православие]], [[яһудилік]] және [[ислам]]<ref>[http://ah.milua.org/avstrijskoe-dvoryanstvo-1806%E2%80%931919-gg Габсбургтер мемлекеттерінің тарихы: Аустриялық дворяндық 1806—1919 жж. Иосиф II императорының декреті 1781 ж. «Діни наным-сенімдік құқық» ({{lang-de|Toleranzpatent}})]</ref> |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = [[Аустрия-Мажарстан келісім|Құрылуы]] |Уақыт1 = [[15 наурыз]] |Жыл1 = [[1867 жыл|1867]] |Кезең2 = Сараеводағы қылмыс |Уақыт2 = [[28 маусым]] |Жыл2 = [[1914 жыл|1914]] |Кезең3 = [[Австро-Венгрия империясының ыдырауы|Құлау]] |Уақыт3 = [[31 қазан]] |Жыл3 = [[1918 жыл|1918]] |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Аустрия-Мажарстан''' ({{lang-de|Österreich-Ungarn}}, ресми түрде [[14 қазан]], [[1868 жыл|1868]] жылдан бастап — {{lang-de|Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone}} (''Рейхсратта ұсынылған патшалықтар және жерлер, сондай-ақ Әулие Стефан мажарлық тәжінің жерлері''), бейресми толық атауы— {{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} (''Аустрия-Мажарстан монархия''), {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}, {{lang-cs|Rakousko-Uhersko}}) — [[1867 жыл|1867]]—[[1918 жыл|1918]] жылдары болған, қосбіріккен монархия (K. und k.) және Орталық Еуропадағы көпұлтты мемлекет. == Тарихы == 1867 жылы Біріккен Аустрия-Мажарстан империясы жарияланды. Империя ресми түрде екі біріккен монархиядан тұрды: Транслейтания (Венгрия иелігі) және Цислейтания (Аустрия иелігі)<ref>Венгрия. Полная история страны, ISBN:9785044614239, 2022 ж. 30 тамыз, ЛитРес баспасы, авторы Бенс Йонаш</ref>. Оның алғашқы королі I Франц Йосиф 1878 жылы орыс-түрік соғысы нәтижесінде Босния және Герцеговинаны уақытша басып алды. 1882 жылы [[Үштік одақ]]қа мүше болды. 1908 жылғы Босния дағдарысы нәтижесінде Аустрия-Мажарстан Боснияны толықтай басып алды. 1914—1918 жылдары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Аустрия-Мажарстан Үштік одақ құрамында Ресей, Сербия, Черногория және Италияға қарсы (1915 жылдан бастап) соғысты. == Басқару жүйесі == Аустрия-Мажарстан империясының Конституциясына сәйкес, мемлекеттің басшысы - Император, ол барлық мемлекеттің 3 билік тармақты басқарып отырады, яғни атқарушы, заң шығарушы және сот жүйесін. Аустрия-Мажарстан империясының әкімшілік-аумақтық жүйесі 2-ге бөлінеді, ол Цислейтания мен Транслейтании. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:1918 жылы жойылғандар]] [[Санат:Тарихи герман мемлекеттері]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] swrzpvodaybrxo3zg2ilm77fur54r9u 3651189 3651188 2026-09-05T11:05:49Z ~2026-48077-87 185350 /* Басқару жүйесі */ 3651189 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Аустрия-Мажарстан |өз атауы = <small>{{lang-de|Österreich-Ungarn}}<br />{{lang-hu|Osztrák-Magyar&nbsp;Monarchia}}</small> |статусы = Империя |әнұраны = {{lang-de|Gott erhalte, Gott beschütze}}<br /><small>(«Құдайым, сақта, Құдайым, қорға»)</small> |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Austro-hungarian_coat_of_arms_1914.svg |елтаңба_сипаттамасы =елтаңбасы (1915-1918) |карта = [[Сурет:Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|270px]]<br>[[Сурет:Austro-Hungary Empire (orthographic projection).svg|270px]] |size = |сипаттамасы = Аустрия-Мажарстан, [[1914 жыл]] |p1 = Аустрия империясы |flag_p1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1867 |ыдырауы = 1918 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Немістік Аустрия |flag_s1 = Flag of Austria.svg |image_s1 = |s2 = Мажарстан Демократиялық Республикасы |flag_s2 = Flag of Hungary.svg |image_s2 = |s3 = Италия |flag_s3 = Flag of Italy.svg |image_s3 = |s4 = Чехословакия |flag_s4 = Flag of the Czech Republic.svg |image_s4 = |s5 =Словендер, Хорватар мен Сербтердің мемлекеті |flag_s5 =Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg |s6 =Польша Республикасы (1918—1939) |flag_s6 =Flag_of_Poland.svg |s7 =БУХР |flag_s7 =Flag_of_Ukraine.svg |s8 =Румыния патшалығы |flag_s8 =Flag of Romania.svg |ұраны ={{lang-la|Viribus Unitis}}<br>(«Біріккен күш-жігермен»)<br>және<br>{{lang-la|Indivisibiliter ac Inseparabiliter}}<br>(«Бөлінбейтін және ажырамас») |астана = [[Вена]] |қалалары = |тілі = [[Неміс тілі|немісше]], [[мажар тілі|мажарша]] |валютасы = [[Аустриялық гульден|гульден]], [[Австро-венгриялық крона|крона]] (1892 бастап) |қосымша_параметр =[[Парламент]] |параметр_мазмұны =[[Рейхсрат]], [[Мажарстаның Сейм]] |аумағы = 676 615 км² |халқы = 52 749 900 чел <br /> ([[Дүние жүзінің халқы]]ның 2,9 % ) |басқару_формасы = [[дуалистік монархия]] |династиясы = [[Габсбургтер әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Аустрия императоры]] және [[Мажарстан королі]] |басқарушы1 = [[Франц Иосиф I]] |басқарушы_жылы1 = 1867 - 1916 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Карл I (Аустрия императоры)|Карл I и IV]] |басқарушы_жылы2 = 1916 - 1918 |басқарушылар_титулы3 = [[Аустрия министр-президенттері|Цислейтания министр-президенті]] |басқарушы3 = [[Фридрих фон Бейст]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы3 = 1867 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Генрих Ламмаш]] <small>''(соңғы)''</small> |басқарушы_жылы4 = 1918 |басқарушылар_титулы5 = Мажарстан премьер-министрі |басқарушы5 = [[Дьюла Андраши]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы5 = 1867 - 1871 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Янош Хадик]] ''<small>(соңғы)</small>'' |басқарушы_жылы6 = 1918 |діні = [[Католицизм]]<br /> [[протестантизм]], [[православие]], [[яһудилік]] және [[ислам]]<ref>[http://ah.milua.org/avstrijskoe-dvoryanstvo-1806%E2%80%931919-gg Габсбургтер мемлекеттерінің тарихы: Аустриялық дворяндық 1806—1919 жж. Иосиф II императорының декреті 1781 ж. «Діни наным-сенімдік құқық» ({{lang-de|Toleranzpatent}})]</ref> |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = [[Аустрия-Мажарстан келісім|Құрылуы]] |Уақыт1 = [[15 наурыз]] |Жыл1 = [[1867 жыл|1867]] |Кезең2 = Сараеводағы қылмыс |Уақыт2 = [[28 маусым]] |Жыл2 = [[1914 жыл|1914]] |Кезең3 = [[Австро-Венгрия империясының ыдырауы|Құлау]] |Уақыт3 = [[31 қазан]] |Жыл3 = [[1918 жыл|1918]] |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Аустрия-Мажарстан''' ({{lang-de|Österreich-Ungarn}}, ресми түрде [[14 қазан]], [[1868 жыл|1868]] жылдан бастап — {{lang-de|Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone}} (''Рейхсратта ұсынылған патшалықтар және жерлер, сондай-ақ Әулие Стефан мажарлық тәжінің жерлері''), бейресми толық атауы— {{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} (''Аустрия-Мажарстан монархия''), {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}, {{lang-cs|Rakousko-Uhersko}}) — [[1867 жыл|1867]]—[[1918 жыл|1918]] жылдары болған, қосбіріккен монархия (K. und k.) және Орталық Еуропадағы көпұлтты мемлекет. == Тарихы == 1867 жылы Біріккен Аустрия-Мажарстан империясы жарияланды. Империя ресми түрде екі біріккен монархиядан тұрды: Транслейтания (Венгрия иелігі) және Цислейтания (Аустрия иелігі)<ref>Венгрия. Полная история страны, ISBN:9785044614239, 2022 ж. 30 тамыз, ЛитРес баспасы, авторы Бенс Йонаш</ref>. Оның алғашқы королі I Франц Йосиф 1878 жылы орыс-түрік соғысы нәтижесінде Босния және Герцеговинаны уақытша басып алды. 1882 жылы [[Үштік одақ]]қа мүше болды. 1908 жылғы Босния дағдарысы нәтижесінде Аустрия-Мажарстан Боснияны толықтай басып алды. 1914—1918 жылдары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Аустрия-Мажарстан Үштік одақ құрамында Ресей, Сербия, Черногория және Италияға қарсы (1915 жылдан бастап) соғысты. == Басқару жүйесі == Аустрия-Мажарстан империясының Конституциясына сәйкес, мемлекеттің басшысы - Император, ол барлық мемлекеттің 3 билік тармақты басқарып отырады, яғни атқарушы, заң шығарушы және сот жүйесін. Аустрия-Мажарстан империясының әкімшілік-аумақтық жүйесі 2-ге бөлінеді, ол Цислейтания мен Транслейтании. Цислейтания - аустрия, богемия, галиция, лодомерия, далмация аумақтарды қамтиды, ал Транслейтании - венгрия, словакия, трансильвания және хорватияның бір бөлігін қамтиды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:1918 жылы жойылғандар]] [[Санат:Тарихи герман мемлекеттері]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] kgg60one0zw90j6ar5yavhz1vdnefd4 3651190 3651189 2026-09-05T11:08:54Z ~2026-48077-87 185350 3651190 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Аустрия-Мажарстан |өз атауы = <small>{{lang-de|Österreich-Ungarn}}<br />{{lang-hu|Osztrák-Magyar&nbsp;Monarchia}}</small> |статусы = [[Империя]] |әнұраны = {{lang-de|Gott erhalte, Gott beschütze}}<br /><small>(«Құдайым, сақта, Құдайым, қорға»)</small> |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Austro-hungarian_coat_of_arms_1914.svg |елтаңба_сипаттамасы =елтаңбасы (1915-1918) |карта = [[Сурет:Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|270px]]<br>[[Сурет:Austro-Hungary Empire (orthographic projection).svg|270px]] |size = |сипаттамасы = Аустрия-Мажарстан, [[1914 жыл]] |p1 = Аустрия империясы |flag_p1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1867 |ыдырауы = 1918 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Немістік Аустрия |flag_s1 = Flag of Austria.svg |image_s1 = |s2 = Мажарстан Демократиялық Республикасы |flag_s2 = Flag of Hungary.svg |image_s2 = |s3 = Италия |flag_s3 = Flag of Italy.svg |image_s3 = |s4 = Чехословакия |flag_s4 = Flag of the Czech Republic.svg |image_s4 = |s5 =Словендер, Хорватар мен Сербтердің мемлекеті |flag_s5 =Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg |s6 =Польша Республикасы (1918—1939) |flag_s6 =Flag_of_Poland.svg |s7 =БУХР |flag_s7 =Flag_of_Ukraine.svg |s8 =Румыния патшалығы |flag_s8 =Flag of Romania.svg |ұраны ={{lang-la|Viribus Unitis}}<br>(«Біріккен күш-жігермен»)<br>және<br>{{lang-la|Indivisibiliter ac Inseparabiliter}}<br>(«Бөлінбейтін және ажырамас») |астана = [[Вена]] |қалалары = |тілі = [[Неміс тілі|немісше]], [[мажар тілі|мажарша]] |валютасы = [[Аустриялық гульден|гульден]], [[Австро-венгриялық крона|крона]] (1892 бастап) |қосымша_параметр =[[Парламент]] |параметр_мазмұны =[[Рейхсрат]], [[Мажарстаның Сейм]] |аумағы = 676 615 км² |халқы = 52 749 900 чел <br /> ([[Дүние жүзінің халқы]]ның 2,9 % ) |басқару_формасы = [[дуалистік монархия]] |династиясы = [[Габсбургтер әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Аустрия императоры]] және [[Мажарстан королі]] |басқарушы1 = [[Франц Иосиф I]] |басқарушы_жылы1 = 1867 - 1916 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Карл I (Аустрия императоры)|Карл I и IV]] |басқарушы_жылы2 = 1916 - 1918 |басқарушылар_титулы3 = [[Аустрия министр-президенттері|Цислейтания министр-президенті]] |басқарушы3 = [[Фридрих фон Бейст]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы3 = 1867 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Генрих Ламмаш]] <small>''(соңғы)''</small> |басқарушы_жылы4 = 1918 |басқарушылар_титулы5 = Мажарстан премьер-министрі |басқарушы5 = [[Дьюла Андраши]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы5 = 1867 - 1871 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Янош Хадик]] ''<small>(соңғы)</small>'' |басқарушы_жылы6 = 1918 |діні = [[Католицизм]]<br /> [[протестантизм]], [[православие]], [[яһудилік]] және [[ислам]]<ref>[http://ah.milua.org/avstrijskoe-dvoryanstvo-1806%E2%80%931919-gg Габсбургтер мемлекеттерінің тарихы: Аустриялық дворяндық 1806—1919 жж. Иосиф II императорының декреті 1781 ж. «Діни наным-сенімдік құқық» ({{lang-de|Toleranzpatent}})]</ref> |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = [[Аустрия-Мажарстан келісім|Құрылуы]] |Уақыт1 = [[15 наурыз]] |Жыл1 = [[1867 жыл|1867]] |Кезең2 = Сараеводағы қылмыс |Уақыт2 = [[28 маусым]] |Жыл2 = [[1914 жыл|1914]] |Кезең3 = [[Австро-Венгрия империясының ыдырауы|Құлау]] |Уақыт3 = [[31 қазан]] |Жыл3 = [[1918 жыл|1918]] |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Аустрия-Мажарстан''' ({{lang-de|Österreich-Ungarn}}, ресми түрде [[14 қазан]], [[1868 жыл|1868]] жылдан бастап — {{lang-de|Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone}} (''Рейхсратта ұсынылған патшалықтар және жерлер, сондай-ақ Әулие Стефан мажарлық тәжінің жерлері''), бейресми толық атауы— {{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} (''Аустрия-Мажарстан монархия''), {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}, {{lang-cs|Rakousko-Uhersko}}) — [[1867 жыл|1867]]—[[1918 жыл|1918]] жылдары болған, қосбіріккен монархия (K. und k.) және Орталық Еуропадағы көпұлтты мемлекет. == Тарихы == 1867 жылы Біріккен Аустрия-Мажарстан империясы жарияланды. Империя ресми түрде екі біріккен монархиядан тұрды: Транслейтания (Венгрия иелігі) және Цислейтания (Аустрия иелігі)<ref>Венгрия. Полная история страны, ISBN:9785044614239, 2022 ж. 30 тамыз, ЛитРес баспасы, авторы Бенс Йонаш</ref>. Оның алғашқы королі I Франц Йосиф 1878 жылы орыс-түрік соғысы нәтижесінде Босния және Герцеговинаны уақытша басып алды. 1882 жылы [[Үштік одақ]]қа мүше болды. 1908 жылғы Босния дағдарысы нәтижесінде Аустрия-Мажарстан Боснияны толықтай басып алды. 1914—1918 жылдары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Аустрия-Мажарстан Үштік одақ құрамында Ресей, Сербия, Черногория және Италияға қарсы (1915 жылдан бастап) соғысты. == Басқару жүйесі == Аустрия-Мажарстан империясының Конституциясына сәйкес, мемлекеттің басшысы - Император, ол барлық мемлекеттің 3 билік тармақты басқарып отырады, яғни атқарушы, заң шығарушы және сот жүйесін. Аустрия-Мажарстан империясының әкімшілік-аумақтық жүйесі 2-ге бөлінеді, ол Цислейтания мен Транслейтании. Цислейтания - аустрия, богемия, галиция, лодомерия, далмация аумақтарды қамтиды, ал Транслейтании - венгрия, словакия, трансильвания және хорватияның бір бөлігін қамтиды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:1918 жылы жойылғандар]] [[Санат:Тарихи герман мемлекеттері]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] 1iyr9vzvtwot5cazcvyv369tso2jca2 Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы 0 536081 3651060 3626230 2026-09-05T03:55:14Z Casserium 68287 /* Комиссия мүшелері */ 3651060 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы |қысқартылған атауы = Ортсайлауком |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Logo of Central Election Commission of the Republic of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1993 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Бейбітшілік көшесі, 4 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = 20,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман|Мұхтар Ерман]] |басшылықтың лауазымы2 = Төрағасының орынбасары |басшылықтың есімі3 = [[Шавхат Әнесұлы Өтемісов|Шавхат Өтемісов]] |басшылықтың лауазымы3 = Хатшысы |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.election.gov.kz/kaz/ election.gov.kz |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы''' — Республика [[сайлау комиссиясы|сайлау комиссияларының]] біртұтас жүйесіне басшылық ететін Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы. Комиссияның негізгі міндеті Қазақстан Республикасында әділ, шынайы және еркін сайлаулар мен республикалық референдумдар өткізу болып табылады. Миссиясы — еркін және әділ сайлау мен республикалық референдумдар өткізу жолымен азаматтардың тікелей немесе өз өкілдері арқылы мемлекет істерін басқаруға қатысу құқықтарын қамтамасыз ету.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003205_ Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы туралы ережені бекіту туралы]</ref> 1993 жылдан бастап тұрақты негізде жұмыс істейді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K930001469_ Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы туралы ереженi бекiту туралы]</ref> == Қысқаша тарихы == [[Қазақ КСР]]-і депутаттарын сайлау және кері шақырып алу бойынша Орталық сайлау комиссиясы [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]інің [[1989 жыл]]ғы [[22 қыркүйек]]тегі қаулысымен 25 адамнан құрылған болатын. [[1989 жыл]]ғы [[18 қазан]]да [[Қазақ КСР]]-і депутаттарын сайлау және кері шақырып алу бойынша Орталық сайлау комиссиясы аппаратының құрамы бекітілді. [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]і Президиумының қаулысына сәйкес Ортсайлауком аппараты 7 адамнан құралды. [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]і [[1991 жыл]]ғы [[28 маусым]]да [[Қазақ КСР]]-і депутаттарын сайлау және кері шақырып алу бойынша Орталық сайлау комиссиясы құрамына өзгерістер енгізді. [[1993 жыл]]ғы [[8 желтоқсан]] күні [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]інің «Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясын сайлау туралы» қаулысы қабылданды. [[Қазақстан Республикасы]] Орталық сайлау комиссиясының құрамын [[Қазақстан Республикасы Президенті]]нің ұсынысы бойынша [[Жоғарғы Кеңес]] сайлады. Осы жылдың [[21 желтоқсан]]ында [[Қазақстан Республикасы Президенті]]нің Қаулысымен Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы туралы Ереже бекітілді. [[1995 жыл]]ғы [[17 наурыз]]да [[Қазақстан Республикасы Президенті]]нің «Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы туралы» Жарлығы қабылданды. Орталық сайлау комиссиясының отставкаға кету туралы өтінішін қарай келе, Орталық сайлау комиссиясының бүкіл құрамын қызметтен босату туралы шешім қабылданды. [[1995 жыл]]ғы [[25 наурыз]]да Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының жаңа құрамы бекітілді. [[1996 жыл]]ғы [[11 қараша]]да Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Орталық сайлау комиссиясы туралы жаңа Ереже бекітілді. == Сайлау комиссиясын құру және сайлау тәртібі == 2026 жылы қабылданған Конституция бойынша Орталық сайлау комиссиясының 6 мүшесін Президент Құрылтай депутаттарының келісімімен, ал төрағасын Президент өзі дербес тағайындайды. Орталық сайлау комиссиясы Төрағасының орынбасары мен хатшысы комиссияның отырысында сайланады. Аумақтық сайлау комиссияларын Орталық сайлау комиссиясы, ал мәслихат депутаттарын сайлау жөніндегі округтік сайлау комиссиялары мен учаскелік сайлау комиссияларын тиісті аумақтық сайлау комиссиялары құрады. Сайлау комиссияларының өкілеттiк мерзiмi 5 жылды құрайды. Егер бірмандаттық аумақтық сайлау округінің шекарасы әкімшілік аумақтық бірліктің шекарасымен тұспа-тұс келсе, округтік сайлау комиссиясы құрылмай, оның қызметін аумақтық сайлау комиссиясы жүзеге асырады. Аумақтық, округтік және учаскелік сайлау комиссияларының мүшелерін саяси партиялардың ұсыныстары негізінде тиісті [[мәслихат]]тар сайлайды. Қажет болған жағдайда жоғары тұрған сайлау комиссиясы тиісті мәслихат сайлау комиссиясының мүшесін сайлағанға дейін бос орынға сайлау комиссиясының мүшесін тағайындайды. Әрбiр саяси партия тиiстi сайлау комиссиясының құрамына бiр кандидатура ұсынуға құқылы. Саяси партия сайлау комиссиясының құрамына саяси партияда мүшелігі жоқ кандидатура ұсынуға құқылы. Төменгі деңгейдегі сайлау комиссиясының төрағасы, төрағасының орынбасары, хатшысы сайлау комиссиясының отырысында сайланады. == Аппарат құрылымы == * Төрағаның Хатшылығы * Ұйымдастыру-бақылау және кадр жұмысы бөлімі * Сайлау процесін ұйымдастыру бөлімі * Халықаралық ынтымақтастық бөлімі * Электораттық оқытуды ұйымдастыру бөлімі * Заң бөлімі * Талдау және коммуникациялар бөлімі * Бюджетті жоспарлау және атқару бөлімі<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/r-osk-turaly/r-osk-apparatyny-ramy.php Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының ҚҰРЫЛЫМЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250515110001/https://www.election.gov.kz/kaz/r-osk-turaly/r-osk-apparatyny-ramy.php |date=2025-05-15 }}</ref> === Қарамағындағы ұйымдар === * «Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының Инженерлiк-техникалық орталығы» ШЖҚ РМК — электрондық сайлау жүйесi инфрақұрылымының объектiлерi торабын ұстау және дамыту саласында шаруашылық қызметтi жүзеге асыратын мемлекеттік кәсіпорын. 2005 жылы құрылған.<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/rgp/ «ҚР ОСК ИТО» РМК ҚҰРУ ТУРАЛЫ ҚАУЛЫ]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Төрағалары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы (1993–)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қаратай Тұрысов]]<br>{{small|(1934—2004)}} || 8 желтоқсан 1993 || 17 наурыз 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Юрий Алексеевич Ким|Юрий Ким]]<br>{{small|(1940—2000)}} || 25 наурыз 1995 || 24 қаңтар 1996 |- | 3 || [[Сурет:Zagipa Baliyeva.jpg|99px]] || [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]]<br>{{small|(1958 туған)}} || қаңтар 1996 || 13 сәуір 2005 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оңалсын Исламұлы Жұмабеков|Оңалсын Жұмабеков]]<br>{{small|(1948 туған)}} || 13 сәуір 2005 || 17 қаңтар 2007 |- | 5 || [[Сурет:Turgankulov.jpg|99px]] || [[Қуандық Тұрғанқұлұлы Тұрғанқұлов|Қуандық Тұрғанқұлов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 17 қаңтар 2007 || 13 қыркүйек 2016 |- | 6 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|99px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 25 қаңтар 2022 |- | 7 || [[Сурет:Nurlan Abdirov.jpg|99px]] || [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]]<br>{{small|(1961 туған)}} || 25 қаңтар 2022 || — |} == Комиссия мүшелері == {| class="wikitable" |- ! Реті !! Аты-жөні !! Тағайындалған уақыты !! Лауазымы |- | 1 || [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] || 25 қаңтар 2022 || ОСК төрағасы |- | rowspan="2" | 2 || rowspan="2" | [[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман|Мұхтар Ерман]] || 30 наурыз 2022 || ОСК хатшысы |- | 13 қараша 2024 || ОСК төрағасының орынбасары |- | rowspan="2" | 3 || rowspan="2" | [[Шавхат Әнесұлы Өтемісов|Шавхат Өтемісов]] || 24 ақпан 2022 || ОСК мүшесі |- | 13 қараша 2024 || ОСК хатшысы |- | 4 || [[Азамат Мақсотұлы Айманақұмов|Азамат Айманақұмов]] || 7 қараша 2024 || ОСК мүшесі |- | 5 || [[Михаил Михайлович Бортник|Михаил Бортник]] || 7 қараша 2024 || ОСК мүшесі |- | 6 || [[Әсел Болатқазықызы Жанәбілова|Әсел Жанәбілова]] || 22 қазан 2025 || ОСК мүшесі |- | 7 || [[Ләззат Кеңесқызы Сүйіндік|Ләззат Сүйіндік]] || 7 қараша 2024 || ОСК мүшесі |} === Бұрынғы мүшелерінің тізімі=== {| class="wikitable sortable" |- ! Аты-жөні !! Мүше болған уақыты !! Лауазымы |- | [[Қаратай Тұрысов]] || 1993 — 1995 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы |- | [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] || 1993 — 1995 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары |- | [[Владимир Васильевич Волков|Владимир Волков]] || 1993 — 1994 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин|Талғатбек Абайділдин]] || 1993 — 1995 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Юрий Алексеевич Ким|Юрий Ким]] || 1995 — 1996 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы |- | rowspan="2" | [[Үсен Жетенов]] || 1995 — 1996 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары |- | 2008 — 2012 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | rowspan="2" | [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] || 1995 — 1996 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы |- | 1996 — 2005 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы |- | [[Қапар Бөкенов]] || 1995 — 2003 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Майдаш Әлімқызы Оспанова|Майдаш Оспанова]] || 1995 — 2008 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Татьяна Витальевна Охлопкова|Татьяна Охлопкова]] || 1995 — 2016 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | rowspan="2" | [[Қуандық Тұрғанқұлұлы Тұрғанқұлов|Қуандық Тұрғанқұлов]] || 1996 — 2007 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары |- | 2007 — 2016 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы |- | [[Елена Кулешова]] || 1996 — 2003 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы |- | rowspan="3" | [[Владимир Карлович Фоос|Владимир Фоос]] || 2000 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | 2003 — 2007 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы |- | 2007 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары |- | rowspan="2" | [[Бақыт Сәрсенбайұлы Мелдешов|Бақыт Мелдешов]] || 2003 — 2020 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | 2007 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы |- | [[Ләззат Жаңылысқызы Сүлеймен|Ләззат Сүлеймен]] || 2003 — 2019 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Оңалсын Исламұлы Жұмабеков|Оңалсын Жұмабеков]] || 2005 — 2007 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы |- | [[Марат Алдоңғарұлы Сәрсембаев|Марат Сәрсембаев]] || 2007 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] || 2016 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы |- | rowspan="2" | [[Сәбила Сапарқызы Мұстафина|Сәбила Мұстафина]] || 2016 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | 2017 — 2021 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы |- | rowspan="2" | [[Константин Викторович Петров|Константин Петров]] || 2016 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | 2017 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары |- | [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]] || 2017 — 2018 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Зәуреш Хамитқызы Баймолдина|Зәуреш Баймолдина]] || 2017 — 2019 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Ақылбек Жәмелұлы Ихданов|Ақылбек Ихданов]] || 2018 — 2020 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | rowspan="2" | [[Анастасия Геннадьевна Щегорцова|Анастасия Щегорцова]] || 2019 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | 2021 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы |- | [[Серік Сламжанұлы Сыдықов|Серік Сыдықов]] || 2020 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Ерлан Сламханұлы Дауылбаев|Ерлан Дауылбаев]] || 2020 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |- | [[Асылбек Айжарықұлы Смағұлов|Асылбек Смағұлов]] || 2020 — 2025 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] dlf887yrinu0vpj9rnvn2ymsl4ojj9c Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3651066 3650752 2026-09-05T05:00:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651066 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96769" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 769] | data-sort-value="1109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87190" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 190] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84060" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 060] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55566" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 566] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49378" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 378] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="36592" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 592] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="23259" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 259] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23000" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 000] | data-sort-value="229" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 229] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 314] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17261" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 261] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11613" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 613] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10164" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 164] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8393" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8393] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8232" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8232] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7953" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7953] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4521" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4521] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3771" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3771] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3331" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3331] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2936" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2149" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2149] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1612" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1612] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1555" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1555] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1180" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1180] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1097" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1097] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1024" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1024] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="675" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 675] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="628" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 628] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 600] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 4umc3pq5hn884jqc8ykgvvnylfbkwul Қолданбалы ғылымдардың Берн университеті 0 558311 3650915 3650736 2026-09-04T12:43:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] ([[User talk:Aktolkynsauyrbay|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2408840 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Қолданбалы ғылымдардың Берн университеті''' — Швейцарияның неміс бөлігі, Берн қаласында орналасқан университет. == Құрылымы == Қолданбалы ғылымдардың Берн университетінде мына бөлімдер бар: * Инженерлік және мәліметтік технологиялар; * Сәулет,ағаш өндеуі және құрылыс; * Қолданбалы экономика және жүргізуі, денсаулық сақтау, әлеуметтік жұмыс; * Өнерлік Берн колледжі; * Ауыл шаруашылығының колледжі; * Спорттық Магглинген институты. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] m9qib6ka52caftrla7pgfuegkuie3ee Невшатель университеті 0 558317 3650914 3650745 2026-09-04T12:43:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] ([[User talk:Aktolkynsauyrbay|т]]) өңдемелерінен [[User:Егор Шевченко|Егор Шевченко]] соңғы нұсқасына қайтарды 2409089 wikitext text/x-wiki '''Невшатель университеті '''— Швейцарияның француз бөлігі, Невшатель қаласында орналасқан университет == Құрылым == <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki><br> </div>Невшатель университетінде мына факультеттер бар Невшатель Университетінде келесі факультеттерде мынадай бар: * Гуманитарлық ғылымдардың факультеті, * Нақты ғылымдардың факультеті, * Құқық мен экономикалық факультеті, * Теологиялық факультет. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] ldny3mcfnclxetjii8eouqs2sj21ixq Окленд университеті 0 558332 3650912 3650791 2026-09-04T12:43:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] ([[User talk:Aktolkynsauyrbay|т]]) өңдемелерінен [[User:Toganbay Nurtau|Toganbay Nurtau]] соңғы нұсқасына қайтарды 2409696 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> </div>'''Окленд университеті''' — Жаңа Зеландия, Окленд қаласында орналасқан университет. Окленд университеті Жаңа Зеландияның ең ірі университеті. QS World University Rankings-ның ойынша, 2011 жылы Окленд университет әлемде 82-інші орын алды. Окленд университеті 1883 жылы орнаған. Қазіргі уақытта Окленд университетінде 8 факультет және 6 кампус бар. 2010 жылының мәліметтер бойынша, осы университетінде 39 940 студент оқып жатыр. </div> [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] j9aywqpib30lowoi1f313mkqkgq23gz Шинуайр 0 558929 3650913 3650750 2026-09-04T12:43:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] ([[User talk:Aktolkynsauyrbay|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3035895 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл Горис қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр станциясының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцахск соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint"><sup>[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']</sup></span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint"><sup>[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']</sup></span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint"><sup>[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']</sup></span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint"><sup>[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']</sup></span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] sj4c5v36boebk95buwo5wd2s5zypds5 Пасха (тағам) 0 558972 3650889 3650784 2026-09-04T12:40:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647482 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} [[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]] '''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше тағам. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады.  == Дәстүр == Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмасс құмсалғыштар бар. == Дайындалу тәсілі == Ағаш қалыптар тақтайшалардан жасалып, олардың ішкі жағына «ХВ» әріптері жазылады.. Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған.  == Қызықты мәліметтер == [[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]] * Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар, бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында. == Сілтемелер == * [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей [[Санат:Орыс асханасы]] 810fh34dumdokx7pw95jroa7jylgukm Даналық әліппесі 0 559226 3650895 3650777 2026-09-04T12:41:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647487 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші; # Соқыр мен көретін; # Біздің қажетті нан; # Көмбе. == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3wvl01h8x1vhi9ypuqid2ttcyk1cnaw Балтабек 0 574051 3650900 3650765 2026-09-04T12:41:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574287 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Балтабек''' بالتابەك (қазақ. балта — балта) — қазақ ер есімі. Өзбек-ұйғыр Палта, хакас — Малта есімдерге сәйкес келеді. Балтабеков — кең таралған тек. Балтабек Мұқанұлы Қуандықов — ҰК "Қазақойл" президенті Балтабек Құмарұлы Мұқашев — "Чаралтын" компаниясының президенті. == Сілтемелер == [[Санат:Қазақ есімдері]] 9lkg4klmjqi08l9vceklh8mv5x5xa3k Трэвис Каланик 0 583733 3651154 3647375 2026-09-05T08:11:34Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Travis_Kalanick,_Munich,_Germany,_January,_18,_2015.jpg|Travis_Kalanick,_Munich,_Germany,_January,_18,_2015.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Travis_Kalanick,_Munich,_Germany,_January 3651154 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер |Есімі = Трэвис Каланик |Шынайы есімі = {{Lang-en|Travis Cordell Kalanick}} |Сурет = Travis_Kalanick_at_DLD_Munich_2015_(cropped).jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 6.08.1976 |Туған жері = {{туғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{flagicon|АҚШ}} |Компания 1 = |Лауазымы 1 = |Компания 2 = |Лауазымы 2 = |Компания 3 = |Лауазымы 3 = |Компания 4 = |Лауазымы 4 = |Білімі = Лос-Анджелес Калифорния университеті |Марапаттары = }} '''Трэвис Корделл Каланик''' ({{Lang-en|Travis Cordell Kalanick}}, дүниеге келген 6 тамыз 1976) — американдық кәсіпкер, RedSwoosh пирингтік файлалмасу компанияның және Uber желілік көлік компаниясының құрылтайшысы. 2014 жылы ''[[Forbes]]'' тізімінде 400 ең бай америкалықтардың қатарына енгізілген, онда 6 миллиард долларды құраған капиталмен 290-ші орынға табан тіреді<ref>Forbes Announces Its 33rd Annual Forbes 400 Ranking Of The Richest Americans; 29 September 2014, Forbes.com, accessed 12 November 2014</ref>. == Жастық шағы және білім == Каланик дүниеге 1976 жылы 6 тамызда [[Лос Анжелес|Лос-Анджелесте]] келген. Ол анасы Бонни, ұлты еврей (қыз кезіндегі тегі Горвиц)<ref>{{Cite web|title=Jewish-Owned Uber Expelled from Spain|url=http://jewishbusinessnews.com/2015/01/01/jewish-owned-uber-expelled-from-spain/|work=Jewish Business News|accessdate=April 22, 2016}}</ref>, ''Los Angeles Daily News'' жарнама бөлімінде, ал оның әкесі Дональд Э. Каланик Лос-Анджелесте инженер-құрылысшы болып жұмыс істеді<ref>[http://www.theguardian.com/theobserver/2014/dec/21/travis-kalanick-uber-cab-app-observer-proifile Guardian: «Travis Kalanick: Uber-capitalist who wants to have the world in the back of his cabs» by Andrew Anthony] 20 December 2014</ref><ref name="Betrothals">[http://www.newspapers.com/newspage/19378172/ Independent Press-Telegram: «BETROTHALS TOLD»] Long Beach, California · Page 118 · January 16, 1966 | ''Two engaged couples reveal wedding plans Veth-Kalanick . ''</ref> және түп тамырлары [[Чехия|чех]] және [[Австриялықтар|австриялық]] [[Католицизм|католик отбасынан]] шыққан<ref>{{Cite web|title=Obituary - Steve Kalanick|url=http://www.havredailynews.com/story/2015/04/03/obituaries/obituary-steve-kalanick/503482.html|work=Havre Daily News|accessdate=April 22, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=Michael Andrew Kalanick (1902 - 1981) - Find A Grave Memorial|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GSln=Kalanick&GSbyrel=in&GSdyrel=in&GSob=n&GRid=85438228&|accessdate=April 22, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=John Kalanick (1898 - 1956) - Find A Grave Memorial|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=93497591|accessdate=April 22, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mike A Kalanick in the 1940 Census|url=http://www.ancestry.com/1940-census/usa/California/Mike-A-Kalanick_2mqgt5|accessdate=April 22, 2016}}</ref>. Трэвистің әкесінің басқа әйелінен екі апасы және Кори атты ағасы бар, ол өрт сөндіруші. Нортриджде, Калифорнияда өмір сүрген, онда Гранада-Хиллс мектебін бітірген және [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Калифорния университетіне]], компьютерлік техника мамандығына колледжіне түскен<ref>{{Cite news|title=Innovator Under 35: Travis Kalanick, 25 - MIT Technology Review|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/profile.aspx?TRID=263|publisher=.technologyreview.com|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=Travis Kalanick - DCWEEK 2012|url=http://dcweek2012.sched.org/speaker/traviskalanick1#.UPMZlok3c5w|publisher=Dcweek2012.sched.org|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref name="IncResistance">[http://www.inc.com/magazine/201307/christine-lagorio/uber-the-car-service-explosive-growth.html Inc Magazine: «Resistance Is Futile» BY Christine Lagorio-Chafkin] July 2013</ref>. Университетте оқу кезінде студенттік ''Theta Xi'' бауырластығына кірген<ref>{{Cite news|title=Alyson Shontell: All Hail The Uber Man! How Sharp-Elbowed Salesman Travis Kalanick Became Silicon Valley's Newest Star|url=http://www.businessinsider.com/uber-travis-kalanick-bio-2014-1|work=[[Business Insider]]|date=January 11, 2014}}</ref>. == Мансап == === Scour === 1998 жылы Трэвис Каланик және оның екі курстасы, Майкл Тодд және Винс Бьюсам, Дэна Родригестің, файлайырбастағыш Scour жобасын әзірлеуге қосылу үшін университетті тастап кетті<ref>{{Cite news|title=Agent's Role In Music Site May Be Shift In Rights War|last=Richtel|first=Matt|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9400E2D9113AF931A15756C0A9669C8B63|work=[[The New York Times]]|date=May 22, 2000|accessdate=2008-08-22}}</ref><ref>[http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324235104578244231122376480.html Wall Street Journal: «Travis Kalanick: The Transportation Trustbuster» by Andy Kessler] January 25, 2013</ref>. 2000 жылы Американдық кинокомпаниялар ассоциациясы, Американдық дыбыс жазу компаниялары ассоциациясы (RIAA) және Ұлттық музыка баспагерлері қауымдастығы (NMPA) Scour иелерін жобаның авторлық құқықты бұғаны үшін қарсы талап арыз берді<ref>{{Cite news|title=Movie and Record Companies Sue a Film Trading Site|last=Richtel|first=Matt|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E7DF173AF932A15754C0A9669C8B63|work=[[The New York Times]]|date=July 21, 2000|accessdate=2008-08-22}}</ref>. Сол жылдың қыркүйек айында Scour иелері банкроттық туралы жариялады<ref>{{Cite news|title=Well-scrubbed business plan not enough for Scour|last=Borland|first=John|url=http://news.cnet.com/Well-scrubbed-business-plan-not-enough-for-Scour/2100-1023_3-245445.html|work=[[CNET Networks|CNET]]|date=September 7, 2000|accessdate=2008-08-22}}</ref>. === Red Swoosh === 2001 жылы бұрынғы Scour әзірлеушілер командасы бірге , Каланик Red Swoosh (Қызыл белгі) атты жаңа компаниясын бастады. Бұл қайта пирингтік файлалмасу желісі. Red Swoosh озық технологиялары қолданылды, олардың көмегімен желінің өткізу қабілетін арттыруға мүмкіндік туды, пайдаланушыларға үлкен медиа-файлдармен қоса алғанда, музыкалық файлдар мен бейнеклиптерді алмасуға және саудалауға мүмкіндік берді. 2007 жылы Akamai Technologies Red Swoosh компаниясын 19 миллион долларға сатып алды<ref>{{Cite news|title=Payday for Red Swoosh: $15 million from Akamai|url=http://techcrunch.com/2007/04/12/payday-for-red-swoosh-15-million-from-akamai/|work=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web|title=April 12, 2007 - Akamai Acquires Red Swoosh|url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2007/press_041207.html|publisher=Akamai.com|date=2007-04-12|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=Uber CEO Travis Kalanick on Failure and Red Swoosh - Liz Gannes - News|url=http://allthingsd.com/20111108/uber-ceo-travis-kalanick-on-how-he-failed-and-lived-to-tell-the-tale/|publisher=AllThingsD|date=2011-11-08|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gigaom - Akamai goes P2P, buys Red Swoosh|url=http://gigaom.com/2007/04/12/akamai-goes-p2p-buys-red-swoosh/|author=Om Malik|accessdate=April 22, 2016}}</ref>. === Uber === 2009 жылы Трэвис Каланик және Гаррет Кэмп[[Uber|, Uber]], мобильдік қосымшасын құрды, бұл жолаушылар мен жалдамалы жүргізушілерді тасымалдау қызметтерді алу үшін байланыстыруға мүмкіндік береді<ref name="wsj">{{Cite news|title=Worth It? An App to Get a Cab|last=Goode|first=Lauren|url=http://blogs.wsj.com/digits/2011/06/17/worth-it-an-app-to-get-a-cab/|work=The Wall Street Journal|date=June 17, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Travis Kalanick on Leading Uber, a Car Service|url=http://www.businessweek.com/articles/2012-08-09/travis-kalanick-on-leading-uber-a-car-service|publisher=Businessweek|date=2012-08-09|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=Travis Kalanick: Startup Mixology Conference – D.C. – June 16, 2011|url=http://startupmixology.tech.co/2011-dc/staff/travis-kalanick|publisher=Startupmixology.tech.co|date=2011-06-16|accessdate=2013-01-17}}</ref>. Қазіргі уақытта Uber 58 елде және 300-ден астам бүкіл әлем бойынша қалаларда жұмыс істейді<ref>{{Cite web|title=Uber CEO Travis Kalanick|url=http://splash.suntimes.com/2012/11/16/uber-ceo-travis-kalanick/|work=SPLASH|accessdate=April 22, 2016}}</ref><ref>{{Cite news|title=Uber Tests Cash Payment in Hyderabad; Other Cities to Follow Soon|url=http://thetechportal.in/2015/05/12/uber-tests-cash-payment-in-hyderabad-other-cities-to-follow-soon/|work=Tech-Portal}}</ref><ref>{{Cite web|title=Where is Uber Currently Available?|url=https://www.uber.com/cities|publisher=Uber.com|accessdate=May 26, 2015}}</ref>. Uber-ды дамыту Солтүстік Американың кейбір қалаларында<ref>{{Cite web|title=Uber could take flight, CEO dreams of helicopter and jet rides|url=http://www.geekwire.com/2011/uber-flight-ceo-dreams-helicopter-jet-rides/|author=John Cook|work=GeekWire|accessdate=April 22, 2016}}</ref>, атап айтқанда, Вашингтонда<ref>{{Cite web|title=Fortune.com|url=http://tech.fortune.cnn.com/tag/travis-kalanick/|work=Fortune|accessdate=April 22, 2016}}</ref>, Чикаго<ref>{{Cite news|title=Under new rules, Uber faces Chicago closure|url=http://venturebeat.com/2012/11/01/uber-chicago-rule-changes/|work=VentureBeat}}</ref>, Торонто<ref>{{Cite web|title=Uber Toronto facing new licensing charges related to taxi business|url=http://business.financialpost.com/2012/12/06/uber-toronto-facing-new-licensing-charges-related-to-taxi-business/|author=Christine Dobby|work=Financial Post|date=December 6, 2012|accessdate=April 22, 2016}}</ref> және Нью-Йоркте<ref>{{Cite web|title=App-Powered Car Service Leaves Cabs in the Dust|url=http://www.wired.com/gadgetlab/2011/04/app-stars-uber/|work=WIRED|date=April 5, 2011|accessdate=April 22, 2016}}</ref><ref>[http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/blog/2012/07/dc-official-retreats-on-anti-uber.html D.C. official retreats on fare measure aimed at San Francisco limo firm — San Francisco Business Times]</ref> қарсылыққа тап болды<ref>{{Cite news|title=The trials of Uber|author=Mangalindan, JP|url=http://tech.fortune.cnn.com/2012/02/02/the-trials-of-uber/|date=February 2, 2012}}</ref>. Компания нарықта осындай қызметтерді<ref>{{Cite web|title=Uber CEO: Bring On The Cheap Competition|url=http://www.businessinsider.com/uber-ceo-travis-kalanick-lyft-2012-9|work=Business Insider}}</ref> көрсетушілермен, сондай-ақ өз клондарымен<ref>{{Cite web|title=Look Out, Lyft: Uber CEO Travis Kalanick Says It Will Do Ride Sharing, Too|url=http://techcrunch.com/2012/09/12/uber-ride-sharing/|work=TechCrunch}}</ref>, Лондон сияқты қалаларда<ref>{{Cite web|title=Taxi Tech at Le Web London|url=http://adrianmelrose.com/post/25534730928/taxi-tech-at-le-web-london|archiveurl=https://web.archive.org/20140519111421/http://adrianmelrose.com:80/post/25534730928/taxi-tech-at-le-web-london|archivedate=May 19, 2014|author=Adrian Melrose}}</ref><ref>{{Cite web|title=LeWeb London: Uber and Hailo|url=http://blog.bibrik.com/archives/2012/06/leweb_london_uber_and_hailo.html}}</ref> қатаң бәсекелестік жағдайында жұмыс істейді. 2014 жылдың қараша айында Каланик компанияны басқаруда "кез-келген бағамен ұтып көр" тактикасын жүргізгені үшін сынға ұшырады. 2017 жылғы 21 маусымда Каланик Uber басшылығынан кетті, бірақ директорлар кеңесіндегі орнын сақтап қалды<ref>{{Cite news|title=Глава Uber Трэвис Каланик покинул свой пост|url=https://rns.online/transport/Glava-Uber-Trevis-Kalanik-pokinul-svoi-post--2017-06-21/|language=ru-ru|work=Информационное агентство Рамблер|date=2017-06-21|accessdate=2017-06-21}}</ref>. === Басқа === Трэвис Каланик, TechCrunch Disrupt<ref>{{Cite web|title=Uber CEO Travis Kalanick Is Going To Keep Up The Disruption At Disrupt SF|url=http://techcrunch.com/2012/09/07/uber-ceo-travis-kalanick-is-going-to-keep-up-the-disruption-at-disrupt-sf|date=2012-09-07|accessdate=2013-06-30}}</ref>, Tech Cocktail<ref>{{Cite web|title=‘Hustle Is The Antidote’ When Starting And Running A Business « Tech Cocktail|url=http://tech.co/hustle-is-the-antidote-startup-business-2010-11|author=TechCocktail|publisher=tech.co|date=2010-11-12|accessdate=2013-01-25}}</ref>, DLD және LeWeb қоса алғанда, конференциялар мен іскерлік іс-шараларда жиі сөйлейді<ref>{{Cite web|title=LeWeb'11|url=http://2011.leweb.co/2011/blog/uber-launches-paris-leweb-11|publisher=2011.leweb.co|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=Big Omaha - Travis Kalanick: 'Whatever it is that you're afraid of, go after it'|url=http://www.siliconprairienews.com/2011/05/big-omaha-travis-kalanick-whatever-it-is-that-you-re-afraid-of-go-after-it|publisher=Silicon Prairie News|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=CEO Travis Kalanick Says UberX Numbers Are "Probably At Or Above" Lyft|url=http://techcrunch.com/2012/09/12/ceo-travis-kalanick-says-uberx-numbers-are-probably-at-or-above-lyft/|author=Wednesday, September 12th, 2012|publisher=TechCrunch|date=2012-09-12|accessdate=2013-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=LeWeb 2010 – Money Roundtable, Moderated by Travis Kalanick, Entrepreneur & Angel Investor. &#124; Startup Angel|url=http://startupangel.investblogs.com/2011/06/21/leweb-2010-money-roundtable-moderated-by-travis-kalanick-entrepreneur-angel-investor/|publisher=Startupangel.investblogs.com|date=2011-06-21|accessdate=2013-01-17}}</ref>. 2016 жылдың желтоқсан айында 16 неғұрлым табысты және беделді американдық [[Табыскер|кәсіпкерлердің]] тобына — стратегия мен саясат бойынша Президенттік форумның құрамына кірді, олардың міндеті — экономикалық өсуіне, жаңа жұмыс орындарын құру және еңбек өнімділігін арттырумен байланысты мәселелер бойынша 45-ші [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп|Дональд Трампқа]] кеңес берді<ref>{{Cite web|title=Elon Musk, Uber CEO to join Trump’s ‘strategic and policy forum’|url=http://www.marketwatch.com/story/elon-musk-uber-ceo-to-join-trumps-strategic-and-policy-forum-2016-12-14|archiveurl=http://peeep.us/5d5ac241|archivedate=2017-02-02|lang=en|work=MarketWatch.Com|publisher=MarketWatch, Inc.|date=2017-12-14|accessdate=2017-02-02}}</ref>. Алайда, 2017 жылғы ақпан айының басында жаңа әкімшілік басшысының иммиграциялық саясатына қарсы компанияның белсенділері мен қызметкерлері тарапынан қысымның фонында, өзінің кеңестен кету туралы шешімін жариялады<ref>{{Cite web|title=Uber C.E.O. to Leave Trump Advisory Council After Criticism|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/technology/uber-ceo-travis-kalanick-trump-advisory-council.html|last=Isaak|first=Mike.|lang=en|work=NYtimes.Com|publisher=The New York Times Company|date=2017-02-02|accessdate=2016-02-03}}</ref>. == Жеке өмірі == 2015 жылға арналған Деректері бойынша Каланик Габи Хольцвартпен кездеседі, онымен Шервин Пишевар ұйымдастырқан кеште танысқан<ref name="dailymail-holzwarth">{{Cite web|title=Comedian who called Uber CEO's girlfriend a 'b****' and made 'racist' remark at 'Silicon Valley' awards show faces angry backlash|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2948207/Silicon-Valley-star-fire-calling-Uber-CEO-s-girlfriend-b-making-racist-remark-host-tech-industry-awards-show.html|last=Zennie|first=Michael|publisher=''[[Daily Mail]]''}}</ref>. Хольцварт — скрипкашы деп жазады [[The Huffington Post|Huffington Post]]<ref>{{Cite web|title=Gabi Holzwarth|url=http://www.gabiholzwarth.com|accessdate=July 10, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gabi Holzwarth|url=http://www.huffingtonpost.com/gabi-holzwarth/|publisher=''[[Huffington Post]]''|accessdate=July 10, 2015}}</ref>. Пишевар оны Trader Joe's сауда орталығында скрипкада ойнап тұрған кезде жолықтырған<ref name="billionaire-for-billionaires">{{Cite web|title=Playing "Billionaire" for the Billionaires: A Violinist’s Ironic Wink|url=http://recode.net/2014/05/28/playing-billionaire-for-the-billionaires-a-violinists-ironic-wink/|last=Bowles|first=Nellie.|publisher=Vox Media, Inc.|date=May 28, 2014|accessdate=July 18, 2015}}</ref>. == Дереккөздер== {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://angel.co/konatbone/ AngelList] * [http://www.crunchbase.com/person/travis-kalanick/ Crunchbase] * {{Twitter|TravisK}} * [http://www.inc.com/magazine/201307/christine-lagorio/uber-the-car-service-explosive-growth.html Қарсылық пайдасыз], Кристин Лагорио-Чафкин [[Санат:АҚШ миллиардерлері]] [[Санат:6 тамызда туғандар]] 0eksswugcuu3lxwpkrs87s8i5nfooye Ырғыз өзеніндегі шайқас 0 588237 3650904 3650761 2026-09-04T12:41:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3570888 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|26-03-2026}} Қытайдан оралған Шыңғыс хан назарын таяу батысқа тіктеуге тиісті болды. Себебі онда қарақытай державасын зұлымдықпен өзіне қаратқан қас жауы Күшлік хан билікте отырған болатын. Оның үстіне батыс жақтағы Алтайдан Оралға дейінгі кейбір халықты да әлі бағындырып үлгермеген еді. Шыңғыс хан бұл міндетті өзінің таңдаулы қолбасшылары Жебе мен Сүбедейге жүктеді. Жебе Күшліктің қол астындағы діни нанымы үшін қуғындалған мұсылмандардың наразылығын өзіне қарсы шебер қолдана отырып, оның империясын жоюға тиіс болды. Шыңғыс хан екінші тәжірибелі қолбасшысына- Жошыға «меркіттермен шайқасуға көмектес» деп тапсырған болатын. Жошы мен Сүбедей 1216 ж. Моңғолиядан аттанып кетті. Алтай тауының маңында оларға екі мыңдық жасағымен Тоғышар ноян келіп қосылды. Осыдан кейін моңғолдар жергілікті халықтың зәре-құтын қашыра, қыпшақ жеріне басып кірді. Батысқа қарай шегінген меркіттерді Ырғыз өзенінің жанында қуып жетудің сәті түсті. Меркіттер өздерінің уақытша тұрағын арбалармен бекіндіріп, ұрысқа дайындалды. Таң атысымен даланы дабылқағардың дыбысы кезіп, моңғол нөкерлері шабуылдауға көшті. Меркіттер талқандалып, көпшілігі тұтқындалды. Жеңімпаздардың ұрыс даласынан қашықтағаны сол екен, шолғыншылар соңдарына үлкен әскердің түскені туралы хабарлады. Сүбедей мен Жошы белгісіз әскер таяп қалған тұсқа барғанда адырлы далада олардың ізінен алты түмен салт атты(60 000) келе жатқанын көрді. Олардың нені көксегені түсінікті еді. Сүбедей арбалы керуенді тоқтатпастан, тұтқын меркіттерді мейлінше алысқа әкетуді бұйырды. Уақыт ұту және әскердің жауынгерлік сапқа қайта тұруына мүмкіндік беру үшін Жошы жаудың алдынан шықты(меркіттермен шайқасқа дейінгі моңғол әскерінің саны 30 000 адам болса, шайқастан кейін Жошының қол астында 25 000-нан сәл ғана асатын нөкер қалған болуы керек). Жақындап келген кезде, ол бастарына сәлде ораған сақалды жауынгерлерді көрді. Олардың басшылары хорезмшах Мұхаммед болатын. Осыны білген Жошы әкесі Шыңғыс ханның онымен соғыспауды бұйырғанын жеткізді. Бұған жауап ретінде Мұхаммед тәкаппарлықпен былай деп үн қатты:«Алла маған дінсіздерді қайда кезіктірсең де, өлтір деп бұйырған!». Бірі- қарқылдап, екіншілері- ысқыра маза қылған даңғаза топты Жошы тастай сала, кері қарай шауып кетті. Бұл уақытта Сүбедей әскерді сапқа тұрғызып үлгерген. Сосын шайқас басталды. Хорезмдіктер моңғолдардан үш есе көп еді. Оңай жеңістен дәмеленген олар шайқасты бірінші бастады. Бірақ төбелерінен жебелер жаңбырша жауды. Адамадар ыңырсып, аттар оқыранды, жер бетінде шақырлаған, заңылдаған дауысы тұрып алды. Моңғолдар Мұхаммед әскерінің сол жақ қанатын қуып тығып, майдан шебінің орталығын бұзды. Хорезмдіктердің Мұхаммед ұлы қолбасшылық еткен оң жақ қанаты моңғолдардң сол жақ қанатын талқандап, өзінің орталығы мен сол жақ қанатына көмектесті. Қараңғылық түскенде шайқас тоқтады. Түнде моңғолдар жауды шатастыру үшін көптеген оттарды жағып, шегініп кетті. Алайда олар өздерін ит етінен жек көретін хорезмдіктердің астамшыл менмендігін басып тастаған еді. Бұл шайқас Мұхаммедке үлкен әсер қалдырды. Ол:«Мен мұндай тамаша әскерді өмірімде көрген емеспін»,- деді. Моңғолдарды көз ұшынан жоғалтып алған Мұхаммед Бұхараға қайтты. Бұдан кейінгі уақытта моңғол-хорезм қатынастары шиеленісіп, оның соңы соғысқа тіреледі. Бұл жағдайдың формалды себебі «Отырар апаты» болды.<ref>"Көшпенділердің ұлы шайқастары" энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references/> oggokquspg55bm45w250yhim6z1q1wy Перикарион 0 593924 3650890 3650782 2026-09-04T12:40:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642769 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} [[Сурет:Complete neuron cell diagram en.svg|нобай|alt= Complete neuron cell diagram en.svg| Complete neuron cell diagram en.svg]] '''Перикарион''' (грек тілінен аударғанда περι-«жанында, айнала,қоршаулы» + κάρυον — «жаңғақ, ядро») — нейрон сомасы (денесі), формасы мен көлемі әр-түрлі бола алады. Ядросы мен оны қоршайтын цитоплазмасы бар өсінділері жоқ нейрон денесі. Перикарионнан шығатын жүйке импульстарының өсінділерін «аксон» деп атаймыз. Перикарионға жүйке импульстері дендрон арқылы жетеді. Перикарион - ол нейронның метаболитикалық орталығы. Перикарионда метаболизмге қажетті жасушалар орналасқан. Олар: нәруыз синтезіне қажетті эндоплазматикалық ретикулум, энергия көзі митохондрия, Гольджи аппараты және көптеген микротүтікшелер мен лизосомалар. Денедегі басқа нейрондардың синапсы перикарионмен байланысады.<ref>http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007190020/http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html |date=2017-10-07 }}</ref> <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/4185/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%9D</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жүйке жасушалары]] l7lxg47wxazrxcuco95ba2iblfzcmrl Қазақстан бірінші ханымы 0 625448 3651082 3619773 2026-09-05T06:45:56Z Nurken 111493 Nurken [[Қазақстанның бірінші ханымы]] бетін [[Қазақстан бірінші ханымы]] бетіне жылжытты 3619773 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Бірінші ханымы |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Flag of Kazakhstan.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Қазақстан туы]] |қазіргі = ''лауазымы бос'' |тағайындалған = 7 қазан 2020 жылдан бері |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = [[Бірінші ханым]] (бейресми) |резиденция = |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] (жұбайы) |өкілеттігінің мерзімі = шектелмеген |айлығы = жоқ |пайда болды = 16 желтоқсан 1991 |таратылды = |біріншісі = [[Сара Алпысқызы Назарбаева|Сара Назарбаева]] |соңғысы = [[Надежда Давыдовна Тоқаева|Надежда Тоқаева]] |сайты = }} '''Қазақстанның бірінші ханымы''' — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] жұбайының бейресми, де-факто титулы.<ref>{{Кітап|авторы=Николай Зинькович|тақырыбы=Мальчики в розовых штанишках|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=ImNUn057aP8C&pg=PA217&dq=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8+%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false|жыл=2005|барлық беті=642|isbn=5-224-04742-0|баспасы=ОЛМА Медиагрупп}}</ref> Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың 2020 жылы ажырасуы себебінен дәл қазір Қазақстан Бірінші ханымының лауазымы бос. == Тарихы және рөлі == Қазақстанның бірінші ханымының ресми қызметі немесе міндеттері жоқ, ол еш мемлекеттік құжатта бекітілмеген. Бірінші ханымдар әдетте гуманитарлық және қайырымдылық жұмыстарға қатысады. [[КСРО ыдырауы|1991 жылғы тәуелсіздік]]тен бері 2019 жылға дейін елдің бір ғана бірінші ханымы болды, ол Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың жұбайы [[Сара Алпысқызы Назарбаева|Сара Назарбаева]]. Осы уақытқа дейін Қазақстанның бірінші мырзалары болған жоқ. == Бірінші ханымдар тізімі == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! # ! Суреті ! Есімі ! Ұлты ! Басқаруын бастады ! Басқаруын аяқтады ! Қызметі ! Үйленген жылы ! Президент |- | 1 | [[Сурет:Sara Nazarbayeva.jpeg|80px]] | [[Сара Алпысқызы Назарбаева]]<ref name="Био1">{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1084271390|title=Биография на сайте centrasia.org|lang=ru|publisher=centrasia.org}}</ref><br>(''тумысында Қонақаева'')<br>{{small|(1941 жылы туған)}} | [[Қазақтар|қазақ]] | 16 желтоқсан<br>1991 | 20 наурыз<br>2019 | 27 жыл, 3 ай және 4 күн | {{comment|1962 үйл.|Сара мен Нұрсұлтан Назарбаевтар 1962 жылы үйленген}} | [[Сурет:Nursultan Nazarbayev at the 2013 Astana Economic Forum (cropped).jpg|70px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |- | 2 | | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]]<br>{{small|(1957 жылы туған)}} | [[Еврейлер|еврей]] | 20 наурыз<br>2019 | 7 қазан<br>2020 | 1 жыл, 6 ай және 17 күн | {{comment|1980 үйл.|Надежда мен Қасым-Жомарт Тоқаевтар 1980 жылы үйленген}} | rowspan="2"| [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (2022-06-17) (cropped 2).jpg|70px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |- ! style="background:#C7D0CC"|'''–''' | colspan=3 style="background:#C7D0CC"|'''''Лауазымы бос'''''<br>{{Small|Қасым-Жомарт пен Надежда Тоқаевтар ажырасқан}} | style="background:#C7D0CC"|7 қазан<br>2020 | style="background:#C7D0CC"|Қазіргісі | style="background:#C7D0CC"|{{Жыл өтті|7|10|2020}} жыл,+ | style="background:#C7D0CC"|– |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бірінші ханымдары| ]] [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан тұлғалары тізімдері]] o94gtqrs5p2d1ufmgltqatir8701tmj Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009 (финал) 0 631983 3651046 3471425 2026-09-04T22:27:00Z LCont5 150191 3651046 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009 (финал) | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009]] | команда1 = [[Эстудиантес]] |команда2 = [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] | команда2 = | команда1ел ={{flagicon|Аргентина}} | команда2ел ={{flagicon|Испания}} | команда1есеп =1 | команда2есеп =2 | дата =[[19 желтоқсан]] [[2009 жыл|2009]] | стадион =Шейх Зайед | қала =[[Абу-Даби]] | арбитр = | көрермендер =43050 | ауа райы = | алдыңғы =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2008 (финал)|2008]] | келесі =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2010 (финал)|2010]] }} {{Толық мақала|Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009}} '''2009 жылғы клубтар арасындағы әлем чемпионатының''' финалы Испанияның "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]" және Аргентинаның "[[Эстудиантес]]" клубтары арасында өтіп, негізгі уақыт 1:1 есебімен тең аяқталды. Қосымша уақытта [[Лионель Месси]]дің голы барселоналықтарға жеңіс әперді. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[19 желтоқсан]] [[2009 жыл]]<br /> 20:00 [[UTC+4]] |команда1 = {{flagicon|Аргентина}} [[Эстудиантес]] |команда2 = {{flagicon|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |есеп= 1:2 (1:0)<ref>http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/results/match=300111971/report.html</ref> |стадион = [[Шейх Зайед (стадион)|Шейх Зайед]] |голдар1 = [[Мауро Босельи]] {{Гол|37}} |голдар2 = [[Педро Родригес|Педро]] {{Гол|89}} <br /> [[Лионель Месси]] {{Гол|110}} }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _edelp2009mdc |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Estudiantes }} |{{Football kit |pattern_la = _fcbarcelona0910a |pattern_b = _fcbar0910a |pattern_ra = _fcbarcelona0910a |pattern_sh = _fcbarcelona0910a |pattern_so = _fcbarcelona0910a |leftarm = FF8880 |body = FF8880 |rightarm = FF8880 |shorts = 082567 |socks = FF8880 |title = Barcelona }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''25'''||{{flagicon|ARG}} [[Дамьян Альбиль]] |- |SW ||'''2''' ||{{flagicon|ARG}} [[Леандро Десабато]] || {{СҚ|119}} |- |RB ||'''30'''||{{flagicon|ARG}} [[Клементе Родригес]] || {{СҚ|58}} |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|ARG}} [[Кристиан Сельяи]] |- |CB ||'''16'''||{{flagicon|ARG}} [[Герман Ре]] || || {{алаңнан|90+1}} |- |LB ||'''13'''||{{flagicon|URU}} [[Хуан Мануэль Диас]] || {{СҚ|45+2}} |- |DM ||'''22'''||{{flagicon|ARG}} [[Родриго Бранья]] || {{СҚ|119}} |- |RM ||'''8''' ||{{flagicon|ARG}} [[Энцо Перес]] || {{СҚ|65}} || {{алаңнан|79}} |- |CM ||'''11'''||{{flagicon|ARG}} [[Хуан Себастьян Верон]] (к) |- |LM ||'''23'''||{{flagicon|ARG}} [[Леандро Бенитес]] || || {{алаңнан|76}} |- |CF ||'''17'''||{{flagicon|ARG}} [[Мауро Боселли]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF ||'''5''' ||{{flagicon|ARG}} [[Матиас Санчес]] || {{СҚ|94}} || {{алаңға|76}} |- |MF ||'''18'''||{{flagicon|ARG}} [[Макси Муньес]] || || {{алаңға|79}} |- |DF ||'''21'''||{{flagicon|ARG}} [[Маркос Рохо]]||{{СҚ|112}} || {{алаңға|90+1}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ARG}} [[Алехандро Сабелья]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ESP}} [[Виктор Вальдес]] || {{СҚ|118}} |- |RB ||'''2''' ||{{flagicon|BRA}} [[Даниэл Алвес|Дани Алвес]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|ESP}} [[Жерар Пике]] |- |CB ||'''5''' ||{{flagicon|ESP}} [[Карлес Пуйоль]] (к) |- |LB ||'''22'''||{{flagicon|FRA}} [[Эрик Абидаль]] |- |DM ||'''15'''||{{flagicon|MLI}} [[Сейду Кейта]] || || {{алаңнан|46}} |- |CM ||'''6''' ||{{flagicon|ESP}} [[Хави]] |- |CM ||'''16'''||{{flagicon|ESP}} [[Серхио Бускетс]]|| || {{алаңнан|79}} |- |RW ||'''10'''||{{flagicon|ARG}} [[Лионель Месси]] || {{СҚ|23}} |- |LW ||'''14'''||{{flagicon|FRA}} [[Тьерри Анри]] || {{СҚ|82}} || {{алаңнан|83}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|SWE}} [[Златан Ибрагимович]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |FW ||'''17'''||{{flagicon|ESP}} [[Педро Родригес]] || || {{алаңға|46}} |- |MF ||'''24'''||{{flagicon|CIV}} [[Яя Туре]] || || {{алаңға|79}} |- |FW ||'''7''' ||{{flagicon|VEN}} [[Хеффрен Суарес]]|| || {{алаңға|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ESP}} [[Хосеп Гвардиола]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/index.html FIFA Club World Cup UAE 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812050805/http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/index.html |date=2015-08-12 }}, FIFA.com *[https://www.fifa.com/mm/document/affederation/technicaldevp/01/25/67/06/reportstatisticsfcwc09inhalt.pdf Technical Report and Statistics (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024820/http://www.fifa.com/mm/document/affederation/technicaldevp/01/25/67/06/reportstatisticsfcwc09inhalt.pdf |date=2016-03-05 }}, FIFA.com {{Футболдан клубтар әлем біріншілігі}} [[Санат:2009 жылғы футбол]] [[Санат:Барселона ФК ойындары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]] [[Санат:Біріккен Араб Әмірліктеріндегі футбол]] [[Санат:Футболдан клубтар әлем біріншілігінің финалдары]] 509p2dxv87lm2xrqtbil5bjd6x9ebny 3651049 3651046 2026-09-05T00:24:48Z LCont5 150191 3651049 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009 (финал) | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009]] | команда1 = [[Эстудиантес]] |команда2 = [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] | команда2 = | команда1ел ={{flagicon|Аргентина}} | команда2ел ={{flagicon|Испания}} | команда1есеп =1 | команда2есеп =2 | дата =[[19 желтоқсан]] [[2009 жыл|2009]] | стадион =Шейх Зайед | қала =[[Абу-Даби]] | арбитр = | көрермендер =43050 | ауа райы = | алдыңғы =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2008 (финал)|2008]] | келесі =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2010 (финал)|2010]] }} {{Толық мақала|Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009}} '''2009 жылғы клубтар арасындағы әлем чемпионатының''' финалы Испанияның "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]" және Аргентинаның "[[Эстудиантес]]" клубтары арасында өтіп, негізгі уақыт 1:1 есебімен тең аяқталды. Қосымша уақытта [[Лионель Месси]]дің голы барселоналықтарға жеңіс әперді. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[19 желтоқсан]] [[2009 жыл]]<br /> 20:00 [[UTC+4]] |команда1 = {{flagicon|Аргентина}} [[Эстудиантес]] |команда2 = {{flagicon|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |есеп= 1:2 (1:0)<ref>http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/results/match=300111971/report.html</ref> |стадион = [[Шейх Зайед (стадион)|Шейх Зайед]] |голдар1 = [[Мауро Босельи]] {{Гол|37}} |голдар2 = [[Педро Родригес|Педро]] {{Гол|89}} <br /> [[Лионель Месси]] {{Гол|110}} }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _edelp2009mdc |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so =_redtopline |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Estudiantes }} |{{Football kit |pattern_la = _barcelona0910a |pattern_b = _barcelona0910a |pattern_ra = _barcelona0910a |pattern_sh = _fcbarcelona0910a |pattern_so = _fcbarcelona0910a |leftarm = FF8880 |body = FF8880 |rightarm = FF8880 |shorts = 082567 |socks = FF543D |title = Barcelona }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''25'''||{{flagicon|ARG}} [[Дамьян Альбиль]] |- |SW ||'''2''' ||{{flagicon|ARG}} [[Леандро Десабато]] || {{СҚ|119}} |- |RB ||'''30'''||{{flagicon|ARG}} [[Клементе Родригес]] || {{СҚ|58}} |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|ARG}} [[Кристиан Сельяи]] |- |CB ||'''16'''||{{flagicon|ARG}} [[Герман Ре]] || || {{алаңнан|90+1}} |- |LB ||'''13'''||{{flagicon|URU}} [[Хуан Мануэль Диас]] || {{СҚ|45+2}} |- |DM ||'''22'''||{{flagicon|ARG}} [[Родриго Бранья]] || {{СҚ|119}} |- |RM ||'''8''' ||{{flagicon|ARG}} [[Энцо Перес]] || {{СҚ|65}} || {{алаңнан|79}} |- |CM ||'''11'''||{{flagicon|ARG}} [[Хуан Себастьян Верон]] (к) |- |LM ||'''23'''||{{flagicon|ARG}} [[Леандро Бенитес]] || || {{алаңнан|76}} |- |CF ||'''17'''||{{flagicon|ARG}} [[Мауро Боселли]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF ||'''5''' ||{{flagicon|ARG}} [[Матиас Санчес]] || {{СҚ|94}} || {{алаңға|76}} |- |MF ||'''18'''||{{flagicon|ARG}} [[Макси Муньес]] || || {{алаңға|79}} |- |DF ||'''21'''||{{flagicon|ARG}} [[Маркос Рохо]]||{{СҚ|112}} || {{алаңға|90+1}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ARG}} [[Алехандро Сабелья]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ESP}} [[Виктор Вальдес]] || {{СҚ|118}} |- |RB ||'''2''' ||{{flagicon|BRA}} [[Даниэл Алвес|Дани Алвес]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|ESP}} [[Жерар Пике]] |- |CB ||'''5''' ||{{flagicon|ESP}} [[Карлес Пуйоль]] (к) |- |LB ||'''22'''||{{flagicon|FRA}} [[Эрик Абидаль]] |- |DM ||'''15'''||{{flagicon|MLI}} [[Сейду Кейта]] || || {{алаңнан|46}} |- |CM ||'''6''' ||{{flagicon|ESP}} [[Хави]] |- |CM ||'''16'''||{{flagicon|ESP}} [[Серхио Бускетс]]|| || {{алаңнан|79}} |- |RW ||'''10'''||{{flagicon|ARG}} [[Лионель Месси]] || {{СҚ|23}} |- |LW ||'''14'''||{{flagicon|FRA}} [[Тьерри Анри]] || {{СҚ|82}} || {{алаңнан|83}} |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|SWE}} [[Златан Ибрагимович]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |FW ||'''17'''||{{flagicon|ESP}} [[Педро Родригес]] || || {{алаңға|46}} |- |MF ||'''24'''||{{flagicon|CIV}} [[Яя Туре]] || || {{алаңға|79}} |- |FW ||'''7''' ||{{flagicon|VEN}} [[Хеффрен Суарес]]|| || {{алаңға|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ESP}} [[Хосеп Гвардиола]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/index.html FIFA Club World Cup UAE 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812050805/http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/index.html |date=2015-08-12 }}, FIFA.com *[https://www.fifa.com/mm/document/affederation/technicaldevp/01/25/67/06/reportstatisticsfcwc09inhalt.pdf Technical Report and Statistics (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024820/http://www.fifa.com/mm/document/affederation/technicaldevp/01/25/67/06/reportstatisticsfcwc09inhalt.pdf |date=2016-03-05 }}, FIFA.com {{Футболдан клубтар әлем біріншілігі}} [[Санат:2009 жылғы футбол]] [[Санат:Барселона ФК ойындары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]] [[Санат:Біріккен Араб Әмірліктеріндегі футбол]] [[Санат:Футболдан клубтар әлем біріншілігінің финалдары]] ckbtwzxjkmr1lup6au72meylki13sy8 Өкілдік демократия 0 635492 3650907 3650757 2026-09-04T12:42:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3635566 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Басқару формалары}} '''Өкілдік демократия''' — [[демократия]] типіндегі [[саяси режим]], онда [[халық]] [[билік]]<nowiki/>тің негізгі көзі ретінде танылады, бірақ мемлекетті басқару мүшелерін азаматтар сайлайтын әртүрлі өкілді органдарға беріледі. Қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. Заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Өкілдік демократияда халықтың еркі [[депутат]]тарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының ниеттестігіне байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Қазіргі [[Қазақстан Республикасы]]нда демократиялық белгілер бар, қазір соны жүзеге асыру үшін көптенген жұмыстар жүргізілуде. Қазақстан Республикасы өзін егеменді, зайырлы, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде деп жариялады. Қабылданып жатқан заңдарда адамдардың негізгі [[құқық]]тары мен бостандықтары көрсетіліп, заң мен сот алдында теңдестірілген. Әркім өзінің жанына жақын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. [[Сөз бостандығы|Сөз және баспасөз бостандығы]], соның ішінде сынау құқығы да [[заң]] жүзінде бекітілген. Экономика саласында жеке мешікке үлкен жол ашылды. Халық демократиялық жағдайда өмір сүруге үйренуде. Дамыған батыс Еуропа елдеріндегі тарихи тәжірибелерін демократия орнату жолындағы рәсімдерін, тәртіп, қағидаларын енгізіп, тиімді және нысаналы пайдаланған абзал.<ref>https://kitaphana.kz/refkaz/238-sayasattanu/3272-demokratia.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Демократия]] [[Санат:Конституциялық құқық]] psvdu8xuflcoihwv5zlg3k8m9pb0gck Эндогендік эмболиялар 0 637897 3650893 3650778 2026-09-04T12:40:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Dimash Kenesbek|Dimash Kenesbek]] соңғы нұсқасына қайтарды 3045976 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Эндогендік эмболиялар''' — организмде кездесетін тіндер есебінен (май, тромб) дамитын эмболия. ===Тромбэмболия === Қан тамыры ішінде орналасқан қан қатпасының бір бөлшегі үзіліп, тромбэмболия дамуына әкелуі мүмкін. Мәселен, аяқтың көктамырлары қабынып, ішінде тромб пайда болғанда ([[Тромбофлебит|тромбофлебит]]), оның бір бөлшегі үзіліп оң жақ жүрекшеге, одан өкпе артерияларына түсу мүмкіншілігі болады. Содан [[Өкпе инфаркті|өкпе инфаркті]] дамиды, тыныс алу бұзылады. Оң жақ жүрекше мен қарынша аралық қақпақшалардан үзілген тромб өкпе артериясының, сол жақ жүрек қуысындағы ([[Эндокардит|эндокардит]], [[Аневризма|аневризма]] кездерінде) немесе артериялардағы тромбтар [[Үлкен қанайналым шеңбері|үлкен қанайналым шеңбері]] тамырларының эмболиясына әкеледі. ===Май эмболиясы === Май эмболиясы май талшықтарының қан тамырларына түсуінен дамиды. Бұл эмболия түтікті сүйектердің жаншылып сыну кезінде орын алады. Өйткені, [[Сүйек кемігі майы|сүйек кемігі майында]] қантамырлардың қабырғалары сүйек перделеріне жабысқан. Сондықтан олар жарақат кезінде жабылмайй ашық тұрады. Осы ашық тұрған тамыр саңылаулары арқылы кемік майы жеңіл өтіп кетеді. Май эмболиясы көктамырлардан өкпе артерияларына өтеді. Кейде майдың ұсақ тамшылары өкпе қылтамырларынан өтіп, [[Үлкен қанайналым шеңбері|үлкен қанайналым шеңберіне]] түседі. ===Тін эмболиясы === Қатты жаншылып, жарақаттанған ағзалардың тіндері, [[Қатерлі ісік|өспе жасушаларының]] тамыр ішіне түсуінен дамиды<ref>Патофизиология - Ә.Нұрмұхамбетұлы, Алматы, 2011 жыл</ref> ==Дереккөздер == [[Санат:Патологиялық физиология]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жүрек-тамыр жүйесі]] 3zlc7yxmd161qhvmrldncx1mo2o74hh Айдос Мансұрұлы Сағатов 0 639948 3650899 3650768 2026-09-04T12:41:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3568612 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} {{Музыкант|Толық аты=Сағатов, Айдос Мансұрұлы|Туған жері=Алма-Ата, Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=КСРО Қазақстан|Мамандықтары=Композитор, музыкант, күйсандық ойнаушысы, әнші, музыкалық педагог, музыкалық продюсер|Белсенділік жылдары=1997-қазіргі уақыт|Аспаптары=Пернелі музыкалық аспаптар|Жанрлары=Қазақ музыкасы, поп-музыкасы, рок-н-ролл, электрондық би музыкасы|Ұжымы="Уркер" поп-тобы}} '''Сағатов Айдос Мансурұлы''' ( {{Lang-kk|Айдос Мансұрұлы Сағатов}}, [[25 қараша]] [[1970 жыл|1970]] ; {{Туғанжері|Алма-Ата|в Алма-Ате}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ) - Қазақстан {{Әнші|Казахстана|XXI века}}-сі,вокалисті, композиторы, музыкалық педагог, күйсандық ойнатқышы және ән жазушы. [[Үркер (топ)|«Үркер»]] қазақстандық [[Үркер (топ)|эстрадалық тобының]] негізін қалаушы және солист (1994 ж. бастап). == Өмірбаяны == Сағатов Айдос Мансурұлы 1970 жылы 25 қарашада Алматы қаласында композитор, Қазақстанның халық әртісі [[Мансұр Сағатов|Мансұр Сағатовтың]] отбасында дүниеге келді. [[1988 жыл|1988 жылы]] арнайы музыкалық мектебін бітірді. Қ. Байсейітова «фортепиано» сыныбында оқыған. [[1993 жыл|1993 жылы]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|КНК]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы]] «композитор, теориялық пәндердің оқытушысы» бойынша бітірді. Композитор, КСРО халық әртісі, профессор [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Жұбанова Г.]] [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|А]]-ның сыныбында камералық ансамблінің мамандығы солисі бойынша оқыды. [[1995 жыл|1995 жылы]] Құрманғазы атындағы КНК аспирантурасын «композитор, ұстаз» біліктілігімен бітірген. Композитор, Қазақ КСР халық әртісі, профессор [[ Бычков, Анатолий Владимирович|Бычков]] [[ Бычков, Анатолий Владимирович|А. Б.]] сыныбында болды. 1994-1996 жылдары - Республикалық Жүсіпбек Елібеков атындағы цирк колледжінің оқытушысы. 1996 ж. Бастап - Қазақ ұлттық Құрманғазы атындағы консерваториясының Аспаптық орындау факультеті, жалпы фортепиано кафедрасының аға оқытушысы. [[1997 жыл|1997]] жылдан бастап Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. <ref>[https://tengrinews.kz/music/gruppa-aydosa-sagata-popala-v-mirovoy-chart-275903/ Группа Айдоса Сагата попала в мировой чарт]</ref> [[1994 жыл|1994]] жылы консерваторияда екінші курсында танымал « [[Үркер (топ)|Үркер» поп-тобын]] құрды. <ref>[http://www.kazmuz.kz/index.php?id=4269&lang=rus Казахская группа «U R K E R» (УРКЕР каз.- созвездие плеяд) образовалась в 1994 г. в Алматы.]</ref> Топтың репертуары қазақ және орыс тілдеріндегі жеке әндерінен тұрады. Топтың көптеген хиттері: Наурыз, Жаным, Саулемай, Мен жаныңда боламын, Махаббат Әні, Сен, Қасымда болатын жан және т.б. композитор Айдос Сағат ақындармен бірлесіп [[Германия]], [[Франция]], [[Түркия]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], Ұлыбритания, Гонконг, Ресей, Қырғызстан, Түркіменстанда өнер көрсетті {{Clarify}} . Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі. <ref>[https://tengrinews.kz/music/solist-gruppyi-urker-aydos-sagat-sozdal-gruppu-muzyikantami-272743/ Солист группы «Уркер» Айдос Сагат создал группу с музыкантами из Великобритании]</ref> [[2013 жыл|2013]] жылы БҰҰ-ның Қазақстандағы ізгі ниет елшісі болды. <ref>[https://tengrinews.kz/show/lider-gruppyi-urker-naznachen-poslom-dobroy-voli-agentstva-236449/ Лидер группы «Уркер» назначен послом доброй воли Агентства ООН по делам беженцев в Казахстане]</ref> == Музыкалық жетістіктер == * 1989 ж. - Орта Азия республикаларында (Қырғызстан) пианисттер байқауының лауреаты. * 1993 ж. - Қазақстанның музыка өнерін дамытуға қосқан зор үлесі үшін "Мәдениет арқылы Бейбітшілік" сыйлығының лауреаты. * 1994 ж. - «Жас қанат» республикалық эстрадалық байқауының лауреаты (Қазақстан) * 1998 ж. - Түркітілдес елдердің поп-музыкасы байқауының лауреаты (Түркия) * 2000 ж. - «Жылдың үздік поп-тобы» сыйлығының иегері (Қазақстан) * 2006 ж. - «Үздік кино композиторы» сыйлығының лауреаты. «Алтын батыр» халықаралық кинофорумы (Ресей) * 2008 ж. - EuroFolk байқауында European Champion of Folk сыйлығының лауреаты (Болгария) == Марапаттары == * Мәдениет және өнер саласындағы екі рет Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің стипендиясының иегері. * Қазақстан Республикасы Президентінің [[2018 жыл|2018]] [[5 желтоқсан|жылғы 5 желтоқсандағы]] жарлығымен өнер саласындағы қызметтері үшін [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды. <ref>[http://nomad.su/?a=3-201812190039 Указ Президента Республики Казахстан от 5 декабря 2018 года № 798 О награждении государственными наградами Республики Казахстан]</ref> == Ескертпелер == [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Алфавит бойынша әншілер]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:1970 жж. туғандар]] [[Санат:25 қарашада туғандар]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] 2wqqilbvy4zjbi2k57vy05xlqvz58xs Теміржан Ерқасұлы Айтбаев 0 647126 3650903 3650760 2026-09-04T12:41:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3611245 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теміржан Ерқасұлы Айтбаев''' ([[1 қараша]], [[1962 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Алакөл ауданы]]) — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] академигі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы.<ref>[https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html Национальная академия наук Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812061305/https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html |date=2020-08-12 }}</ref> == Өмірбаяны == * [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]н тәмамдаған. Мамандығы бойынша - [[топырақтану]]шы-[[агрохимик]]. * Еңбек жолын [[Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. * Ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы және 2004-2018 жж. аралығында аталған институт бас директоры қызметтерін атқарған.<ref>[http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70!.html КазНИИКО – 70 ЛЕТ !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508182513/http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70%21.html |date=2021-05-08 }}</ref> * Қазіргі таңда [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] КеАҚ "Көкөніс және бау шаруашылығы ғылыми орталығының директоры және "Жеміс-көкөніс және жаңғақ шаруашылығы" кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады.<ref>[http://www.kaznau.kz/page/department/?name=zhemis_kokonis_zhane_zhangak_sharuashylygy&var=kafedra_mengerushisi_330&lang=kz Айтбаев Теміржан Ерқасұлы - Кафедра меңгерушісі]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Тәуелсіздікке 25 жыл" орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] 7grw9s7ff1xw2fiskel87tnarod370s Көкжиек тұстары 0 650642 3650902 3650762 2026-09-04T12:41:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642744 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Көкжиек тұстарының бағыттары.png|250px|right|thumb|Көкжиек тұстарының бағыттары]] [[География|Географияда]] '''көкжиек тұсы''' дегеніміз негізгі төрт бағыттың бірі ([[солтүстік]], оңтүстік, [[батыс]], [[шығыс]]). == Көкжиек тұстарын анықтау == Солтүстік пен оңтүстік бағыттары [[Географиялық полюс|Жердің полюстерімен]], ал шығысы мен батысы (ғаламшардың өз шеңберінің айналасында айналуымен байланысты) аспан денелерінің айқын көтерілуі мен төмендеуімен анықталады. Ежелгі дәуірден бастап адам оңтүстік бағытты - күннің шарықтау шегінде орналасуымен, шығысты - шығатын жерімен, ал батысты - күн бататын жермен анықтады; ал солтүстік бағыты (солтүстік жарты шарда) Поляр жұлдызымен анықталды. Қазіргі карталарда солтүстік жағы әдетте жоғарғы жағында, оңтүстік төменгі жақта, батыс сол жақта, шығыс оң жақта орналасқан. Ескі карталарда оңтүстігі немесе шығысы жоғарғы жақ ретінде көрсетілуі мүмкін. Жұлдызды аспан карталары, ереже бойынша жер бетінің карталарынан айырмашылығы, аспанда (аспан сферасы) бақылаушының астында емес, оның үстінде көрінетін етіп бейнеленген. Бұл жағдайда аспан экваторының бағытына қарап тұрған бақылаушы үшін оңтүстік алдыңғы, солтүстік артқы, шығыс сол жақта және батыста оң жақта болады. Адамды кеңістікке бағдарлау кезінде төрт жақ принципі де қолданылады: «алдыңғы жақ», «артқы жақ», «сол жақ», «оң жақ». Бұл жағдайда бағыттар бекітілмейді және адамның өзіне қатысты таңдалады. Қоршаған әлемді танудағы адам үшін жер бетінде төрт бағытты бағдарлау қағидасы маңызды кезең болды. '''Төрт қағидасы''' фольклорда, әдет-ғұрыпта, көптеген халықтардың, соның ішінде славяндықтардың діни жораларында көрінеді: *«Төрт жағыңа бар»; («пойти на все четыре стороны») *Төрт бөліктен тұратын трипильдік құрбандықтар төрт крестпен кардинальды нүктелерге дәл бағытталды, тіпті егер бұл бағыт үйдің қабырғаларының бағытынан өзгеше болса да, т.б. Шеңберді төрт бағытқа - солтүстік, оңтүстік, батыс, шығысқа бөлуден басқа, бағдарлау мәселелері дамыған сайын, аралық бағыттары бар қосымша бөлімдер енгізілді: солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс; барлығы сегіз бағыт болды. Кейінірек келесі аралық бөлімдер енгізілді: бағыттар санын 16-ға дейін жеткізетін солтүстік-солтүстік-батыс, батыс-солтүстік-батыс және т.б. === Негізгі нүктелерді бейнелейтін түстер === Магнитті солтүстікке бағытталған компас инесінің дәстүрлі түсі қызыл. == Шартты белгі == Негізгі нүктелерді белгілеу үшін 4 латын әрпі жиі қолданылады: '''''N, S, E, W''''', (бұл ағылшын тіліндегі негізгі нүктелер атауларының бірінші әріптеріне сәйкес келеді - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс) немесе ''С, О, Ш, Б'' қазақ тіліндегі негізгі нүктелер атауларының әріптері - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс). Сонымен қатар, ресейлік теңіз навигациясы тарихында ұзақ уақыт бойы неміс тілдерінің негізгі нүктелері жиі қолданылған (олар бүгінгі күнге дейін де қолданылып келеді) - Nord, Süd, Ost, West (Норд, Зюд, Ост, Вест). Бұл Петр дәуірінде - Ресей империясының әскери-теңіз күштері дүниеге келген 18 ғасырдың басында - орыс тіліне көптеген терминдер голланд тілінен енген болатын, және негізгі нүктелер үндес болатын келесі атауларлармен аталды. Оларға қатысты неміс тілі: N — noord (норд), O — oost (ост), Z — zuid (зюйд), W — west (вест). == Тағы қараңыз == # [[Жел өрнегі]] # [[Жел өрнегі (мағыналары)]] [[Санат:География]] [[Санат:Желдер]] muplue5edagj2cv6dsw23pefx6a6y5q Орталық зират (Алматы) 0 653498 3650901 3650763 2026-09-04T12:41:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640468 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орталық зират''' — көрнекті қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғалар жерленген жер. == Сипаттамасы == Орталық зираттағы алғашқы жерлеу [[Алматы]] [[20 ғасыр]]дың аяғында пайда болды. Орталық зират бұрынғы Иверско-Серафим қыздар монастырінің орнында пайда болды. Қазіргі уақытта Орталық зират Алматы қаласының орталығындағы Райымбек (бұрынғы Ташкент) көшесінің бойында орналасқан. == Жерленген тұлғалар == Орталық зиратта [[Ұлы Отан соғысы]] [[майдангерлер]]і, соғыстың түрлі зардаптарынан және госпитальда қайтыс болған жауынгерлер мен тыл ардагерлері, сондай-ақ әйгілі әнші [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]], қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері [[Мұқан Төлебаев]], қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]], ақын, әнші-композитор, домбырашы Иса Байзақов, қазақтың әйгілі актері, режиссер, КСРО Халық әртісі Шәкен Кенжетайұлы Айманов, актер, қазақ ұлттық кәсіби театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, КСРО Халық әртісі [[Қалыбек Қуанышбаев]], мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов, қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижер Ахмет Қуанұлы Жұбанов, революционер [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], әйгілі әнші [[Әміре Қашаубаев]], атақты күйші [[Дина Нұрпейісова]] және басқа да Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет және қоғам қайраткерлері жерленген.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы зираттары]] 1tigx532hrze5rjez28rjzndrr3ef2y Farming Simulator 0 654744 3650911 3650753 2026-09-04T12:42:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600123 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Farming Simulator (18879002431).jpg|нобай]] {{cleanup}} {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Компьютерлік ойын | тақырып = Farming Simulator | сурет = Farming Simulator Logo.png | түсінік = | жасаушы = Giants Software | баспагер = Focus Home Interactive | локализатор = | композиторы = | серия = | анонс күні = | шығарылған күні = | жанр = Симулятор | қозғалтқыш = | режимдер = | лицензия = | жас шектеуі = | платформалар = [[IOS]], [[Android]], [[Kindle]], [[Microsoft Windows]], [[Mac OS]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation Vita]], [[Xbox 360]], [[Nintendo 3DS]], [[PlayStation 4]], [[Xbox One]], [[Nintendo Switch]], [[Commodore 64]], [[Stadia]] | тасымалдайтын құрылғылар = | жүйелік талаптар = | рейтингтер = | басқару құрылғылары = | сайт = }}'''''Farming Simulator''''' — бұл Giants Software компаниясы жасаған және Focus Home Interactive басылымы шығарған ауылшаруашылық симуляторы, компьютерлік ойындар сериясы. Орындар американдық және еуропалық ортаға негізделген. Ойыншылар егін егуге, мал өсіруге, егін өсіруге және егіншіліктен алынған активтерді сатуға қабілетті. Ойындар 25 миллион данадан астам сатылды, сондай-ақ 90 миллион мобильді жүктеулер болды.<ref>{{cite web|title=Giants Software on the quiet, surprising success of Farming Simulator|publisher=[[VentureBeat]]|url=https://venturebeat.com/2020/01/10/giants-software-on-the-quiet-surprising-success-of-farming-simulator/|date=January 10, 2020 |access-date=May 4, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.farming-simulator.com/ Farming Simulator ресми сайты] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Farming Simulator]] 43ixkv57z9m8ekzesc593e2xtbmoi4v Пьетро Масканьи 0 655419 3650909 3650755 2026-09-04T12:42:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3609623 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі=Пьетро Масканьи |Сурет=Pietro Mascagni 2.jpg |ені=260px |Сурет атауы=Пьетро Масканьи, 1903 жылы |Туған күні=7.12.1863 |Қайтыс болған күні=2.08.1945 |Туған жері=[[Ливорно]] |Қайтыс болған жері=[[Рим]] |Ұлты=[[Италия|итальяндық]] |Мансабы=[[музыкант]], [[дирижер]], [[композитор]] |Әкесі=Доменико Масканьи |Анасы=Эмилия Масканьи |Жұбайы=Лина Карбоньяни |Балалары=Доменико Масканьи, Дино Масканьи, Эми Масканьи |Марапаттары= |Басқалары= |Commons=}} '''Пье́тро Маска́ньи''' ({{lang-it|Pietro Mascagni}}; [[7 желтоқсан]] [[1863]] жылы, [[Ливорно]] — [[2 тамыз]] [[1945]] жылы, [[Рим]]) — [[Италия|итальяндық]] опера [[композитор]]ы. == Өмірбаяны == Пьетро Масканьи [[1863]] жылы [[7 желтоқсан]]да [[Ливорно]] қаласында дүниеге келген және наубайхананы басқарған Доменико мен Эмилия Масканьидің екінші ұлы болған. Баласының музыкалық қабілеттерін байқаған әкесі, жинаған қаражатын аямастан, Пьетроға мұғалім реітнде [[баритон]] [[Эмилио Бьянки]]ды жалдады, ол баланы [[Луиджи Керубини]] атындағы музыкалық [[лицей]]де оқуға дайындады. Ал [[1876]] ​​жылы бала [[Альфредо Соффедини]]ден (Alfredo Soffredini) сабақ ала бастады. Небәрі 3 жылдан кейін Пьетро бірнеше [[классика]]лық шығармалар жазды: 'Sinfonia in do minore', 'Elegia', 'Kyrie', 'Gloria' және ең әйгілі - 'Ave Maria'. Пьетроның алғашқы [[кантата]]сы [[Istituto Cherubini]] қабырғаларында [[1881]] жылы [[9 ақпан]]да музыкалық жарыстардың бірінде орындалды. Жұмысы қазылар алқасы мүшелері мен көрермендерге қатты ұнағандықтан, Пьетро бас жүлдені алды. [[1882]] жылы жас [[композитор]] сол жылдың қазан айында [[Милан]] [[консерватория]]сына түсуге көмектескен "Cantata alla gioia" [[опера]]сын жазды. [[Милан]]да оқығанда Пьетро алдымен шығармашылығына үнемі үлкен қызығушылықпен назар аударған әрі аты аңызға айналған [[Джакомо Пуччини]]мен кездесті. Бір жылдан кейін Пьетроның туған қарындасы Мария қайтыс болғандықтан, жас [[музыкант]] қатты күйзеліске ұшырап, көп жазды. Нәтижесінде, кейбір шығармалары жойылғанымен, кейбіреулері әлі күнге дейін аман қалды: [[тенор]] мен [[фортепиано]]мен орындалатын 'Ballata', 'M'ama non m'ama' және 'Messagio d 'amore'. [[1885]] жылы сөзін [[Италия|итальяндық]] ақын және аудармашы [[Андреа Маффей]] жазған 'Il Re a Napoli in Cremona' [[романс]]ының авторы болды. Көп ұзамай Пьетро оқуын аяқтамай, [[Милан]]нан кетті. Ол бірнеше жыл бойы елдің [[опера]] [[театр]]ларында, сондай-ақ танымал [[композитор]]лардың [[труппа]]ларында жұмыс істеді. [[1886]] жылы ол [[Луиджи Мареска]]мен танысып, желтоқсан айында оның компаниясына қосылды. Сонымен қатар, осы жылдары Пьетро болашақ әйелі Лина Карбоньянимен кездесті. Олардың үйлену тойы [[1889]] жылы [[3 ақпан]]да өтіп, келесі күні бірінші ұлы дүниеге келді, ол [[композитор]]дың әкесі Доменико есімімен аталды. Екінші ұлы Дино [[1891]] жылы [[3 қаңтар]] айында, қызы Эми [[1892]] жылы дүниеге келді. [[1890]] жылдардың аралығында Пьетро [[Рим]]де және [[Италия]]ның басқа қалаларында концерт берді. Белгілі композитор ретінде Масканьи елдің әр түрлі қалаларында: [[Флоренция]]да, [[Неаполь]]де, [[Венеция]]да және [[Палермо]]да тыңдаушыларға толы [[театр]] залдарын жинады. [[Композитор]]дың ең сәтті шығармаларының бірі - 'Дос Фриц' [[опера]]сы [[1891]] жылы жазылып, [[1892]] жылы [[31 қазан]]да [[Рим]]дегі [[Teatro Costanzi]] [[театр]]ында қойылды. Алайда [[композитор]]ға [[1890]] жылы өзі жазған «Ауылдық намыс» [[опера]]сы әкелген танымалдылықты басқа ешбір туынды әкеле алмады. [[Опера]]ның [[премьера]]сы [[1890]] жылы [[17 мамыр]]да [[Рим]]дегі [[dell'Opera di Roma]] [[театр]]ында өтті. [[1890]] жылдардың аяғы Пьетро үшін өте сәтті болды, ол 'Zanetto', 'Silvano' и 'Guglielmo Ratcliff' секілді бірнеше [[опера]]ларды және 'A Giacomo Leopardi' [[симфония]]лық [[поэма]]ны шығарумен ерекшеленді. [[1900]] жылы Пьетро [[Ресей]]де [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында бірнеше [[концерт]] берді. Бірнеше айдан кейін Масканьидің ең танымал туындыларының бірі - үш [[акт]]ілі [[опера]]сы «Le maschere» шықты. Бірден 6 [[театр]]да [[дебют]] жасай отырып, ол бірнеше ай бойы өте танымал болды. Сонымен қатар, Пьетро [[АҚШ]] пен [[Канада]]да бірнеше [[концерт]] берді, бірақ қаржылық жағынан [[тур]] нәтижелер әкелмеді, тек [[Сан-Франциско]]да өткізілген [[концерт]] ұйымдастырушылардың үмітін ақтады. Келесі жылдары Пьетро Масканьи жұмыс істеуді және әлемді аралауды тоқтатпады: бірнеше рет [[Бразилия]]да және [[Еуропа]]да [[концерт]]тер берді. Соңғы рет Пьетро [[1943]] жылдың сәуірінде [[концерт]] берді. [[1945]] жылы [[2 тамыз]]да Пьетро Масканьи «Hotel Plaza di Roma» қонақ үйінің бөлмесінде қайтыс болды. Екі күннен кейін, [[1945]] жылы [[4 тамыз]]да оның жерлеу рәсімі өтті, оған композитордың ең жақын достары мен туыстары ғана қатысты. Соғыстан кейін, [[1951]] жылы оның денесі туған қаласы - [[Ливорно]]ға қайта жерленді. <ref>[https://www.peoples.ru/art/music/composer/mascagni/index1.html/ Пьетро Масканьи]</ref> == Шығармашылығы == Масканьидің "Ауылдық намыс" [[опера]]сы жаңа бағыт - [[веризм]]нің негізін қалады. [[Веризм]] [[драма]]лық [[экспрессия]]ның және сезімдердің әсерін тудыратын, қала мен ауыл кедейлерінің өмірін түрлі-түсті бейнелеуге ықпал ететін көркем тілдің құралдарын қарқынды пайдаланды. Жоғары сезімталдық атмосферасын құру үшін Масканьи [[опера]] тарихында бірінші болып, «айқай [[ария]]сын» қолданды. [[1891]] жылы [[опера]] [[Ла Скала]] сахнасында қойылды, ал [[Джузеппе Верди]] айтқан болатын: «Мен енді өмірден уайымдамай кеше аламын - [[Италия|итальяндық]] [[опера]]ның өмірін жалғастыратын адам бар». Масканьидің құрметіне бірнеше [[медаль]] шығарылды, ал [[король]]дің өзі [[композитор]]ға «Тәж серісі» құрметті атағын берді. Сонымен, [[1895]] жылы [[Ла Скала]]да «Уильям Ратклифф» музыкалық [[трагедия]]сы қойылды және «Сильвано» [[лирика]]лық [[опера]]сының [[премьера]]сы жасалды. [[1898]] жылы [[Костанци]] [[театр]]ында "Ирис" және [[1901]] жылы [[Ла Скала]] [[театр]]ында "Маска" [[опера]]лары таныстырылды. [[1911]]-[[1917]] жылдары "Изабо", "Паризина", "Бозторғай" [[опера]]лары шығарылды. Ал [[1919]] және [[1932]] жылдары "Иә" және "Пинотта" [[оперетта]]лары жарық көрді. <ref>[https://www.belcanto.ru/mascagni.html/ Пьетро Масканьи шығармашылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418050255/https://www.belcanto.ru/mascagni.html |date=2021-04-18 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Итальяндық композиторлар]] [[Санат:Музыканттар]] 7sjl1ru7esjkx1ccqdg904g2vbwekmu Герейлер (әулет) 0 656162 3651020 3530955 2026-09-04T15:47:43Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым нұреддиндер */ 3651020 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * Қырым Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1666—1670 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Чобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі, 1670—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей хан (Қырым ханы)|Сафа Герей хан]], [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[Сағадат III Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] p7c1kbz1l9jxphne480em8pe9r97k6h 3651021 3651020 2026-09-04T15:48:09Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым қалғайлары */ 3651021 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * Қырым Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1666—1670 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Чобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі, 1670—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей хан (Қырым ханы)|Сафа Герей хан]], [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[Сағадат III Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] apjz8hn1o58rfieguf59nauii5ngxb8 3651022 3651021 2026-09-04T15:49:22Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым қалғайлары */ 3651022 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1666—1670 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Чобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі, 1670—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей хан (Қырым ханы)|Сафа Герей хан]], [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[Сағадат III Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] d3qvzr534qcx0gak0cex34nipx7akp0 3651023 3651022 2026-09-04T16:05:02Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым қалғайлары */ 3651023 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герей]] (Қырым Герей), Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шопан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] шөбересі, 1666—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей хан (Қырым ханы)|Сафа Герей хан]], [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[Сағадат III Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] jdd8g4hevn2lyh6kx6i0kquzfy76k6q 3651135 3651023 2026-09-05T07:59:04Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым қалғайлары */ 3651135 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герей]] (Қырым Герей), Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шопан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] шөбересі, 1666—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей хан (Қырым ханы)|Сафа Герей хан]], [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[Сағадат III Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] 0kux0l8elrs37vshqpfd26c05sngeb5 3651136 3651135 2026-09-05T07:59:25Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым нұреддиндер */ 3651136 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герей]] (Қырым Герей), Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шопан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] шөбересі, 1666—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей хан (Қырым ханы)|Сафа Герей хан]], [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[Сағадат III Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] i2ecgn7h0n18dppy1mqxz40t2xae4d5 Сармиса Билеску 0 656314 3650908 3650756 2026-09-04T12:42:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640479 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сармиза '''немесе''' Сармисегетуза не Сармиса Билеску''' кейінірек Билеску-Алиманистану; (''27 сәуір 1867 – 26 тамыз 1935'')<ref>[https://journals.openedition.org/clio/437 Une nouvelle figure de la jeune fille sous la IIIe République : l'étudiante]</ref> – румын елінің заңгері , [[Париж]] университетінде заң докторы дәрежесін([[PhD-доктор|PhD]]) алған алғашқы еуропалық әйел, сонымен қатар өз елінде алғашқы заң тәжірибешісі болуға [[Лицензия|лицензия]] алған тұлға<ref>https://journals.openedition.org/clio/437</ref>. {{Тұлға|Есімі=Сармиза немесе Сармиса Билеску |Сурет=Sarmiza Bilcescu.jpg|Толық есімі=Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску |Туған күні=27 сәуір 1867 |Қайтыс болған күні=26 тамыз 1935 |Азаматтығы=[[Румындар|Румын]]}} == Өмірбаяны == Сармиса Билеску Ион Брутианумен тығыз байланысты болған отбасынан шыққан<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Сармизаны Францияға жетелеген феминистік көзқарасты алдыға тартқан, қолдаған туған анасы. == Оқудағы қызықтары == Сармиса Билеску 1884 жылы университетке түседі. Бірақ, өкінішке орай, Билеску университеттік ортада, яғни факультетке әдеттегідей қабылданбады. Азаматтық құқық негіздерінің [[Профессор|профессоры]], Эдмон Луи Арман Кольме Де Сантеррдің айтуынша, ''"Біз амфитеатрларды қорғауға тура келеді деп қорқып, мисс Билеске қажетті рұқсатты беруден тартындық"''<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Ақырында Билеска жоғарғы оқу орнына қабылданды, дегенмен де оның студент ретіндегі құқықтары өрескел бұзылды. Мәселен, оны қабылдағаннан кейін, университет залына кіруге рұқсат бермеді. “Liberté, égalité, fraternité motto” ұранына қайшы келетінін айтты”<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Алайда, бірінші оқу жылын аяқтағаннан кейін, Билескуға арнайы алғысын айтып, мадақтау айтқан Колмет Де Сантеррдің іс-әрекеті құрметке лайық. Ол студенттер корпусына бет бұрып, ер студенттерге Сармисаны қарындас ретінде қарсы алғандары, жақсы қарым-қатынаста болғандары үшін алғысын айтты. Сондай-ақ, Билескенің өз ісіне деген адалдығы және үлгілі мінез-құлқын атап өтіп, мадақтап қайтты. == Жұмыстағы қызықтары == Сармиса Билеску заң саласында тәжірибемен айналысу рұқсатын, яғни лицензиясын 1887 жылы алған. 1890 жылдары Францияда жоғарғы оқу орнында оқып жүрген студенттердің 71%-ы шетелдік азаматтар болған, соның ішінде, Сармиса да бар<ref>[https://riien.univ-littoral.fr/ University of the Littoral Opal Coast]</ref>. Ол 1888 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8 Мари Попелин]нен кейін заң ғылымдарының докторы кандидатын қорғаған және заң ғылымдарының докторы атанған еуропалық әйелдердің бірі болды. Оның докторлық жұмысының тақырыбы “De la condition légale de la mère”, яғни «Ананың құқықтық жағдайы туралы» жазылған болатын<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. 1891 жылы Константин Диссескудың компаниясындағы жұмысынан кейін, Сармисаның жолы ашылып, Бухарестің құрамына кіретін Илфов адвокаттар коллегиясына демде қабылданды<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Сол уақытта Илфов адвокаттар коллегиясын атақты заңгер, саясаткер Таке Ионеску басқарған<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Бұл оқиға тек Францияда бірінші рет емес, бүкіл Еуропаның көптеген елдерінде орын алмаған, бұрын-соңды болмаған жағдай. Бұл шараны бельгиялық заңгер және либерал саясаткер Луи Франк ерекше құптап, «үлкен жаңалық» деп санады<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Адвокатуралық жолы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>. Сармиза Билеску жұмысқа қабылданғаннан кейін алты жылдан кейін білікті инженер, Константин Алиманистянға тұрмысқа шықты. Сол жылдардан кейін, анасының ұстанымын ұстап, феминистік үйірмелерде белсенді бола отырып,сонымен қатар, [https://www.rador.ro/etichete/societatea-domnisoarelor-romane/ Societatea Domnişoarelor Române], яғни Румынияның жас ханымдар қоғамының құрылтайшыларының қатарында бола отырып, өз кәсібіне байланысты зейнеткерлікке шықты. Ана Харетпен, Сабина Кантацузиномен және Мария Н. Филипескумен бірге ол Мари патша басқарған комитет құрған<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Феминистік үйірмелерге бейімділігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>, 1915 жылы біраз уақытқа дейін жоғары білім алуға рұқсат етілмеген әйелдерге қосымша білім беруді қолдайтын ұйымын құру сәтсіздікпен аяқталды. 1935 ж. 26 тамыз Сармиса Билеску дүниеден озды. == Дереккөздер == [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1867 жылы туғандар]] [[Санат:Феминистер]] mkkudk5s88wlmugdc6dwz2rkp5yzaam Эва Йоханна Анден 0 656650 3650906 3650758 2026-09-04T12:42:05Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3580127 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала |date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Эва Йоханна Анден|Сурет=Eva_Johanna_Andén.png|Сурет атауы=Эва Анден|Туған күні=23.04.1886|Қайтыс болған күні=26.03.1970|Туған жері=[[Швеция]]|Әкесі=Хериберт Анден|Мансабы=Заңгер|Анасы=Элин Форссман}} '''Эва Йоханна Анден''' (23 сәуір [[1886]] — 26 наурыз [[1970]]) — Швед заңгері.1918 жылы 14 наурызда Швеция адвокаттар алқасының алғашқы әйел мүшесі болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Svenskt_kvinnobiografiskt_lexikon</ref>. == Өмірбаяны == Эва Анден — саудагер Хериберт Анден мен Элин Форссманнан туған. [[1907]] жылы Эва Уппсала заң университетіне түсіп,сыныбындағы жалғыз әйел мүшесі бар заңгер студент болды.[[1912]] жылы университетті бітірді. [[1912]]–[[1913]] жылдары [[Швеция]]ны аралап,Ұлттық әйелдер қауымдастығы атынан заңдық [[Сайлау құқығы]] (Швеция) жайлы дәрістерді оқыды; [[1913]]–[[1914]] жылдары Фалун заң сотында [[нотариус]] болып жұмыс істеді, ал [[1914]]–[[1915]] жылдары Швеция адвокаттар алқасының хатшысы Йохан Тьернелдтің фирмасында адвокатурамен айналысты.[[1915]] жылы Эва Стокгольмдағы Анна Петтерссон заң фирмасын басқарды. Швециядағы екінші әйел заңгер Матильда Стаель фон Гольштейн [[1919]]–[[1923]] жылдары Эваның өз фирмасында тәжірибе жасады. Эва Анден қайтыс болғанға дейін табысты мансапқа ие болды, әсіресе ажырасу, жәрдемақы және әйелдер мен балаларға қатысты басқа істермен айналысқан. Барро Альвинг, [[Сельма_Лагерлеф|Сельма Лагерлеф]] және [[Астрид_Линдгрен|Астрид Линдгрен]] оның клиенттері болды. Эва әйелдерге және балаларға қатысты заң реформаларында үкіметке кеңес берген үкіметтің мемлекеттік заң комитетінің мүшесі болды, Эва әйелдердің сайлау құқығы енгізілген жылы үлкен [[реформа]]лар жүргізді және балалардың [[құқық]]тары жүзеге асырылған [[реформа]]ларға үлес қосты некеге тұру күшейтілді ([[1917]] ж.) және реформаланған неке заңы, онда некеде тұрған әйелдер [[1920]]–[[1921]] жылдары күйеулерінің заңды қамқорлығынан босатылды. Баспасөз беттерінде заңдар мен әйелдердің құқықтары, [[неке]], [[мұрагерлік]], [[аборт]] және [[жезөкшелік]] мәселелеріне қатысты мақалаларын жиі жариялады. [[1920]]-[[1930]] жылдары Эва либералды феминистік апталық журналдың тұрақты қатысушысы болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Hjördis_Levin</ref>. Эва ешқашан үйленбеді, бірақ ұзақ жылдар бойы заң хатшысы Лиза Экедахл мен бірге тұрды. Эваның көптеген достары болды, олардың арасында Александра Коллонтай, Каролина Оливия Видерстрём және Эллен Фрис болды.<br> ==Дереккөздер== [[Санат:1886 жылы туғандар]] [[Санат:1970 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Феминистер]] [[Санат:Швеция]] [[Санат:Әйел ғалымдар]] [[Санат:Журналистер]] 5ci3czv3nk0rzhe3etqey055dak330i Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3651087 3650809 2026-09-05T07:00:38Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651087 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88010||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96769||77057||11070||229||3389||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87198||81990||950||642||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84060||68788||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55566||30515||3588||368||5769||944||2238||4786||5205 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49378||40606||1780||102||631||17||11||4509||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||36592||33611||213||7||1381||72||0||1556||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||23261||21947||798||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23000||21585||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20318||10615||1425||41||7216||115||8||431||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17261||12284||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11613||7144||508||0||103||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10164||7991||1231||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8393||5814||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8232||5802||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7953||5420||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6251||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4521||3083||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3771||3714||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||67||{{u|ShadZ01}}||3331||2642||364||119||106||0||0||4||0 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2149||1833||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1612||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1555||1549||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1180||1107||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||226||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||206||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1097||798||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1024||877||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||222||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||215||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||231||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||233||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||171||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||224||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |176||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |177||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |178||211||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |179||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |180||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||230||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |182||176||{{u|Marksscheider}}||675||574||10||0||87||0||0||0||0 |- |183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||221||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||218||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||180||{{u|Bauyr03}}||628||568||0||1||0||0||0||37||0 |- |195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||217||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |197||228||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |200||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |201||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||600||599||0||0||0||0||0||3||2 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||232||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||229||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |208||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |209||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||208||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |212||205||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |213||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||207||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |215||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |217||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |219||223||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |220||210||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |221||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |222||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |224||220||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |225||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |226||209||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||214||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |228||227||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||225||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |230||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |232||213||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |233||212||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |234||234||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] r3gbgrk491qb0tk56lw3a8reqosgcjp Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3651187 3650838 2026-09-05T11:00:50Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651187 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515619||380096||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132929||127391||837||15||62||17||10||2859||1713 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113915||1||0||0||0||0||0||113914||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89301||89301||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79296||79281||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50442||50149||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26610||22829||42||0||3648||2||0||67||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14748||13727||468||1||0||84||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7978||5420||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||170||168||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 4taqtfxjjuuk55h9axucw66bxzg77fn Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3650935 3650576 2026-09-04T13:07:15Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650935 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2695||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2609||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2184||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1365||319||1||315||91||24||0||0||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||987||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||650||323||0||10||1129||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Nurken}}||539||530||3||655||4961||32||15||3||4 |- |47||{{u|Casserium}}||537||187||72||76||333||48||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||533||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||426||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|ShadZ01}}||213||23||0||34||82||66||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||74||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Yessentaikyzy}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |398||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |469||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |477||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Marksscheider}}||24||31||0||2||80||0||0||0||0 |- |490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |502||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |507||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |509||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |510||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |520||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |531||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |532||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |544||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |547||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |548||{{u|PushkinVko}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Bauyr03}}||15||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |588||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |591||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |593||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |601||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |607||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |609||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |613||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |633||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |638||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |645||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |646||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |647||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |653||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |657||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |665||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |669||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |670||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |681||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |688||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |689||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |691||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |692||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |710||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |716||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |720||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |725||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |750||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |753||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |758||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |770||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |782||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |784||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |792||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |795||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |801||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |814||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |827||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |828||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |832||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |835||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |836||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |838||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |839||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |847||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |851||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |856||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |859||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |860||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |861||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |867||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Вилюс М}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |881||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |885||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |890||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |908||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |916||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |918||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |930||{{u|Muzeologist}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |957||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |966||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |967||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1006||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1008||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1020||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1028||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1036||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1050||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1057||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1065||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1069||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1094||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1112||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1141||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1147||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1179||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1182||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1187||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1189||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1202||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1206||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1213||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1264||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1294||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1435||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1437||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1438||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1450||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1451||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1467||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1470||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1497||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1527||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1544||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1562||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1563||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1570||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айткүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||327||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] ral5u656gj4k6i27yswflp8yf24y9b7 Qazcorpora 0 675945 3650934 3606525 2026-09-04T12:55:44Z Bauyr03 116588 3650934 wikitext text/x-wiki {{ Сайт|атауы=Qazcorpora.kz |логотипі= |URL=https://qazcorpora.kz/ |сайттың түрі=ақпараттық-анықтамалық жүйе |тілдері=қазақ, орыс, ағылшын |ашылған уақыты=2021 |иесі=Тіл саясаты комитеті <br>"Тіл-Қазына" орталығы }} '''Қазақ тілі публицистикалық мәтіндерінің кіші корпусы (Qazcorpora)''' — қазақ тілі ұлттық корпусының публицистикалық мәтіндерінің кіші корпусы. Жоба «Ұлттық рухани жаңғыру» ұлттық жобасы шеңберінде іске асырылған. Корпус қазақ тілінің бір жүйеге кіріктірілген тілдік материалдарының базасы ретінде қызмет етеді. Ол виртуалды кеңістікте мемлекеттік тілдің семантикалық аясын және ақпараттық таралу ауқымын зерттеуге мүмкіндік беретін ашық ақпараттық-анықтамалық жүйе болып табылады. Жүйе қазақ тіліндегі әдеби тіл стилі мен тілдік қолдану түрлерін қамтитын цифрландырылған мәтіндер базасын ұсынады. Жүйе базасында 2,3 миллионнан астам сөзқолданыс тіркелген. Сөз таптары бойынша көрсеткіштер: [[зат есім]] – 4,9 млн, [[етістік]] – 1,5 млн, [[сын есім]] – 289 мың, [[сан есім]] – 1744 (қалғаны өзге сөз таптары). Жалпы корпус көлемі 5304 құжаттан, 309 153 сөйлемнен және 5,1 миллионнан астам сөзқолданыстан тұрады. Корпусқа «[[Егемен Қазақстан]]», «[[Ана тілі баспасы|Ана тілі]]», «[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]», «Түркістан», «Заң» газеттерінде жарияланған мақалалардың электронды көшірмелері енгізілген. Мәтіндерге 12-20 параметрлік метабелгілер (мәтін авторы, тақырыбы, стилі, жанры, түрі, хронотоп, дереккөз, басылым мерзімі және т.б.) бекітілген. == Іздеу жүйесі == Жүйенің іздеу функциясы келесі сүзгілер арқылы жүзеге асады: * нақты сөз бойынша; * морфологиялық негізде (сөздің түрленуі/жіктелуі бойынша); * сөз табы бойынша; * сөздің соңындағы тыныс белгілері арқылы. == Мақсаты және қолданылуы == Корпус тіл білімі саласындағы ғылыми зерттеулерге, қазақ тілін оқытуға және лексикографиялық (сөздік құрастыру) жұмыстарға арналған. Ол лингвистерге, мектеп оқушылары мен мұғалімдерге, журналистер мен редакторларға грамматикалық формалар мен сөздердің қолданылу жиілігін статистикалық талдауға мүмкіндік береді. == Жоба авторлары == Жоба жетекшісі — филология ғылымдарының кандидаты, доцент [[Аитова Н. Н.|Н.Н. Аитова]], техникалық сүйемелдеу бойынша жетекшісі – [[Мөлдір Бақытқызы|М. Бақытқызы]]. Жобаны әзірлеуге келесі оқу орындары мен ұйымдардың мамандары қатысты: * [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты]]; * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]; * [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]; * [[Назарбаев Университеті]]; * [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]; * [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті]]; * Баишев университеті; * «Minialgo» ЖШС; * «Qazkitap баспасы» ЖШС. == Сыртқы сілтемелер == * [https://qazcorpora.kz/ Qazcorpora ресми сайты] * [https://qazcorpora.kz/assets/Instructions_kaz.pdf Қолдану бойынша нұсқаулық] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220113105019/https://qazcorpora.kz/assets/Instructions_kaz.pdf |date=2022-01-13 }} [[Санат:IT жобалар]] [[Санат:Қазақстан сайттары]] [[Санат:Қазақ тілді сайттар]] 0szznl94g2jysyt54s0wkkti8k5c4vf Сүйсін шиқылдағы 0 676617 3650910 3650754 2026-09-04T12:42:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579452 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} Сүйсін шиқылдағы (латынша Juno orchioides) – [[құртқашаштар тұқымдасы]] шиқылдақ туысына жататын, Қызыл кітапқа енгізілген өсімдік. Туыс атауы әйелдердің табынушысы, ежелгі Рим құдайының құрметіне берілген. Қазақстандық тоғыз түрдің көпшілігі Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Ұсақ топырақты және ірі қиыршық тасты беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық жоталарының тау етегінен субальпі белдеуінің төменгі шекарасы аралығында өседі (Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында). == Сипаттамасы == Жер асты бөлігі пиязшық тәрізді. Жапырағы ораққа ұқсас. Пиязшығы (жуандығы 2 см-ге дейін) кіндік тамырлы, сабағының биіктігі орташа есеппен  30 см-ге дейін, тарбиған, ашық жасыл түсті, ортақ пішінді, жапырақтарымен. Гүлсерігінің саны әдетте 3-5, сирек олар көптеу немесе бір ғана, бозғылт сары, ірі (диаметрі 5-7 см), гүлсерігінің сыртқы жапырақшаларының ортаңғы бөлігі қанат тәрізді керілген, үш жағында ашық сары дақтары бар. Іші жапырақтары ұсақ, ұзындығы 1,5 см аспайды. Тақтасы үшкір, үш қалақты. Сәуірдің ортасыннан маусымның аяғына дейін гүлдейді, маусым-шілдеде жеміс салады. Тұқымымен де вегетативті жолмен де көбеюі тиімді. Тамаша сәндік өсімдік. Мәдени түрде де, табиғатта да бірқалыпты. Батыс Еуропаның гүл өсіретін фирмаларының каталогтарында жүз жылдан астам уақыттан бері орын алып келеді. Батыс Тянь-Шаньның жергілікті түрі болып табылады. Қазақстанда тек ботаникалық бақтарда ғана өсіріледі. Тұқымы бір жылдан соң көктейді, тіршілігінің 3-4 жылдарында гүлдейді. Табиғаттағы саны аз, түр гүлшоқтары жинаудан зардап шегеді. Қазақстанның Қызыл кітабының екінші басылымына енгізілген. [[Сурет:Сүйсіншиқылдағы.jpg|нобай|330x330 нүкте|Сүйсін шиқылдағы]] pa21gbtxdsd0hrdsekvq54wt0lqieih Аида Ғалымқызы Балаева 0 677991 3651051 3650713 2026-09-05T02:48:35Z Casserium 68287 /* */ 3651051 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Аида Ғалымқызы Балаева | Суреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg | Атауы = Балаева, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = лауазым енгізілді;<br>Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы ретінде [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 2 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br> [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = министрлігі құрылды;<br>Мәдениет және спорт министрі ретінде [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]];<br>Ақпарат және қоғамдық даму министрі ретінде [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] | Ізбасары_3 = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = бірінші орынбасар ретінде [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_4 = лауазымы жойылды; Президент көмекшісі ретінде [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_5 = 4 мамыр 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022<br>(5 – 11 қаңтар 2022 {{м.а.}}) | Премьер_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_5 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] — Президент Әкімшілігі Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 22 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 4 мамыр 2020 | Президент_6 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_6 = лауазымы құрылды | Ізбасары_6 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 30 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_7 = 22 шілде 2019 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_7 = [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] | Ізбасары_7 = [[Ғани Сақтағанұлы Нығыметов|Ғани Нығыметов]] | Туған күні = 4.7.1974 | Туған жері = [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Әділбек Жүсіпов<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31241003|title=Балаева Аида Галымовна (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-11}}</ref> | Балалары = 3 | Азаматтығы = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aida Balaeva | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |'''Қазақстан''' }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{Қатар |'''Шетелдік''' }} {{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} }} }} '''Аида Ғалымқызы Балаева''' ([[4 шілде]] [[1974 жыл]], [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]])<ref name="tuwgan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/balaeva-aida-galymkyzy|title=Балаева Аида Ғалымқызы|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-12}}</ref> — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары. [[Ғылым кандидаты|Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты]]. Бұрын Балаева [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] (2023–2026) [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] (2022—2023), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2020–2022), [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] (2019–2020) және басқа да лауазымдардың иесі еді.<ref name="zakonkz" /> == Өмірбаяны == Аида Балаева [[1974 жыл]]ғы [[4 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылында дүниеге келген.<ref name="tuwgan" /> Балаева 2000 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығына және 2007 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде заңгер мамандығына білім алған.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/balaeva|title=Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-09-11}}</ref> Аида Балаева өз мансабын 1999 жылдан 2002 жылға дейінгі [[Алматы облысы|Алматы облыс]]тық ақпарат және келісім басқармасының жетекші маманы, бас маманы, бөлім басшысы ретіндегі жұмысынан бастаған. Бұдан кейін ол 2004 жылға дейін [[Алматы]] қалалық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының қоғамдық-саяси процестерді талдау және үйлестіру бөлімінің басшысы болып жұмыс істеген. Осы кезден бастап ол [[Алматы]] қаласындағы түрлі әкімшілік лауазымдарда жұмыс істеген. 2004 жылғы қаңтар мен қыркүйек аралығында Алматы қаласы бойынша ақпарат басқармасының талдау және болжам бөлімінің басшысы қызметін атқарған. 2004–2005 жылдары аралығында Аида Балаева [[Алматы]] қаласы бойынша ақпарат басқармасы басшысының орынбасары және одан кейін 2006 жылға дейін ол Алматы қаласы ішкі саясат департамент директорының орынбасары, 2006–2008 жылдары Алматы қаласы ішкі саясат департамент директоры болған. 2008 жылдан 2010 жылға дейін ол [[Астана қаласы]] ішкі саясат департаменті директоры, кейін ішкі саясат басқармасының басшысы, 2010–2014 жылдары аралығында [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімі]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] орынбасары болды. 2014 жылы Аида Балаева [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]]нің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, бұл қызметте ол 2019 жылға дейін болды. 2019 жылғы 22 шілдеде ол [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың көмекшісі болып тағайындалды, сонымен бірге Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып, қос қызметті 2020 жылғы 4 мамырға дейін атқарды. 2020 жылғы 4 мамырдан 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін Балаева [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] болған. 2022 жылғы 11 қаңтарда ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президент әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/101839/aida-balayeva-stala-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-prezidenta.html|title=Аида Балаева стала заместителем руководителя Администрации президента|lang=ru|publisher=Kapital.kz|date=2022-01-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> Орынбасарлығын 2023 жылғы қыркүйекте аяқтады. 2023 жылғы 1 қыркүйектегі жолдауында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] бірнеше министрліктің өзгертілетінін айтып кетті, соның ішінде Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі мен [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] қосылып, [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]не құрылды.<ref name="kazinform">{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanadan-5-ministrlik-kuryldy_a4107314|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен жаңадан 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2 қыркүйек күні қайта құрылған министрлікті басқаруға Аида Балаева тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/348268-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-lauazymyna-taghayyndaldy|title=Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі лауазымына тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Егемен Қазақстан]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2024 жылғы 6 ақпанда ол өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/357591-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy |title= Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |author= Бақберген, Ботакөз |date= 2023-09-02 |accessdate= 2023-09-11}}</ref> 2025 жылғы 1 желтоқсанда Премьер-Министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-1112938 |title= А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |author= |date= 2025-12-01 |accessdate= 2025-12-01}}</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 28 тамыздан бастап Үкіметтің отставкаға кетуіне байланысты вице-премьер және министр лауазымын уақытша атқарды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Аида Балаева [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> Оған [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесінің аппаратын]] құру жұмыстары тапсырылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> == Саяси ұстанымы == Мәдениет және ақпарат министрі болған Балаева 2023 жылғы қыркүйекте мектеп оқушыларының [[Исламдағы киім әдебі|хиджаб]] кигеніне қарсы шықты, [[зайырлы мемлекет]]те мектеп киім үлгісі сақталады және оқуын бітіріп алған азаматтар өзі дінін, діни киімін таңдасын деген.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/society/2036135-zaiyrly-elmiz-aida-balaeva-qazaqstan-mektepterinde-xidzab-kiyu-maselesine-qatysty-pikir-bildirdi/|title="Зайырлы елміз": Аида Балаева Қазақстан мектептерінде хиджаб кию мәселесіне қатысты пікір білдірді|lang=kk|publisher=NUR.kz|author=ЕРМЕКҚЫЗЫ, Айзат|date=2023-09-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> == Отбасы == Әкесі — Жыланкөзов Ғалым Ешмұхамбетұлы (1952 ж. туған). Анасы — Жыланкөзова Раиса Рақымжанқызы (1952—2021), мұғалім.<ref>[https://assembly.kz/ru/news/ank-vyrazhaet-soboleznovaniya-aide-balaevoy-i-ee-blizkim/ АНК выражает соболезнования Аиде Балаевой и ее близким]</ref> Бір сіңлісі мен інісі бар: Нұрлыбаева Айзада Ғалымқызы (1981 ж. туған), Ғалымұлы Мәди (1986 ж. туған).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30248?RevisionId=0&ReportNodeId=2147483637&PluginId=6c2aa36248f44fd7ae888cb43817d49f&ReportId=60508975 Акционерное Общество "Национальный Центр Государственной Научно-технической Экспертизы". Аффилированные лица]</ref> Күйеуі — Әділбек Оралұлы Жүсіпов. Үш баласы бар: ұлдары Дінмұхаммед (1994 ж. туған), Асқар (1996 ж. туған) және қызы Әсел (2004 ж. туған).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1207633337 БАЛАЕВА Аида Галымовна]</ref> == Марапаттары == * [[Парасат ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_sittings/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-2|title=О награждении государственными наградами Республики Казахстан|lang=ru|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-12-13|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Құрмет ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-201012160038|title=Награды ко дню независимости|lang=ru|publisher=NOMAD кочевник|date=2010-12-07|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008).<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30201176|title=Аким столицы вручил юбилейные медали «10-летие Астаны» работникам акимата и дорожно-строительных организаций|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2008-08-28|accessdate=2023-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]] mwdvwzwhx3cpenbefijvktpcqemmh4h Футболдан құрлықаралық кубок 1985 0 679697 3651065 3102423 2026-09-05T04:47:13Z LCont5 150191 Ювентус жейдесі «Аристон» жоқ 3651065 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Ювентус]] | команда2 =[[Архентинос Хуниорс]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 2 | детальдар =Пенальтилер сериясында "Ювентус" 4:2 есебімен басым түсті. | дата =8 желтоқсан 1985 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1984|1984]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1986|1986]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1985 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Ювентус]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1984/85]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]]||[[Либертадорес кубогы 1985]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[8 желтоқсан]] [[1985 жыл|1985]] |time= |команда1=[[Ювентус]] {{ту|Италия}} |есеп=2:2 пен |команда2={{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]] |report=[http://www.rsssf.com/tablest/toyota85.html Отчёт] |голдар1=[[Мишель Платини]] {{гол|63|пен.}}<br/>[[Микаэль Лаудруп]] {{гол|82}} |голдар2=[[Карлос Эрерос]] {{гол|55}}<br/>[[Хосе Антонио Кастро]] {{гол|75}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=62&nbsp;000  |төреші= {{ту|Германия}} [[Фолькер Рот]] }} {| width="92%" | | |} {| width="92%" | |- |{{Football kit|pattern_la=_juve2|pattern_b=_juventus1985h|pattern_ra=_juve2|pattern_sh=_juve6|pattern_so=_juve3|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Ювентус}} |{{Football kit | pattern_la = _3_stripes_border_white | pattern_b =_3_stripes_vneck_white | pattern_ra = _3_stripes_border_white | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = DD0000 | socks = ffffff | title = Архентинос Хуниорс }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Стефано Таккони]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Лучано Фаверо]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Антонио Кабрини]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Массимо Бонини]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Серджио Брио]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Гаэтано Ширеа]] {{капитан спорт}} || || {{алаңнан|64}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Массимо Мауро]]|| || {{СҚ|}} || || {{алаңнан|78}} |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Лионелло Манфредония]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Италия}} [[Альдо Серена]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Франция}} [[Мишел Платини|Мишель Платини]]|| || {{СҚ|}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Дания}} [[Микаэль Лаудруп]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ ||'''13'''||{{ту|Италия}} [[Стефано Пиоли]] || || {{алаңға|64}} |- |ш ||'''16'''||{{ту|Италия}} [[Массимо Бриаски]] || || {{алаңға|68}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Джованни Трапаттони]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Энрике Видалье]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Павони]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Адриан Доменек]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Кармело Вильяльба]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Серхио Даниэль Батиста|Серхио Батиста]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Ольгин]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Кастро]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Марио Видела]] || || {{СҚ|}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Клаудио Борги]] || || {{СҚ|}} |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Эмилио Коммиссо]] || || {{алаңнан|82}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Эрерос]] || || {{алаңнан|117}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''14'''||{{ту|Аргентина}} [[Лопес, Хуан Хосе|Хуан Лопес]] || || {{алаңға|117}} |- |ш ||'''16'''||{{ту|АҚШ}} [[Михаил Мажару]] || || {{СҚ|}} || || {{алаңға|82}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Хосе Юдика]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota85.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1985 жылғы футбол]] [[Санат:Ювентус ФК ойындары]] [[Санат:Архентинос Хуниорс ФК ойындары]] ecbz6qvsbpflzi6za3ekua0yq8xgipm Футболдан құрлықаралық кубок 1970 0 679732 3651045 3102398 2026-09-04T22:19:23Z LCont5 150191 3651045 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1970 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =Фейеноорд | команда2 =Эстудиантес | команда1ел = {{ту|Нидерланд}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата = | стадион | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1969|1969]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1971|1971]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 11-ші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Нидерланд}} [[Фейеноорд]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1969/70]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]||[[Либертадорес кубогы 1970]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[26 тамыз]] [[1970 жыл|1970]] |time= |команда1=[[Эстудиантес]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 2:2 |команда2={{ту|Нидерланд}} [[Фейеноорд]] |report=[ Отчёт] |голдар1= [[Хуан Эхекопар]] {{гол|6}} <br/> [[Хуан Рамон Верон]] {{гол|10}} |голдар2= [[Вим Ван Ханегем]] {{гол|21}} <br/> [[Уве Чиндвалль]] {{гол|65}} |стадион=«[[Бомбонера|Ла Бомбонера]]», [[Буэнос-Айрес]] |көрермендер=51&nbsp;000  |referee={{ту|ГДР}} [[Рудольф Глёкнер]] }} {| width=79% | |- |width="132"|&nbsp; |{{Football kit |pattern_la =_edelp1970 |pattern_b =_edelp1970h |pattern_ra =_edelp1970 |pattern_so =_blackredhorizontalstripe |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Эстудиантес }} |{{Football kit |pattern_la =_redborder |pattern_b =_feyenoordh2010 |pattern_ra =_whiteborder |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = Фейеноорд }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Эрреа]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Паньянини]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Уго Спадаро]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] || || {{алаңнан|84}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Эхекопар]] || || {{алаңнан|84}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркус Кониглиаро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Флорес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Солари]] || || {{алаңға|84}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Аргентина}} [[Кристиан Рудски]] || || {{алаңға|84}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Нидерланд}} [[Эдди Трейтел]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Ромейн]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ринус Исраэл]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео Лесеромс]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео ван Дёйвенбоде]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аустрия}} [[Франц Хазил]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Янсен]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Нидерланд}} [[Виллем ван Ханегем|Вим ван Ханегем]]|| || {{алаңнан|73}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Хенк Вери]] |- |ш ||'''14'''||{{ту|Швеция}} [[Уве Чиндвалль]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Кун Мулейн]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Боскамп]] || || {{алаңға|73}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аустрия}} [[Эрнст Хаппель]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[9 қыркүйек]] [[1970 жыл|1970]] |time= |команда1=[[Фейеноорд]] {{ту|Нидерланд}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]] |голдар1= [[Юп ван Дале]] {{гол|63}} |голдар2= |стадион=«[[Фейеноорд (стадион)|Де Куип]]», [[Роттердам]] |көрермендер=60&nbsp;000  |referee= {{ту|Перу}} [[Альберто Бурга]] }} {| width=79% | |- |width="132"|&nbsp; |{{Football kit |pattern_la =_redborder |pattern_b =_feyenoordh2010 |pattern_ra =_whiteborder |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = Фейеноорд }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b =_vneckred |pattern_ra = |pattern_so =_blackredhorizontalstripe |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Эстудиантес }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Нидерланд}} [[Эдди Трейтел]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Ромейн]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ринус Исраэл]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео Лесеромс]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео ван Дёйвенбоде]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аустрия}} [[Франц Хазил]] || || {{алаңнан|46}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Янсен]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Нидерланд}} [[Виллем ван Ханегем|Вим ван Ханегем]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Хенк Вери]] |- |ш ||'''14'''||{{ту|Швеция}} [[Уве Чиндвалль]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Кун Мулейн]] || || {{алаңнан|60}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Боскамп]] || || {{алаңға|46}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Нидерланд}} [[Юп ван Дале]] || || {{алаңға|60}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аустрия}} [[Эрнст Хаппель]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Пеццано]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Уго Спадаро]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Медина]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Флорес]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Ромеро]] || || {{алаңнан|61}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркус Кониглиаро]] || || {{алаңнан|51}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Паньянини]] || || {{алаңға|51}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Аргентина}} [[Кристиан Рудски]] || || {{алаңға|61}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1970 жылғы футбол]] [[Санат:Фейеноорд ФК ойындары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]] tw2gdlmphq07q21fxdgv24wiaw3p4uo 3651048 3651045 2026-09-04T23:54:25Z LCont5 150191 3651048 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1970 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =Фейеноорд | команда2 =Эстудиантес | команда1ел = {{ту|Нидерланд}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата = | стадион | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1969|1969]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1971|1971]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 11-ші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Нидерланд}} [[Фейеноорд]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1969/70]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]||[[Либертадорес кубогы 1970]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[26 тамыз]] [[1970 жыл|1970]] |time= |команда1=[[Эстудиантес]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 2:2 |команда2={{ту|Нидерланд}} [[Фейеноорд]] |report=[ Отчёт] |голдар1= [[Хуан Эхекопар]] {{гол|6}} <br/> [[Хуан Рамон Верон]] {{гол|10}} |голдар2= [[Вим Ван Ханегем]] {{гол|21}} <br/> [[Уве Чиндвалль]] {{гол|65}} |стадион=«[[Бомбонера|Ла Бомбонера]]», [[Буэнос-Айрес]] |көрермендер=51&nbsp;000  |referee={{ту|ГДР}} [[Рудольф Глёкнер]] }} {| width=79% | |- |width="132"|&nbsp; |{{Football kit |pattern_la =_edelp1970 |pattern_b =_edelp1970h |pattern_ra =_edelp1970 |pattern_so =_blackredhorizontalstripe |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Эстудиантес }} |{{Football kit|pattern_la=_greenborder|pattern_b=|pattern_ra=_greenborder|pattern_so=_greentop|leftarm=FFFFFF|body=009242|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Фейеноорд}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Эрреа]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Паньянини]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Уго Спадаро]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] || || {{алаңнан|84}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Эхекопар]] || || {{алаңнан|84}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркус Кониглиаро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Флорес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Солари]] || || {{алаңға|84}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Аргентина}} [[Кристиан Рудски]] || || {{алаңға|84}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Нидерланд}} [[Эдди Трейтел]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Ромейн]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ринус Исраэл]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео Лесеромс]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео ван Дёйвенбоде]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аустрия}} [[Франц Хазил]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Янсен]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Нидерланд}} [[Виллем ван Ханегем|Вим ван Ханегем]]|| || {{алаңнан|73}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Хенк Вери]] |- |ш ||'''14'''||{{ту|Швеция}} [[Уве Чиндвалль]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Кун Мулейн]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Боскамп]] || || {{алаңға|73}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аустрия}} [[Эрнст Хаппель]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[9 қыркүйек]] [[1970 жыл|1970]] |time= |команда1=[[Фейеноорд]] {{ту|Нидерланд}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]] |голдар1= [[Юп ван Дале]] {{гол|63}} |голдар2= |стадион=«[[Фейеноорд (стадион)|Де Куип]]», [[Роттердам]] |көрермендер=60&nbsp;000  |referee= {{ту|Перу}} [[Альберто Бурга]] }} {| width=79% | |- |width="132"|&nbsp; |{{Football kit|pattern_la=_greenborder|pattern_b=|pattern_ra=_greenborder|pattern_so=_greentop|leftarm=FFFFFF|body=009242|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|title=Фейеноорд}} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b =_vneckred |pattern_ra = |pattern_so =_blackredhorizontalstripe |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Эстудиантес }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Нидерланд}} [[Эдди Трейтел]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Ромейн]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ринус Исраэл]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео Лесеромс]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Тео ван Дёйвенбоде]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аустрия}} [[Франц Хазил]] || || {{алаңнан|46}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Янсен]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Нидерланд}} [[Виллем ван Ханегем|Вим ван Ханегем]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Хенк Вери]] |- |ш ||'''14'''||{{ту|Швеция}} [[Уве Чиндвалль]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Кун Мулейн]] || || {{алаңнан|60}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Боскамп]] || || {{алаңға|46}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Нидерланд}} [[Юп ван Дале]] || || {{алаңға|60}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аустрия}} [[Эрнст Хаппель]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Пеццано]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Уго Спадаро]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Медина]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Флорес]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Ромеро]] || || {{алаңнан|61}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркус Кониглиаро]] || || {{алаңнан|51}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Паньянини]] || || {{алаңға|51}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Аргентина}} [[Кристиан Рудски]] || || {{алаңға|61}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1970 жылғы футбол]] [[Санат:Фейеноорд ФК ойындары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]] ku5zypqlqt1vncshquulttfu9oh1edw Футболдан құрлықаралық кубок 1969 0 679733 3651047 3102384 2026-09-04T23:40:53Z LCont5 150191 3651047 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1969 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Милан (футбол клубы)|Милан]] | команда2 =[[Эстудиантес]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =4 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата = | стадион | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1968|1968]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1970|1970]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1969 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1968/69]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]||[[Либертадорес кубогы 1969]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[8 қазан]] [[1969 жыл|1969]] |time= |команда1= [[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}} |есеп= 3:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]] |голдар1= [[Анджело Сормани]] {{гол|8}} {{гол|71}}<br/> [[Нестор Комбен]] {{гол|45}} |голдар2= |стадион=«[[Джузеппе Меацца (стадион)|Сан-Сиро]]», [[Милан]] |көрермендер=60&nbsp;675  |referee= {{ту|Франция}} [[Роджер Мачин]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit | pattern_la =_blackredborder | pattern_b =_vneckblack&red | pattern_ra =_blackredborder | pattern_sh = | pattern_so =_ecv08f | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Милан }} |{{Football kit | pattern_la =_edelp1968 | pattern_b =_edelp1969h | pattern_ra =_edelp1968 | pattern_sh = | pattern_so =_band_white | leftarm = FFFFFF | body = FF0000 | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Эстудиантес }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Фабио Кудичини]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Сауль Малатрази]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Анджело Анкиллетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Роберто Розато]] |- |қ ||||{{ту|Германия}} [[Карл-Хайнц Шнеллингер]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Лодетти]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джанни Ривера]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Романо Фольи]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Анджело Сормани]] |- |ш ||||{{ту|Франция}} [[Нестор Комбен]] || || {{алаңнан|65}} |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Пьерино Прати]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джорджо Роджнони]] || || {{алаңға|65}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Нерео Рокко]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Альберто Полетти]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Суарес]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Медина]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Мадеро]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Эхекопар]] || || {{алаңнан|60}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Флорес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Маркус Кониглиаро]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Фелипе Рибаудо]] || || {{алаңға|60}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[22 қазан]] [[1969 жыл|1969]] |time= 21:00 [[UTC-3]] |команда1=[[Эстудиантес]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 2:1 |команда2={{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |голдар1= [[Маркус Кониглиаро]] {{гол|43}} <br/> [[Рамон Агирре Суарес]] {{гол|44}} |голдар2= [[Джанни Ривера]] {{гол|30}} |стадион=«[[Бомбонера|Ла Бомбонера]]», [[Буэнос-Айрес]] |көрермендер=45&nbsp;000  |referee= {{ту|Чили}} [[Доминго Массаро Конли]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit | pattern_la =_edelp1968 | pattern_b =_edelp1969h | pattern_ra =_edelp1968 | pattern_sh = | pattern_so =_band_white | leftarm = FFFFFF | body = FF0000 | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = FFFFFF | title = Эстудиантес }} |{{Football kit | pattern_la =_blackredborder | pattern_b =_vneckblack&red | pattern_ra =_blackredborder | pattern_sh = | pattern_so =_ecv08f | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Милан }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Альберто Полетти]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Маньера]] {{қуылды|0|87}} |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Суарес]] {{қуылды|0|67}} |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Мадеро]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] || || {{алаңнан|53}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Ромеро]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Маркус Кониглиаро]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Таверна]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Эхекопар]] || || {{алаңға|53}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Фабио Кудичини]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Сауль Малатрази]] || || {{алаңнан|54}} |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Анджело Анкиллетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Роберто Розато]] |- |қ ||||{{ту|Германия}} [[Карл-Хайнц Шнеллингер]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Лодетти]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джанни Ривера]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Романо Фольи]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Анджело Сормани]] |- |ш ||||{{ту|Франция}} [[Нестор Комбен]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Пьерино Прати]] || || {{алаңнан|37}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Луиджи Мальдера]] || || {{алаңға|54}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джорджо Роджнони]] || || {{алаңға|37}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Нерео Рокко]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1969 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]] og4ej7mqvseh8r3m7lki5ct5f4sg4kc Футболдан құрлықаралық кубок 1965 0 679739 3651056 3650691 2026-09-05T03:32:09Z LCont5 150191 3651056 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1966 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 = [[Интернационале]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1964|1964]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1966|1966]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' алтыншы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Интернационале]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1964/65]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1965]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[8 қыркүйек]] [[1965 жыл|1965]] |time= 21:30 [[UTC+1]] |команда1= [[Интернационале]] {{ту|Италия}} |есеп= 3:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1= [[Хоакин Пейро]] {{гол|3}} <br> [[Сандро Маццола]] {{гол|22}} {{гол|59}} |голдар2= |стадион=«[[Джузеппе Меацца (стадион)|Джузеппе Меацца]]», [[Милан]] |көрермендер=75&nbsp;000 |төреші= {{ту|Германия}} [[Рудольф Крейтлейн]] }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_black_stripes|pattern_b=_internazionale1965h|pattern_ra=_black_stripes|pattern_sh=|pattern_so=_bluetop|leftarm=003399|body=000000|rightarm=003399|shorts=000000|socks=000000|title=Inter Milan}} |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Наварро]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[рауль Бернао]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Висенте де ла Мата]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Роке Аваллай]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[15 қыркүйек]] [[1965 жыл|1965]] |time= 21:30 [[UTC-3]] |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 0:0 |команда2= {{ту|Италия}} [[Интернационале]] |голдар1= |голдар2= |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер=80&nbsp;000 |төреші= {{ту|Перу}} [[Артуро Ямасаки]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |{{Football kit|pattern_la=_black_stripes|pattern_b=_internazionale1965h|pattern_ra=_black_stripes|pattern_sh=|pattern_so=_bluetop|leftarm=003399|body=000000|rightarm=003399|shorts=000000|socks=000000|title=Inter Milan}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Наварро]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Томас Ролан]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Бернао]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Мура]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Роке Аваллай]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Мори]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub65.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1965 жылғы футбол]] [[Санат:Интернационале ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] lmlhxzhx7nemishqkwtbs54ganli6fu Қатысушы:Тұран 2 686990 3650870 3344611 2026-09-04T12:02:47Z Тұран 120792 /* Статистика */ жарамсыз сілтеме 3650870 wikitext text/x-wiki <sub></sub><span style="position:absolute;top:-20px;left:-200px;z-index:-1">[[Сурет:New-Bouncywikilogo.gif|150px]]</span> {{col-begin}}{{col-3}} {{User:Box/User Wikipedian for|жыл=2022|ай=6|күн=1}} {{User kk}} {{User ru-3}} {{User en-2}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қатысушы Алматыдан}} {{col-3}} {{User:Box/Қызығушылық:Жылқы}} {{User:Box/Парашютпен секіру}} {{User:Box/Қызығушылық:Сурет салу}} {{User:Box/Жүзуді ұнатады}} {{User:Box/Бот жүргізуші|TuranBot}} {{col-3}} {{User:Box/Уикипедия - игілік орта}} {{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} {{User:Box/W әрпі}} {{Userbox|Gainsboro|lavender|[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]?|<center>'''[[Қазақша Уикипедия]]ға бұл аздық етеді! Барлығымыз [[Уикипедия:Мақала|мақалаларға]] үлес қосайық!'''</center>}} {{User:Box/Уақыт жетпейді}} {{col-end}} {{Портал:Ағымдағы оқиғалар/Күнтізбе}} == Марапаттама == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Minor Barnstar Hires.png|left|100px|Шағын өңдемелері үшін]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Шағын өңдемелері үшін|Шағын өңдемелері үшін]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | '''[[Қатысушы:Тұран|Тұран]]''' — Қазақша Уикипедиясы жобасындағы бірқатар мақалаларды дамыту бағытында жасаған өңдемелеріңіз үшін! -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:44, 2022 ж. тамыздың 24 (+06) |} == Пайдалы сілтемелер == === Статистика === * [[Арнайы:Санақ]] * [[Уикипедия:Белсенді қатысушылар]] * [[Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар]] * [[Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар]] * [[Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар]] === Журналдар === * [[Арнайы:Журнал/move|Жылжыту журналы]] * [[Арнайы:Журнал/delete|Жою журналы]] === Қатысушы есімі === * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target= Кез-келген қатысушыны іздеп тауып алу] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:GlobalRenameRequest Жаһандық пайдаланушы тіркелгісінің атын өзгерту сұранысы] {{Есім кеңістігі бойынша жуықтағы өзгерістер}}<div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">{{Күнтізбе}}[[Сурет:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div> k4w93ewbc0v22df5j7qhb1eavez9nzq Освенцим лагері 0 687226 3650905 3650759 2026-09-04T12:42:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3645558 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Освенцим лагері (Аушвиц-Биркенау)''' — [[Освенцим]] қаласының маңында 1940–1945 жылдары жұмыс істеген немістердің концентрациялық және өлім лагерьлерінің кешені. Бұл лагерлер жүйесі 1940 жылы Польшаның оңтүстігінде салынған. 1942 жылдан 1944 жылдың орта шеніне дейін мұнда еврей халқы күштеп қоныстандырылған. Басты лагерь – «ОСВЕНЦИМ-І» деп аталса, Биркенау немесе «ОСВЕНЦИМ-ІІ» басты өлім орталығы болған. Ал Моновиц және «ОСВЕНЦИМ-ІІІ» көмірден жанармай шығаратын ірі өнеркәсіп болған. Одан бөлек, әскери экономикаға жұмыс істейтін жапсарлас жатқан ондаған лагерь болған. Лагерь 1945 жылғы 27 қаңтарда Қызыл Армияның 1-ші Украин майданы 60-шы армиясының жауынгерлерімен азат етілді.{{sfn|Комков|1974|с=}}. Лагерьдің азат етілген күні БҰҰ тарапынан Халықаралық Холокост құрбандарын еске алу күні болып белгіленді. 1941–1945 жылдары Освенцимде шамамен 1,1 миллион адам, оның ішінде 1 миллионға жуық еврей өлтірілді<ref>[http://auschwitz.org/en/history/the-number-of-victims/overall-numbers-by-ethnicity-or-category-of-deportee ''Auschwitz-Birkenau — The number of victims''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004151312/http://auschwitz.org/en/history/the-number-of-victims/overall-numbers-by-ethnicity-or-category-of-deportee |date=2018-10-04 }}{{ref|en}}</ref>. Аушвиц-Биркенау нацистік жою лагерлерінің ішіндегі ең ірісі әрі ең ұзақ жұмыс істегені болды, сондықтан ол Холокосттың басты символдарының біріне айналды. 1947 жылы лагерь аумағында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген мұражай құрылды. Мұражай Польша Мұражайларының мемлекеттік тізіміне тіркелген. == Холокоста құрбандарын еске алудың халықаралық күні == Бұл резолюцияны Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы 2005 жылғы 1 қарашада қабылдаған. Холокоста құрбандарын еске алу күнінің рәміздік мағынасы бар. Бұл күн кеңес әскерлерінің «Освенцим-Биркенау» өлім лагеріндегі әскери тұтқындарды босату күніне арналған. Бұл оқиға 1945 жылы 27 қаңтарда болған. Содан бері әлем халқы бұл күнді тұтас ұлтты жойып жібере жаздаған үлкен геноцид деп еске алады. Сол сұмдық апаттан аман қалғандар Израиль мемлекетінің негізін қалады. Сондықтан израильдіктер үшін бұл ерекше күн саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Польшадағы Әлемдік мұра]] [[Санат:Освенцима концлареры]] 8v4mhm82hg4uq87h2c2fr9x17sonm5r Минамата ауруы 0 689202 3650897 3650773 2026-09-04T12:41:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647497 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ауру|Name=Минамата (болезнь)|Image=|Caption=<!--The crippled hand of a Minamata disease victim-->|DiseasesDB=|ICD10=[http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/gt51.htm#t56 T56.1]|ICD9={{ICD9|985.0}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=001651|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|MeshID=}} [[Сурет:Minamata_memorial_(1).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Minamata_memorial_%281%29.jpg/320px-Minamata_memorial_%281%29.jpg|оңға|нобай|427x427 нүкте| Минамата аурулары мұражайындағы мемориал]] {{Нихонго|''' Минамата ауруы'''|水俣病|минамата-бё:}} — синдром, органикалық сынап қосылыстарымен, негізінен метил сынаппен улану нәтижесінде пайда болады. Ол алғаш рет Жапонияда, Минамата қаласындағы Кумамото префектурасында 1956 жылы табылған. Белгілеріне моториканың бұзылуы, аяқ-қолдардағы парестезия, сөйлеу қабілетінің нашарлауы, көру және есту қабілетінің нашарлауы, ауыр жағдайларда паралич және жоғалту жатады. өліммен аяқталатын сана. Аурудың себебі {{Аударылмаған 3|Тиссо (компания)|Тиссо|4=Chisso}} ұзақ уақыт суда ағуы болды. «Бейорганикалық сынап Минамата шығанағындағы суға түседі, оны төменгі микроорганизмдер [[Зат алмасу|метаболизмінде]] метилсынапқа айналдырады - ең улы нейротоксиндердің бірі, бейорганикалық сынап қосылыстарынан бірнеше есе улы. Бұл қосылыс ағзада жинақталу үрдісіне ие, нәтижесінде осы заттың концентрациясы тіндердегі дененің [[Қоректік тізбек|қоректік тізбегіндегі]] позициясының жоғарылауымен артады. Мәселен, Минамата шығанағындағы балықтарда метил сынаптың мөлшері 8-ден 36 мг/кг-ға дейін, устрицаларда - 85 мг/кг-ға дейін, ал суда 0,68 мг/л-ден аспайды. == Симптомдары == Метилсынап липофильділігіне байланысты негізінен [[Орталық жүйке жүйесі|орталық жүйке жүйесіне]] әсер етеді . Симптомдары: аяқ пен қолдың ұюы мен әлсіздігі, шаршау, құлақтың шуылдауы, көру аймағының тарылуы, есту қабілетінің төмендеуі, сөйлеудің бұзылуы, ебедейсіз қозғалыстар. Минамата ауруынан ауыр зардап шеккендердің кейбірі есінен танып, ауру басталғаннан кейін бір ай ішінде қайтыс болды. Сондай-ақ Минамата ауруының созылмалы белгілері бар, мысалы, бас ауруы, жиі шаршау, иіс пен дәмнің жоғалуы, ұмытшақтық нәзік, бірақ күнделікті өмірді өте қиындатады. Сонымен қатар, туа біткен Минамата ауруымен ауыратындар бар, олар ана құрсағында метил сынаптың әсерінен аномалиямен туылған, ластанған балықты жеген. Минамата ауруы әлі емделмеген, сондықтан емдеу симптомдарды азайтуға тырысудан және физикалық қалпына келтіру терапиясын қолданудан тұрады. Денсаулыққа келтірілген физикалық зияннан басқа, Минамата ауруының құрбандарын кемсіту болып табылатын әлеуметтік зиян да бар. == Тарихы == Тиссоттың алғашқы химиялық зауыты 1908 жылы Минаматада салынып, тыңайтқыштар өндіруге мамандандырылған. Біртіндеп өндіріс кеңейіп, жаңа өндіріс орындары құрылды, оның ішінде [[ацетилен]], сірке [[Ацетальдегид|альдегид]], [[сірке қышқылы]] және [[Винилхлорид|хлороэтен]]. Өндіріс қалдықтары Минамата шығанағына ( Яцуширо шығанағының бөлігі) тасталды. Теріс экологиялық зардаптар сол кезде де, 1920-1940 жылдары байқалып, балық қорының азаюынан көрінді. Жергілікті балықшылар серіктестіктің үстінен бірнеше рет шағым түсіріп, 1926 және 1943 жылдары өтемақы алған. Ацетальдегид өндірісінде катализатор ретінде сынап сульфаты пайдаланылды. Жанама реакциялардың нәтижесінде одан аз мөлшерде метил сынап түзілді, ол осы өндіріс басталғаннан кейін 30 жылдан астам уақыттан кейін Минамата шығанағының суына жіберілді. === Анықтамасы === 1956 жылы сәуірде жергілікті аурухананың дәрігерлері 1950 жылы туған Кумико Мацунага қызында байқалған оғаш ауруды байқады. Қозғалыстағы қиындықтар, баяу сөйлеу, құрысулар белгісіз жүйке ауруының белгісі болды. Екі күннен кейін оның әпкесі де осындай белгілермен ауруханаға түсті. Сауалнама нәтижесінде қалада осыған ұқсас тағы бірнеше жағдай анықталды. 1 мамырда бас дәрігер жаңа жүйке ауруының ашылғанын хабарлады. Осы сәттен бастап билік бұл індетті зерттеуге кірісті. Арнайы {{Нихонго|«Бөгде аурулармен күрес комитеті»|奇病対策委員会|Кибё: тайсаку иинкай}} құрылды құрамына дәрігерлер мен жергілікті әкімшілік өкілдері кірді. Алғашында бұл ауру жұқпалы деп болжанған. Бірте-бірте жануарлардың оғаш мінез-құлқының мысалдары ашыла бастады. Мысықтар тырмаланып, құрысып, дірілдеп, жиі өлетіндігі айтылды.{{Нихонго||猫踊り病|нэко одори ямай|«болезнь кошачьего танца»}} . Аспаннан қарғалар жиі құлап, балдырлар жойылып, балықтар "жауына" қарсы жүзгендігі жиі көрінді. 24 сәуірде Кумамото университетінің мамандарының қатысуымен комиссия құрылды. Бірте-бірте жаңа мүмкіндіктер пайда бола бастады. Ауру кенеттен басталды, зардап шеккендер тек аяқ-қолдардағы сезімталдықтың төмендеуіне, көру және есту қабілетінің әлсіреуіне шағымданды. Науқастарда координация бұзылған, соның салдарынан пациенттер кішкентай заттарды әрең алып, түймелерді әрең бекітіп, жүргенде сүрініп, дауыс ырғағы өзгерген. Осыдан кейін ұстамалар, есін жоғалту басталды. Өлім 35%-ға жетті – 1956 жылдың желтоқсанында анықталған 40 науқастың 14-і қайтыс болды. Кумамото университетінің ғалымдары құрбандар туралы ақпаратты талдап, олардың Минамата шығанағы жағалауындағы балық аулайтын ауылдардан келгенін анықтады. Олардың негізгі тамағы осы шығанақта ауланған теңіз өнімдерінен тұратын. Сонымен қатар, бұл ауылдардағы мысықтардың ұқсас белгілері бар екені анықталды. Бұл ғалымдарды теңіз өнімдерінің ауыр металдармен улануы туралы ойлануға итермеледі. Бұл болжам 1956 жылы 4 қарашада жасалған. Мұның себебін анықтаған соң, зерттеушілер назарын бірден Tissot зауытына аударды. Кәсіпорынның өзі жүргізген химиялық талдау ағынды суларда [[қорғасын]], [[сынап]], [[марганец]], [[Күшән|мышьяк]], [[селен]] және [[Таллий|таллийдің]] жоғары деңгейін анықтады. Қай металл уланғанын бірден анықтау мүмкін болмады. Британдық невропатолог Дуглас Макальпин үлкен көмек көрсетті. Ол Минамата ауруы мен сынаптың органикалық қосылыстарымен улану белгілерінің ұқсастығын көрсетті. * 1996 жылы шығанаққа жақын орналасқан Мейсеи қаласында Минамата аурулары мұражайы салынды. 2006 жылы мұражай алаңында Минамата шығанағының ластануынан сынаппен улану құрбандарын еске алу үшін мемориал салынды. * 2020 жылы режиссер Эндрю Левитас түсірген және басты рөлді Джонни Депп сомдаған « Минамата » ағылшын көркем фильмі жарыққа шықты, авторлардың айтуынша, нақты оқиғаларға негізделген. * Ирактағы метил сынаппен жаппай улану (1971) * 1970 жылғы Канададағы экологиялық апат * {{Аударылмаған 3|Niigata Minamata disease||}} * Меркурий туралы Минамата конвенциясы * Томоко Уемура ваннада == Дереккөздер == * Общая токсикология / под ред. А. О. Лойта. — СПб.: ЭЛБИ-СПб., 2006. — Т. Общая токсикология. * [https://in.minenergo.gov.ru/upload/iblock/922/92212719e11c67d456455578a54befb0.pdf Уроки болезни Минамата и утилизация ртути в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602075305/https://in.minenergo.gov.ru/upload/iblock/922/92212719e11c67d456455578a54befb0.pdf |date=2021-06-02 }} - Токио, Отдел безопасности и экологической медицины Департамента экологической медицины Министерства окружающей среды Японии, 2013 {{Дереккөздер|1}} [[Санат:Сынап]] [[Санат:Алфавит бойынша аурулар]] [[Санат:Улану]] [[Санат:Экологиялық апаттар]] [[Санат:Токсикология]] hn5xb1zfdp2k236i6t7tun5d58nnk8q Түркістан автономиясының туы 0 691613 3650896 3650776 2026-09-04T12:41:29Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3222850 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Байрақтар|субъект=[[Түркістан автономиясы]]|пропорция=2:3|автор=[[Мұстафа Шоқай]]|атауы=Түркістан автономиясының туы|сурет=Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|қабылданған=1917 жыл 27 қараша|жойылды=1918 жыл 22 ақпан|қолдануы={{FIAV|111000}}}} '''Түркістан (Қоқанд) автономиясының туы''' (кейде ''Қоқанд автономиясы'' деп те атайды) '''– [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясының]]''' [[Түркістан автономиясы|ресми]] символы болды. Бұл туды кейде шатасып, [[1876 жыл|1876]] жылы жойылған [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығының]] туы деп санайды. Бірақ оның бұл туға еш қатысы жоқ. [[1917 жыл|1917]] жылдың [[Қараша|қарашасынан]] [[1918 жыл|1918]] жылдың [[Ақпан|ақпанына]] дейін қолданылды <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . Автономия туы 1917 жылы 25 қарашада (Юлиан күнтізбесі бойынша, кейбір дерекөздерде күн жаңа стильде айтылады – 8 желтоқсан) IV төтенше Бүкіл Түркістан өлкелік [[Ислам|мұсылмандар]] съезінде бекітілді. 1917 жылы 27 (жаңа стиль бойынша – 10 желтоқсан) Түркістан « Демократиялық Федеративтік Ресей Республикасының құрамындағы автономды аумақ» болып жарияланды. Сол съезде Түркістан Уақытша халық сенаты мен автономияның Уақытша үкіметі сайланды.[[Түркішілдік]] лидерларының бірі болған Уақытша халық кеңесінің сыртқы байланыстар бөлімінің басқарушысы [[Мұстафа Шоқай|Мұстафа Шоқайдың]] ұсынысымен автономия туы бекітілді <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . Ту қызыл және көк түсті бірдей көлденең жолақтардан тұратын, ақ жарты ай мен бес бұрышты жұлдызы бар төртбұрышты панельден болды. Тудың көгілдір түсі Түркістан аумағы халқының негізгі бөлігінің [[Түркілер|түркі халықтарына]] тиесілілігін, қызыл түс жаңару мен революцияны білдіреді. Тудың бүкіл дизайн, қызыл, жарты ай және жұлдыз [[Түркішілдік]] лидерлары мысал мен қорған санайтын [[Түркия туы|Түркия туының]] дизайнын қайталады<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . == Одан кейінгі тулар == <gallery> Сурет:Файл:Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|1919-1921 жж Түркістан АКСР туы. Сурет:Файл:Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|1921-1924 жж Түркістан АКСР туы. </gallery> == Тағы қараңыз == * Түркістан туы * Алаш автономиясының туы * Шығыс Түркістан туы == Дереккөздер == <references group="" responsive="1"></references> == Сілтемелер == * [http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm Өзбекстанның тулары: Түркістан] [[Санат:1918 жылғы тулар]] [[Санат:1917 жылғы тулар]] 1yuddaxkyi2s1wwxr2ipq222dmw1lfl Стефан Эссаме 0 693016 3650891 3650780 2026-09-04T12:40:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647572 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} {{Футболшы|есімі=Ги Стефа́н Эссаме́|шынайы есімі=Guy Stéphane Essame|сурет=Guy Essame 2011.jpg|туған күні=1984 жыл 25 қараша|бойы=1,78 м|позиция=Жартылай қорғаушы|салмағы=73 кг|азаматтығы={{CMR}}|қазіргі клуб=зейнеткер}} ''Ги Стефа́н Эссаме́ -''' камерундық жартылай қорғаушы. == Клубтық карьерасы == === Клуб === 2008 жылда Ги Шешенстандың «Терек Грозный» клубы мен келіссөздерге келісті.<ref>[http://fc-terek.ru/component/option, http://fc-terek.ru/component/option,]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ол 2005 жылдан Шешенстандықтар қатарына қосылуға дейін "Боависта" клубында ойнаған. Ги бұрынғы клубы қатарында 22 ойын өткізген, бірақ бірте гол ұрмаған. 2009 жылдың 27 шілдеде Нижний Новгород ФК камерундық жартылай қорғаушыны Грознийның "Терек" клубыдан жалға алу негізінде өз құрамына қосып алды.<ref>http://www.fcnn.ru/index.php?newsid=655 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090824144847/http://www.fcnn.ru/index.php?newsid=655 |date=2009-08-24 }}</ref> ==== Атырау ==== 2013 жыл желтоқсан айында Эссаме Қазақстан Премьер лигасы өкілі «Атырау» мен келіссөздер жүргізді. 2014 жылғы 9 шілдеде Қазақстан Премьер лигасы трансфер соңғы күніде Эссаме "Астана" клубына жалдау негізінде қосылған, Марат Шахметов мезгіл ақырына дейін Атырау клубына қосылған. ===== Халықаралық ===== Брассериес футбол академиясыда көп уақытан бері Ригоберт Сон және Гереми Нжитап қол астына футбол білімдерін алғандан соң, ол Камерун У17 ұлттық құрамаға екі континент жарыстарында жетекшілік қылды. Парагвай мен ойындан соң, Португалияға, Боависта клубы құрамына қосылу үшін кетті. Ол Камерун ұлттық футбол клубы үшін алғаш рет 2008 жылдың 11 қарашада Маврикиға қарсы ойында түсті. == Жетістіктері == === Астана === * [[Қазақстан Премьер Лигасы]] (1): 2014 жыл == Басқа әрекеттер == 2019 жылда Ги Стефан Эссаме Камерунда Томас Либих жетекшілігінде Лотус-Терек Яунде клубын негізін қалады. 2010 жыл қыркүйек айына ол ФК Терек Грозний фарм клубына айналған. == Дереккөздер == 726wfsa6ll9fzrz8hsdkuresnp4syyu Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі 0 701995 3651185 3650716 2026-09-05T09:54:38Z Nurken 111493 3651185 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], [[Қазақстан]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = |басшылықтың лауазымы3 = |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1800000178 ҚР Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң]<br>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы жарлық] |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Республикасының Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Республикасының Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Республикасы Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Аппаратты басшы басқарады, ал '''Қауіпсіздік кеңесі Төрағасының орынбасары''' аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары мен төраға орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1993–1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994–2026)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (2026–)''' |- | 1 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] pkezemjnhplejqjfz6g8o7c5dejahb0 Қатысушы талқылауы:Renamed user 29fbcd6e87ad51be31db05a4e4e98b81 3 713007 3651024 3208846 2026-09-04T16:06:27Z AccountVanishRequests 160572 AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Itsmerumman]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 29fbcd6e87ad51be31db05a4e4e98b81]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Itsmerumman|Itsmerumman]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 29fbcd6e87ad51be31db05a4e4e98b81|Renamed user 29fbcd6e87ad51be31db05a4e4e98b81]]" 3208846 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Itsmerumman}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 13:36, 2023 ж. қазанның 2 (+06) 9797sw5ro0l5cvgydep2aqdja78yxq8 II Ғазы Герей 0 717053 3651077 3642794 2026-09-05T06:42:06Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651077 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = II Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|II Ğazı Geray}},<br />''٢ غازى كراى'' | Суреті = Gazi II Girej.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 18-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1588 жыл|1588]] | Басқаруын аяқтады = [[1596 жыл|1596]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[II Ислам Герей]] | Ізбасары = [[I Фатих Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 20-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1596 жыл|1596]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1607 жыл|1607]] | Ізашары_2 = [[I Фатих Герей]] | Ізбасары_2 = [[Тоқтамыс Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1551 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1607 | Қайтыс болған жері = [[Қырым хандығы]] | Жерленді = [[Бақшасарай]] | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Дәулет Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Тоқтамыс Герей]], Сефер Герей, [[Инает Герей]], Хусам Герей, Сағадат Герей, Әуез Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Gazy II Giray }} '''II Ғазы Герей, Боран Ғазы''' ({{lang-crh|II Ğazı Geray; Bora Ğazı Geray}}) — 1588-1596 және 1596-1607 жылдары [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы (1596 жылы оның билігі [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] келуімен қысқа уақытқа үзілді). Қырым ханы [[I Дәулет Герей|I Дәулет Герейдің]] ұлы, [[II Ислам Герей|II Ислам Герейдің]] бауыры әрі мұрагері. == Өмірбаяны == [[Сурет:Secaatname 0243 (cropped).jpg|thumb|right|200px|Ғазы Герей тұтқында]] Ханзада Ғазы Герей әкесі [[I Дәулет Герей|Дәулет хан]] жасаған көптеген әскери жорықтарына қатысты. 1569 жылы осман-татар әскерінің [[Астрахан|Астраханға]] қарсы сәтсіз жорығына қатысты. 1578 жылы ағалары [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ]] және [[Шақай Мүбарак Герей|Шақай Мүбаракпен]] бірге [[Қырым хандығы]] жасақтарының [[Сефевид әулеті|Сефевилер иелігіне]] жорығына қатысты, онда ханзадалар Осман түріктерімен [[Қызылбастар|қызылбастарға]] қарсы бірлескен әскери әрекеттерге қатысты. 1578 жылы қарашада Ширвандағы Ақсу өзені бойындағы шайқаста Қырым атты әскері Иран әскерінің басым күштерінен жеңіліп қалды. Ғазы Герейдің үлкен ағасы қалғай Әділ Герей келесі жылы тұтқынға түсіп, келесі жылы өлім жазасына кесілді. 1579 жылы Ғазы Герей [[II Мехмет Герей|II Мехмет ханның]] [[Дағыстан]] мен Ширванға жасаған жаңа әскери жорығына қатысты. Ғазы Герейдің жасағы [[Баку]] маңында қызылбастарды талқандады. Үлкен олжа мен көптеген тұтқындарды қолға түсірген II Мехмет хан Османлы түріктеріне көмектесу үшін Ғазы Герей басқарған екі мың татар жасағын қалдырып, өзі Қырымға оралды. Түрік бас қолбасшысының бұйрығымен Ғазы Герей [[Әзербайжан|Әзербайжандағы]] жаңа Османлы иеліктерін қорғауды басқарды. Ханзада жаңа жаулап алған қалаларды қорғап қана қоймай, Сефевид әскерінің қысқы тұрағын талқандады, осы үшін Осман сұлтанының алғысына ие болды. 1581 жылы көктемде кезекті жорығы кезінде Ғазы Герейді қызылбастар тұтқынға алды. Сефевидтердің қолбасшысы Хамза мырза ханзаданы Аламут бекінісіне қамауды бұйырды. Қызылбастар Ғазы Герейге шаһтың қызметіне өтуді және Осман түріктерімен соғысуды ұсынды. Мұхаммед Худабенде шаһ оны қызына үйлендіріп, әскермен қамтамасыз етіп, Ширван әміршісі етіп тағайындауға уәде берді. Алайда ханзада үзілді-кесілді бас тартты. Парсы тұтқынында Ғазы Герей жеті жыл болды. 1587 жылы Ғазы Герей екі түрмешіге пара беріп, Аламуттан түрік иеліктеріне қашып кетті. Қырым ханзадасы Ерзурумға келіп, ирандықтарға қарсы әскери әрекеттерге қатысты. Содан соң Ғазы Герей [[Ерзурум|Ерзурумнан]] [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] келіп, оны [[III Мұрат|III Мұрат сұлтан]] (1574-1595) үлкен құрметпен қарсы алып, Қырым ханы етуге оған уәде берді. == Бірінші рет таққа отыруы == 1588 жылы сәуірде [[II Ислам Герей|II Ислам]] хан қайтыс болғаннан кейін Османлы сұлтаны [[III Мұрат]] оның інісі Ғазы Герейді жаңа хан етіп тағайындады. Сәуір айының соңында Ғазы Герей Балаклаваға келді. Оның басқа ағасы қалғай [[Алып Герей]] өзін хан деп жариялап, әскермен [[Ақкерман|Ақкерманда]] болды. [[I Саламат Герей|Саламат]] пен [[Шақай Мүбарак Герей|Шақай Мүбарак]] ханзадалар өз әскерлерімен [[Орқапы]] мен [[Керіш (қала)|Керішті]] қорғады. Ғазы Герей барлық ағайын-бауырларына әскерлерін әкетіп, астанаға келсін деген бұйрық жіберді. 27 сәуірде [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] кіріп, салтанатты түрде хан тағына отырды. Өз бетімен жаңа хан деп жариялаған қалғай Алып Герей [[Осман империясы|Түркияға]], тағы бір ағасы нұреддин Шақай Мүбарак Герей Шеркесияға қашып кетті. II Ғазы Герей Астраханда тұратын інілері [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат]] пен [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа]] Герей ханзадаға шабарман жіберіп, Қырымға қайтып оралуға шақырды. 1588 жылы маусымда Сафа Герей мен мансұр мырза Арсланай Дивеев он мыңдық ноғай әскерімен Қырымға оралды. Сафа Герейдің анасына үйленген Ғазы Герей хан оны өзінің асырап алған ұлы және нұреддин деп жариялады. Алғашында ІІ Ғазы інісі [[I Саламат Герей|Саламат Герейді]] қалғай, ал [[II Мехмет Герей|II Мехмет ханның]] ұлы — інісі, Сафа Герейді нұреддин етіп тағайындады. Көп ұзамай ханның туыстары арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Саламат Герей қалғай әкесі II Мехметті өлтіргені үшін Сафа Герей кегін алуы мүмкін деген үреймен, Кефеге қашады. Ғазы хан Кефе пашасынан інісі Саламатты тапсыруды талап етті, бірақ соңғысы [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] жіберілген болатын. Ғазы Герей басқа бауыры [[I Фатих Герей|Фатих Герейді]] жаңа қалғай етіп тағайындайды. 1591 жылы Сафа Герей қайтыс болғаннан кейін II Ғазы хан өзінің басқа інісі, бұрынғы Қырым қалғайы Әділ Герейдің ұлы Бақыт Герейді жаңа нұреддин етіп тағайындайды. [[Сурет:Secaatname 0246 (cropped).jpg|thumb|left|200px|Ғазы Герей тұтқында, Шежатнама (fol. 246), 1586]] II Ғазы Герей таққа отырғаннан кейін бірден елдегі саяси дағдарысты еңсеру шараларын қолданып, жауласқан бей руларын татуластыруға және II Мехмет Герей ханның өліміне кінәлілерді жазалауға кірісті. Сондай-ақ, ол ақсүйектермен қарым-қатынаста тәуелсіз болу үшін хан ұланын айтарлықтай күшейтті. 1589 жылдың қыркүйегінде Ғазы хан оңтүстік поляк-литва иеліктеріне қарсы үлкен жорық жасап, Львов пен Тарнополь маңын ойрандады. Қайтар жолда қырымдықтар Запорожье казактарына қарсы Днепр өткелінде қиян-кескі шайқасқа төтеп берді. Сол жылы ханзада Шақай Мүбарак Герей бауыры Ғазы ханның поляк иеліктеріне қарсы жорыққа кеткенін пайдаланып, Шеркесиядан Қырымға өтіп, хан тағын басып алуға әрекеттенді, бірақ ойлағаны болмады. 1596 жылы Ғазы Герей хан Ыстамбұлдағы османдық уәзірдің айла-шарғысының кесірінен інісі Фатихтың әрекетімен тақтан қысқа уақытқа айырылып қалды. Сол жылы Қырымға оралған соң төңкеріске қатысқандардың барлығына қатал жаза қолданды. І Фатих Герей тоғыз ұлымен бірге өлтірілді. Фатих Герей тағайындаған жаңа қалғай Бақыт Герей мен нұреддин Дәулет Герей де өлтірілді. Речпосполита маңайына әскери жорықтар жүргізіп, [[Швеция|Швециямен]] хат-хабар алысып жүрген Ғазы Герей хан билігінің басынан бастап орыс патшасы [[Федор Иоаннович|Федор Иоанновичпен]] бейбіт өмір сүріп, тіпті оған достық хаттар да жазған. Алайда 1591 жылдың жазында Ғазы Герей [[Мәскеу|Мәскеуге]] қарсы үлкен жорық жасады. Жорыққа қалғай Фатих Герей мен нұреддин Сафа Герей қатысты. 150 мыңдық татар-ноғай әскерінің басында хан оңтүстік орыс иеліктеріне басып кірді. Ғазы Герей өз сарбаздарының алға жылжуын бәсеңдетпес үшін және күштерін бытыратпау үшін жол бойында жау жерін тонауға тыйым салды. 1591 жылы 3 шілдеде Қырым ханы [[Ока]] өзенінен (Кашира мен Серпухов арасы) өтіп, Мәскеуге аттанды. Осы жолда қырымдықтар Пахра өзенінде дуан басы кінәз Владимир Иванович Бахтеярова-Ростовский басқарған шағын атты әскер жасағын оңай жеңді. 4 шілдеде таңертең Қырым ордасы Мәскеуге жақындады, онда болашақ Донской монастырының аймағында оны күшейтілген гуляй-городта жиналған патша әскері қарсы алды. Ғазы Герей ханның өзі Котлы ауылында тұрақтап, сол жерден орыс әскері орналасқан жерлерге шабуыл жасау үшін алдыңғы қатарлы татар жасақтарын жіберді. Мәскеу дуан басылары жаудың барлық шабуылдарын артиллерия мен мылтық атыстарының көмегімен тойтарып отырды. 5 шілдеге қараған түні орыстар артиллериялық оқ жаудырып, хан тұрағына шабуыл ұйымдастырды. 6 шілде күні таңертең тұтқынға түскен орыс барлаушысының [[Ұлы Новгород|Новгородтан]] үлкен әскердің келгендігі жайлы жалған хабарына сенген Ғазы Герей Мәскеуден оңтүстікке қарай асығыс шегінуге кірісті. Қырымдықтар арбалы керуендерінің көп бөлігін тастап қашады. Орыс атты әскер жасақтары шегініп бара жатқан жауды қуып жетіп, оларды Ока өзенінің бойындағы [[Серпухов]] деген жерде қуып жетіп, [[Тула|Тулаға]] дейін айдады, жолда жүздеген қырымдықтарды қырып, тұтқынға алды. Тула, Михайлов және [[Пронск]] төңірегінде бөлек татар «қосындары» талқандалды. Орыс атты әскер жасақтары шегініп, рухы әлсіреген татар ордасын «Далада да» қуып, арттарынан қалмады. Соңғы шайқастарда Ғазы ханның өзі қолынан жараланды, бірақ өз әскерінің үштен бірін құтқарып, Қырымға жеткізді. 2 тамызға қараған түні хан [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] келді. Ханның інілері Сафа Герей мен Бақыт Герей ханзадаларда жараланды. 1592 жылдың көктемінде қалғай Фатих Герей мен нұреддин Бақыт Герей оңтүстік орыс иеліктеріне қарсы жаңа жорық жасады. Қырым татарларының 40 мың адамдық ордасы Михайловский, Рязань, Тула, Дедиловский, Кашира, Веневский болыстарын талқандап, көптеген тұтқындарды алып кетті. Мәскеу түбіндегі жеңіліске ұшырағаннан кейін II Ғазы Герей патша Федор Иоанновичке достықты жаңғырту туралы хат жазып, тіпті оның қырымдары бір мезгілде Ресейдің оңтүстік аймақтарына жиі шабуыл жасағанымен, [[Осман империясы|Осман мемлекетінен]] толық тәуелсіздік жариялау ниетін мәлімдеді. Османлы сұлтаны [[III Мұрат]] көбіне [[Молдова|Молдоваға]], [[Валахия|Валахияға]] немесе [[Мажарстан|Мажарстанға]] көтерілісші халықтарды тыныштандыру үшін жіберген Ғазы Герей сұлтанның рұқсатымен 1594 жылы жазда Ресей мемлекетімен бейбіт келісімге келіп, патша үкіметінен 10 мың рубль және басқа да көптеген сыйлықтар алды. Содан бері ақша сәлемдемелерінің арқасында [[Василий Шуйский]] патшаның заманына дейін Ресей патшалығымен достық қарым-қатынаста болды. Ғазы Герей Ыстанбұлда үлкен беделге ие болды, өйткені ол түрік әскерлерін бірнеше рет, әсіресе Мажарстан жорықтарында аман алып қалған болатын. 1594 жылы жазда Ғазы Герей хан сұлтанның бұйрығымен 80 мыңдық татар ордасымен Мажарстанға алғашқы жорығын жасады. Шілдеде хан Мажарстанға келіп, уәзір Синан пашаның қолбасшылығындағы түрік әскерімен бірігеді. Қырым ханы Рааб бекінісін қоршау кезінде түріктерге көмектесті. Содан кейін түріктерден бөлек әрекет еткен Қырым әскері Тата мен Коморн қамалдарын қоршауға алып, басып алды. Көп ұзамай Ғазы Герей түрік уәзірі Синан пашамен жанжалдасып, әскерімен бірге Мажарстаннан Қырымға шегініп, түріктерге көмектесу үшін он мың ноғай сарбаздарын қалдырады. Осы кезде Осман империясының вассалдық кінәздіктері Валахия мен Молдовада түрік билігіне қарсы көтеріліс басталады. Қырым ханы Ғазы Герей Мажарстан жорығынан келе жатып, Дунай кінәздіктерінің ішкі істеріне араласуға шешім қабылдады. Ол Портқа Молдавия тағына нұреддин Бақыт Герейдің ұлы Қырым ханзадасы Әділ Герейді отырғызуды ұсынды. Ғазы Герей татар ордасымен Валахияға басып кіріп, онда көтерілісшілермен болған шайқастардың бірінде оқтан ауыр жараланады. Жараланған хан әскерімен Силистриге шегініп, ол жерден 1595 жылдың көктемінде Қырымға оралады. 1595 жылы күзде Ғазы Герей қалың әскерімен Молдавияға жорық жасайды. Поляк патшасы [[III Сигизмунд|III Сигизмунд Ваза]] Молдоваға әскер жіберді, ол билеуші [[Арон Тиран|Арон Тиранды]] биліктен алып, [[Иеремия Мовила|Иеремия Мовиланы]] кінәз тағына көтерді. 19-20 қазанда Цецора маңында Қырым ордасы (25 мың адам) жаудың барлық шабуылдарын сәтті тойтара алған нығайтылған арбалы керуенді паналаған шағын поляк әскеріне (7300 адам) шабуыл жасады. Ғазы Герей Польшаның бас қолбасшысы Ұлы Гетман тағайындалған [[Ян Замойски|Ян Замойскимен]] бейбіт келіссөздерге кірісіп, поляк қолшоқпары Иеремия Мовиланы жаңа билеуші ретінде мойындап, Молдовадан әскерлерін шығаруға уәде берді. 1596 жылы жаңа Осман сұлтаны [[III Мехмет|III Мехметтің]] бұйрығымен Қырым ханы Ғазы Герей әскер жинап, Мажарстанға қарсы тағы бір жорық жасады. Алайда, жолда Ғазы Герей негізгі күштерімен Валахияда тоқтап, әскердің бір бөлігін інісі қалғай Фатих Герейге бөліп беріп, оған Мажарстанға баруды бұйырды. Ханның өзі бүлікшіл Валахия белеушісі Михай Батылды тақтан тайдырып, оның орнына Симеон Мовиланы отырғызуға шешім қабылдады. Қалғай Фатих Герей 20 мыңдық татар әскерімен Мажарстанда түрік әскерімен бірігіп, [[Егер]] бекінісін алуға қатысып, Аустрия әскерін талқандауда үлкен рөл атқарды. Қырым ханы Ғазы Герейге өшпенділікпен қарайтын жаңа бас уәзір Қожа Синан паша сұлтанды қалғай Фатих Герейді жаңа хан етіп тағайындауға көндірді. Алғашында Фатих Герей ұсынысты қабылдамай жүрді, бірақ бас уәзір оны хан титулын қабылдауға көндірді. Осы уақытта Ғазы Герей Валахиядан Қырымға келгенде сұлтаннан лауазымынан айырылғандығы туралы жарлығын алды. Тақтан тайдырылған хан кемеге отырып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] бет алды, бірақ теңіздегі қатты дауылдың салдарынан [[Синоп|Синопта]] түсіп қалды. Фатих Герей хан тағында бірнеше ай ғана отырды. Осы кезде бас уәзір Қожа Синан паша сұлтанның қаһарына ұшырап, қызметінен босатылды. Жаңа бас уәзір болып Дамат Ибраһим паша тағайындалды, ол сұлтанды Ғазы Герейді хан тағына қалпына келтіру туралы жарлыққа қол қоюға көндірді. Ғазы Герей Кефеге келіп, хан тағына құқығын жариялады. Алайда оның інісі Фатих Герей тақты ағасына беруден бас тартты. Сұлтанның жарлығы бар бақталас ағайындар шариғат сотына жүгінеді. Қырым бас мүфтиі Азақи эфенди дауды Ғазы Герейдің пайдасына шешті. Фатих Герей Қырымнан Шеркесияға қашуға мәжбүр болды. == Екінші рет таққа отыруы == 1597 жылдың жазында Фатих Герей ағасы Ғазы Герейдің жоқтығын пайдаланып, жақтастарымен бірге Қырымға кіріп, [[Бақшасарай|Бақшасарайды]] басып алуға әрекеттенеді. Ғазы Герей көп әскермен Днепрдің төменгі ағысынан қайтып, Бақшасарайға жақындағанда, Фатих Герей Кефеге қашады. Көп ұзамай Фатих Герей ағасымен татуласуға шешім қабылдады және Ғазы Герейдің қонысына келгенде, сол жерде опасыздықпен өлтірілді. Ханның бұйрығымен Фатих Герейдің бүкіл отбасысы қырылды. Фатихтың жақтаушысы қалғай Бақыт Герей де өлтірілді. Екінші рет хан тағына отырған Ғазы Герей бауыры [[I Селәмет Герей|Селәмет Герейді]] қалғай етіп тағайындады, ол көп ұзамай Түркияға қашады. Дәулет Герей ([[II Сағадат Герей|II Сағадат Герейдің]] ұлы) нұреддин болды, ол көп ұзамай қызметінен алынып, кейін өлім жазасына кесілді. 1601 жылы Селәмет Герей Қырымнан қашқаннан кейін жаңа қалғай [[Тоқтамыс Герей]], ал оның інісі Сефер Герей нұреддин болды. 1598 жылдың жазында Османлы сұлтанының бұйрығымен Ғазы Герей хан Мажарстанға екінші жорығын жасады. Сатыржы Мехмет пашаның қолбасшылығындағы түрік әскерімен қосылған Ғазы Герей Трансильваниядағы маңызды Варад бекінісін қоршауға алып, басып алды. Сол жылдың күзінде Қырым ханы әскерін [[Самбор|Самборға]] апарып, өзі Систрияға келді. 1599 жылдың күзінде Ғазы Герей татар ордасымен бірге Қырымға оралды. 1601 жылы маусымда Ғазы Герей өзі сайлаған нұреддин Дәулет Герейдің қастандығын басып тастады. Шырын бейі Құрлы Герей Дәулет Герейге ханды өлтіріп, хан тағына отыруға көмектесемін деп екеуі келісті. Құрбан айт күні Ғазы Герейдің бұйрығымен хан ұландары нұреддин Дәулет Герей мен Шырын бейін атып өлтірді. Дәулет Герейдің інілері [[III Мехмет Герей|Мехмет]] пен [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]] ханзадалар Түркияға қашты. Ғазы Герейдің інісі қалғай Селәмет Герей қастандыққа қатысы бар деген күдікпен Қырымнан [[Ақкерман|Ақкерманға]], одан түрік иеліктеріне қашты. 1602 жылдың күзінде Ғазы Герей Мажарстанға үшінші жорығын жасады. Хан Мажарстанның Печ қаласында қыстап шығуға шешім қабылдады. 1603 жылдың көктемінде Қырым әскерлері түріктермен бірге соғыс қимылдарына қатысты. 1603 жылы Ғазы Герей түрік әскерінің басып кіруінен қауіптеніп, Речпосполита патшасы III Сигизмунд Вазамен келіссөздерге кірісіп, одан бекіністер салуға көмектесуін және Қырымға атыс қаруын жіберуді сұрайды. Алайда 1603 жылы желтоқсанда Османлы сұлтаны [[III Мехмет]] қайтыс болып, оның 13 жасар ұлы [[I Ахмет]] жаңа сұлтан болып жарияланды. Ғазы Герей Портамен татуласып, түріктерге көмектесу үшін үлкен ұлы қалғай [[Тоқтамыс Герей]] бастаған әскерлерінің бір бөлігін Мажарстанға жібереді. 1607 жылдың күзінде Ғазы Герей Шеркесияның шетіндегі Қобанның жоғарғы ағысында оның бұйрығымен салынған Солтүстік Кавказдағы Ғазыкермен бекінісіне келді. Мұнда хан Кабарда, Құмықстан және Солтүстік Дағыстан билеушілерінің антын қабылдап, қыстап қалды. ІІ Ғазы Герейге ашуланшақтық және ырық бермейтін мінезі үшін халықта Боран ({{lang-crh|Bora}}) деген лақап атқа ие болды. 55 жастағы II Ғазы Герей 1607 жылы шабан айында (21 қараша – 20 желтоқсан) Темрүк қаласында обадан қайтыс болды. [[Бақшасарай|Бақшасарайда]] жерленді. == Әдеби іс-әрекеті == II Ғазы Герей ғажайып ақын ретінде танымал, Ғазаии ({{lang-crh|Ğazaiy}}) лақап атын пайдаланған. «Раушан мен бұлбұл», «Кофе мен шарап» өлеңдерінің, «Долаб» [[Месневи|меснеуінің]] және көптеген [[Бәйіт|бәйіттер]] мен [[Ғазал|ғазалдардың]] авторы. Оның шығармалары хан дәуіріндегі қырым татар әдебиетінің үздік үлгілерінің бірі болып саналады<ref>{{кітап |авторы =Бойцова Е. В., Ганкевич В. Ю., Муратова Э. С., Хайрединова 3. 3.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ислам в Крыму: Очерки истории функционирования мусульманских институтов|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Ақмешіт|баспасы = Элиньо|жыл = 2009|томы = |беттері =99|барлық беті = 432|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>. Ортағасырлық мұсылман поэзиясының дәстүрлі ерекшелігі — оның ғибадатты сипаты. Ғазы Герейдің көптеген өлеңдері оның көзқарасын, тілектерін, өсиеттерін жеткізді. " ''... Тағдырдың сәнді киіміне сенбе,'' ''Тағдырмен айқасқан арыстандар, қазір қайда?'' ''Тек күндеріңді немқұрайлы өткізбе,'' ''Күшің бар болғанда, ерік-жігерің болса - бар...'' "<ref>Грезы розового сада ... - Б. 87.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Гайворонский О. «Созвездие Гераев». Симферополь, 2003. * Гайворонский О. [https://www.e-reading.club/bookreader.php/1027922/Gayvoronskiy_-_Poveliteli_dvuh_materikov._Tom_I.html «Повелители двух материков». Том I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство великой орды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130162848/https://www.e-reading.club/bookreader.php/1027922/Gayvoronskiy_-_Poveliteli_dvuh_materikov._Tom_I.html |date=2024-11-30 }} [[Киев]]-[[Бахчисарай]], 2007 г. ISBN 978-966-96917-1-2, С. 311—349 {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Обадан қайтыс болғандар]] 99d2npxuc3e5logpi8j3ks8jr6purd1 3651078 3651077 2026-09-05T06:43:14Z Орел Карл 81620 /* Әдеби іс-әрекеті */ 3651078 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = II Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|II Ğazı Geray}},<br />''٢ غازى كراى'' | Суреті = Gazi II Girej.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 18-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1588 жыл|1588]] | Басқаруын аяқтады = [[1596 жыл|1596]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[II Ислам Герей]] | Ізбасары = [[I Фатих Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 20-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1596 жыл|1596]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1607 жыл|1607]] | Ізашары_2 = [[I Фатих Герей]] | Ізбасары_2 = [[Тоқтамыс Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1551 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1607 | Қайтыс болған жері = [[Қырым хандығы]] | Жерленді = [[Бақшасарай]] | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Дәулет Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Тоқтамыс Герей]], Сефер Герей, [[Инает Герей]], Хусам Герей, Сағадат Герей, Әуез Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Gazy II Giray }} '''II Ғазы Герей, Боран Ғазы''' ({{lang-crh|II Ğazı Geray; Bora Ğazı Geray}}) — 1588-1596 және 1596-1607 жылдары [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы (1596 жылы оның билігі [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] келуімен қысқа уақытқа үзілді). Қырым ханы [[I Дәулет Герей|I Дәулет Герейдің]] ұлы, [[II Ислам Герей|II Ислам Герейдің]] бауыры әрі мұрагері. == Өмірбаяны == [[Сурет:Secaatname 0243 (cropped).jpg|thumb|right|200px|Ғазы Герей тұтқында]] Ханзада Ғазы Герей әкесі [[I Дәулет Герей|Дәулет хан]] жасаған көптеген әскери жорықтарына қатысты. 1569 жылы осман-татар әскерінің [[Астрахан|Астраханға]] қарсы сәтсіз жорығына қатысты. 1578 жылы ағалары [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ]] және [[Шақай Мүбарак Герей|Шақай Мүбаракпен]] бірге [[Қырым хандығы]] жасақтарының [[Сефевид әулеті|Сефевилер иелігіне]] жорығына қатысты, онда ханзадалар Осман түріктерімен [[Қызылбастар|қызылбастарға]] қарсы бірлескен әскери әрекеттерге қатысты. 1578 жылы қарашада Ширвандағы Ақсу өзені бойындағы шайқаста Қырым атты әскері Иран әскерінің басым күштерінен жеңіліп қалды. Ғазы Герейдің үлкен ағасы қалғай Әділ Герей келесі жылы тұтқынға түсіп, келесі жылы өлім жазасына кесілді. 1579 жылы Ғазы Герей [[II Мехмет Герей|II Мехмет ханның]] [[Дағыстан]] мен Ширванға жасаған жаңа әскери жорығына қатысты. Ғазы Герейдің жасағы [[Баку]] маңында қызылбастарды талқандады. Үлкен олжа мен көптеген тұтқындарды қолға түсірген II Мехмет хан Османлы түріктеріне көмектесу үшін Ғазы Герей басқарған екі мың татар жасағын қалдырып, өзі Қырымға оралды. Түрік бас қолбасшысының бұйрығымен Ғазы Герей [[Әзербайжан|Әзербайжандағы]] жаңа Османлы иеліктерін қорғауды басқарды. Ханзада жаңа жаулап алған қалаларды қорғап қана қоймай, Сефевид әскерінің қысқы тұрағын талқандады, осы үшін Осман сұлтанының алғысына ие болды. 1581 жылы көктемде кезекті жорығы кезінде Ғазы Герейді қызылбастар тұтқынға алды. Сефевидтердің қолбасшысы Хамза мырза ханзаданы Аламут бекінісіне қамауды бұйырды. Қызылбастар Ғазы Герейге шаһтың қызметіне өтуді және Осман түріктерімен соғысуды ұсынды. Мұхаммед Худабенде шаһ оны қызына үйлендіріп, әскермен қамтамасыз етіп, Ширван әміршісі етіп тағайындауға уәде берді. Алайда ханзада үзілді-кесілді бас тартты. Парсы тұтқынында Ғазы Герей жеті жыл болды. 1587 жылы Ғазы Герей екі түрмешіге пара беріп, Аламуттан түрік иеліктеріне қашып кетті. Қырым ханзадасы Ерзурумға келіп, ирандықтарға қарсы әскери әрекеттерге қатысты. Содан соң Ғазы Герей [[Ерзурум|Ерзурумнан]] [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] келіп, оны [[III Мұрат|III Мұрат сұлтан]] (1574-1595) үлкен құрметпен қарсы алып, Қырым ханы етуге оған уәде берді. == Бірінші рет таққа отыруы == 1588 жылы сәуірде [[II Ислам Герей|II Ислам]] хан қайтыс болғаннан кейін Османлы сұлтаны [[III Мұрат]] оның інісі Ғазы Герейді жаңа хан етіп тағайындады. Сәуір айының соңында Ғазы Герей Балаклаваға келді. Оның басқа ағасы қалғай [[Алып Герей]] өзін хан деп жариялап, әскермен [[Ақкерман|Ақкерманда]] болды. [[I Саламат Герей|Саламат]] пен [[Шақай Мүбарак Герей|Шақай Мүбарак]] ханзадалар өз әскерлерімен [[Орқапы]] мен [[Керіш (қала)|Керішті]] қорғады. Ғазы Герей барлық ағайын-бауырларына әскерлерін әкетіп, астанаға келсін деген бұйрық жіберді. 27 сәуірде [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] кіріп, салтанатты түрде хан тағына отырды. Өз бетімен жаңа хан деп жариялаған қалғай Алып Герей [[Осман империясы|Түркияға]], тағы бір ағасы нұреддин Шақай Мүбарак Герей Шеркесияға қашып кетті. II Ғазы Герей Астраханда тұратын інілері [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат]] пен [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа]] Герей ханзадаға шабарман жіберіп, Қырымға қайтып оралуға шақырды. 1588 жылы маусымда Сафа Герей мен мансұр мырза Арсланай Дивеев он мыңдық ноғай әскерімен Қырымға оралды. Сафа Герейдің анасына үйленген Ғазы Герей хан оны өзінің асырап алған ұлы және нұреддин деп жариялады. Алғашында ІІ Ғазы інісі [[I Саламат Герей|Саламат Герейді]] қалғай, ал [[II Мехмет Герей|II Мехмет ханның]] ұлы — інісі, Сафа Герейді нұреддин етіп тағайындады. Көп ұзамай ханның туыстары арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Саламат Герей қалғай әкесі II Мехметті өлтіргені үшін Сафа Герей кегін алуы мүмкін деген үреймен, Кефеге қашады. Ғазы хан Кефе пашасынан інісі Саламатты тапсыруды талап етті, бірақ соңғысы [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] жіберілген болатын. Ғазы Герей басқа бауыры [[I Фатих Герей|Фатих Герейді]] жаңа қалғай етіп тағайындайды. 1591 жылы Сафа Герей қайтыс болғаннан кейін II Ғазы хан өзінің басқа інісі, бұрынғы Қырым қалғайы Әділ Герейдің ұлы Бақыт Герейді жаңа нұреддин етіп тағайындайды. [[Сурет:Secaatname 0246 (cropped).jpg|thumb|left|200px|Ғазы Герей тұтқында, Шежатнама (fol. 246), 1586]] II Ғазы Герей таққа отырғаннан кейін бірден елдегі саяси дағдарысты еңсеру шараларын қолданып, жауласқан бей руларын татуластыруға және II Мехмет Герей ханның өліміне кінәлілерді жазалауға кірісті. Сондай-ақ, ол ақсүйектермен қарым-қатынаста тәуелсіз болу үшін хан ұланын айтарлықтай күшейтті. 1589 жылдың қыркүйегінде Ғазы хан оңтүстік поляк-литва иеліктеріне қарсы үлкен жорық жасап, Львов пен Тарнополь маңын ойрандады. Қайтар жолда қырымдықтар Запорожье казактарына қарсы Днепр өткелінде қиян-кескі шайқасқа төтеп берді. Сол жылы ханзада Шақай Мүбарак Герей бауыры Ғазы ханның поляк иеліктеріне қарсы жорыққа кеткенін пайдаланып, Шеркесиядан Қырымға өтіп, хан тағын басып алуға әрекеттенді, бірақ ойлағаны болмады. 1596 жылы Ғазы Герей хан Ыстамбұлдағы османдық уәзірдің айла-шарғысының кесірінен інісі Фатихтың әрекетімен тақтан қысқа уақытқа айырылып қалды. Сол жылы Қырымға оралған соң төңкеріске қатысқандардың барлығына қатал жаза қолданды. І Фатих Герей тоғыз ұлымен бірге өлтірілді. Фатих Герей тағайындаған жаңа қалғай Бақыт Герей мен нұреддин Дәулет Герей де өлтірілді. Речпосполита маңайына әскери жорықтар жүргізіп, [[Швеция|Швециямен]] хат-хабар алысып жүрген Ғазы Герей хан билігінің басынан бастап орыс патшасы [[Федор Иоаннович|Федор Иоанновичпен]] бейбіт өмір сүріп, тіпті оған достық хаттар да жазған. Алайда 1591 жылдың жазында Ғазы Герей [[Мәскеу|Мәскеуге]] қарсы үлкен жорық жасады. Жорыққа қалғай Фатих Герей мен нұреддин Сафа Герей қатысты. 150 мыңдық татар-ноғай әскерінің басында хан оңтүстік орыс иеліктеріне басып кірді. Ғазы Герей өз сарбаздарының алға жылжуын бәсеңдетпес үшін және күштерін бытыратпау үшін жол бойында жау жерін тонауға тыйым салды. 1591 жылы 3 шілдеде Қырым ханы [[Ока]] өзенінен (Кашира мен Серпухов арасы) өтіп, Мәскеуге аттанды. Осы жолда қырымдықтар Пахра өзенінде дуан басы кінәз Владимир Иванович Бахтеярова-Ростовский басқарған шағын атты әскер жасағын оңай жеңді. 4 шілдеде таңертең Қырым ордасы Мәскеуге жақындады, онда болашақ Донской монастырының аймағында оны күшейтілген гуляй-городта жиналған патша әскері қарсы алды. Ғазы Герей ханның өзі Котлы ауылында тұрақтап, сол жерден орыс әскері орналасқан жерлерге шабуыл жасау үшін алдыңғы қатарлы татар жасақтарын жіберді. Мәскеу дуан басылары жаудың барлық шабуылдарын артиллерия мен мылтық атыстарының көмегімен тойтарып отырды. 5 шілдеге қараған түні орыстар артиллериялық оқ жаудырып, хан тұрағына шабуыл ұйымдастырды. 6 шілде күні таңертең тұтқынға түскен орыс барлаушысының [[Ұлы Новгород|Новгородтан]] үлкен әскердің келгендігі жайлы жалған хабарына сенген Ғазы Герей Мәскеуден оңтүстікке қарай асығыс шегінуге кірісті. Қырымдықтар арбалы керуендерінің көп бөлігін тастап қашады. Орыс атты әскер жасақтары шегініп бара жатқан жауды қуып жетіп, оларды Ока өзенінің бойындағы [[Серпухов]] деген жерде қуып жетіп, [[Тула|Тулаға]] дейін айдады, жолда жүздеген қырымдықтарды қырып, тұтқынға алды. Тула, Михайлов және [[Пронск]] төңірегінде бөлек татар «қосындары» талқандалды. Орыс атты әскер жасақтары шегініп, рухы әлсіреген татар ордасын «Далада да» қуып, арттарынан қалмады. Соңғы шайқастарда Ғазы ханның өзі қолынан жараланды, бірақ өз әскерінің үштен бірін құтқарып, Қырымға жеткізді. 2 тамызға қараған түні хан [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] келді. Ханның інілері Сафа Герей мен Бақыт Герей ханзадаларда жараланды. 1592 жылдың көктемінде қалғай Фатих Герей мен нұреддин Бақыт Герей оңтүстік орыс иеліктеріне қарсы жаңа жорық жасады. Қырым татарларының 40 мың адамдық ордасы Михайловский, Рязань, Тула, Дедиловский, Кашира, Веневский болыстарын талқандап, көптеген тұтқындарды алып кетті. Мәскеу түбіндегі жеңіліске ұшырағаннан кейін II Ғазы Герей патша Федор Иоанновичке достықты жаңғырту туралы хат жазып, тіпті оның қырымдары бір мезгілде Ресейдің оңтүстік аймақтарына жиі шабуыл жасағанымен, [[Осман империясы|Осман мемлекетінен]] толық тәуелсіздік жариялау ниетін мәлімдеді. Османлы сұлтаны [[III Мұрат]] көбіне [[Молдова|Молдоваға]], [[Валахия|Валахияға]] немесе [[Мажарстан|Мажарстанға]] көтерілісші халықтарды тыныштандыру үшін жіберген Ғазы Герей сұлтанның рұқсатымен 1594 жылы жазда Ресей мемлекетімен бейбіт келісімге келіп, патша үкіметінен 10 мың рубль және басқа да көптеген сыйлықтар алды. Содан бері ақша сәлемдемелерінің арқасында [[Василий Шуйский]] патшаның заманына дейін Ресей патшалығымен достық қарым-қатынаста болды. Ғазы Герей Ыстанбұлда үлкен беделге ие болды, өйткені ол түрік әскерлерін бірнеше рет, әсіресе Мажарстан жорықтарында аман алып қалған болатын. 1594 жылы жазда Ғазы Герей хан сұлтанның бұйрығымен 80 мыңдық татар ордасымен Мажарстанға алғашқы жорығын жасады. Шілдеде хан Мажарстанға келіп, уәзір Синан пашаның қолбасшылығындағы түрік әскерімен бірігеді. Қырым ханы Рааб бекінісін қоршау кезінде түріктерге көмектесті. Содан кейін түріктерден бөлек әрекет еткен Қырым әскері Тата мен Коморн қамалдарын қоршауға алып, басып алды. Көп ұзамай Ғазы Герей түрік уәзірі Синан пашамен жанжалдасып, әскерімен бірге Мажарстаннан Қырымға шегініп, түріктерге көмектесу үшін он мың ноғай сарбаздарын қалдырады. Осы кезде Осман империясының вассалдық кінәздіктері Валахия мен Молдовада түрік билігіне қарсы көтеріліс басталады. Қырым ханы Ғазы Герей Мажарстан жорығынан келе жатып, Дунай кінәздіктерінің ішкі істеріне араласуға шешім қабылдады. Ол Портқа Молдавия тағына нұреддин Бақыт Герейдің ұлы Қырым ханзадасы Әділ Герейді отырғызуды ұсынды. Ғазы Герей татар ордасымен Валахияға басып кіріп, онда көтерілісшілермен болған шайқастардың бірінде оқтан ауыр жараланады. Жараланған хан әскерімен Силистриге шегініп, ол жерден 1595 жылдың көктемінде Қырымға оралады. 1595 жылы күзде Ғазы Герей қалың әскерімен Молдавияға жорық жасайды. Поляк патшасы [[III Сигизмунд|III Сигизмунд Ваза]] Молдоваға әскер жіберді, ол билеуші [[Арон Тиран|Арон Тиранды]] биліктен алып, [[Иеремия Мовила|Иеремия Мовиланы]] кінәз тағына көтерді. 19-20 қазанда Цецора маңында Қырым ордасы (25 мың адам) жаудың барлық шабуылдарын сәтті тойтара алған нығайтылған арбалы керуенді паналаған шағын поляк әскеріне (7300 адам) шабуыл жасады. Ғазы Герей Польшаның бас қолбасшысы Ұлы Гетман тағайындалған [[Ян Замойски|Ян Замойскимен]] бейбіт келіссөздерге кірісіп, поляк қолшоқпары Иеремия Мовиланы жаңа билеуші ретінде мойындап, Молдовадан әскерлерін шығаруға уәде берді. 1596 жылы жаңа Осман сұлтаны [[III Мехмет|III Мехметтің]] бұйрығымен Қырым ханы Ғазы Герей әскер жинап, Мажарстанға қарсы тағы бір жорық жасады. Алайда, жолда Ғазы Герей негізгі күштерімен Валахияда тоқтап, әскердің бір бөлігін інісі қалғай Фатих Герейге бөліп беріп, оған Мажарстанға баруды бұйырды. Ханның өзі бүлікшіл Валахия белеушісі Михай Батылды тақтан тайдырып, оның орнына Симеон Мовиланы отырғызуға шешім қабылдады. Қалғай Фатих Герей 20 мыңдық татар әскерімен Мажарстанда түрік әскерімен бірігіп, [[Егер]] бекінісін алуға қатысып, Аустрия әскерін талқандауда үлкен рөл атқарды. Қырым ханы Ғазы Герейге өшпенділікпен қарайтын жаңа бас уәзір Қожа Синан паша сұлтанды қалғай Фатих Герейді жаңа хан етіп тағайындауға көндірді. Алғашында Фатих Герей ұсынысты қабылдамай жүрді, бірақ бас уәзір оны хан титулын қабылдауға көндірді. Осы уақытта Ғазы Герей Валахиядан Қырымға келгенде сұлтаннан лауазымынан айырылғандығы туралы жарлығын алды. Тақтан тайдырылған хан кемеге отырып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] бет алды, бірақ теңіздегі қатты дауылдың салдарынан [[Синоп|Синопта]] түсіп қалды. Фатих Герей хан тағында бірнеше ай ғана отырды. Осы кезде бас уәзір Қожа Синан паша сұлтанның қаһарына ұшырап, қызметінен босатылды. Жаңа бас уәзір болып Дамат Ибраһим паша тағайындалды, ол сұлтанды Ғазы Герейді хан тағына қалпына келтіру туралы жарлыққа қол қоюға көндірді. Ғазы Герей Кефеге келіп, хан тағына құқығын жариялады. Алайда оның інісі Фатих Герей тақты ағасына беруден бас тартты. Сұлтанның жарлығы бар бақталас ағайындар шариғат сотына жүгінеді. Қырым бас мүфтиі Азақи эфенди дауды Ғазы Герейдің пайдасына шешті. Фатих Герей Қырымнан Шеркесияға қашуға мәжбүр болды. == Екінші рет таққа отыруы == 1597 жылдың жазында Фатих Герей ағасы Ғазы Герейдің жоқтығын пайдаланып, жақтастарымен бірге Қырымға кіріп, [[Бақшасарай|Бақшасарайды]] басып алуға әрекеттенеді. Ғазы Герей көп әскермен Днепрдің төменгі ағысынан қайтып, Бақшасарайға жақындағанда, Фатих Герей Кефеге қашады. Көп ұзамай Фатих Герей ағасымен татуласуға шешім қабылдады және Ғазы Герейдің қонысына келгенде, сол жерде опасыздықпен өлтірілді. Ханның бұйрығымен Фатих Герейдің бүкіл отбасысы қырылды. Фатихтың жақтаушысы қалғай Бақыт Герей де өлтірілді. Екінші рет хан тағына отырған Ғазы Герей бауыры [[I Селәмет Герей|Селәмет Герейді]] қалғай етіп тағайындады, ол көп ұзамай Түркияға қашады. Дәулет Герей ([[II Сағадат Герей|II Сағадат Герейдің]] ұлы) нұреддин болды, ол көп ұзамай қызметінен алынып, кейін өлім жазасына кесілді. 1601 жылы Селәмет Герей Қырымнан қашқаннан кейін жаңа қалғай [[Тоқтамыс Герей]], ал оның інісі Сефер Герей нұреддин болды. 1598 жылдың жазында Османлы сұлтанының бұйрығымен Ғазы Герей хан Мажарстанға екінші жорығын жасады. Сатыржы Мехмет пашаның қолбасшылығындағы түрік әскерімен қосылған Ғазы Герей Трансильваниядағы маңызды Варад бекінісін қоршауға алып, басып алды. Сол жылдың күзінде Қырым ханы әскерін [[Самбор|Самборға]] апарып, өзі Систрияға келді. 1599 жылдың күзінде Ғазы Герей татар ордасымен бірге Қырымға оралды. 1601 жылы маусымда Ғазы Герей өзі сайлаған нұреддин Дәулет Герейдің қастандығын басып тастады. Шырын бейі Құрлы Герей Дәулет Герейге ханды өлтіріп, хан тағына отыруға көмектесемін деп екеуі келісті. Құрбан айт күні Ғазы Герейдің бұйрығымен хан ұландары нұреддин Дәулет Герей мен Шырын бейін атып өлтірді. Дәулет Герейдің інілері [[III Мехмет Герей|Мехмет]] пен [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]] ханзадалар Түркияға қашты. Ғазы Герейдің інісі қалғай Селәмет Герей қастандыққа қатысы бар деген күдікпен Қырымнан [[Ақкерман|Ақкерманға]], одан түрік иеліктеріне қашты. 1602 жылдың күзінде Ғазы Герей Мажарстанға үшінші жорығын жасады. Хан Мажарстанның Печ қаласында қыстап шығуға шешім қабылдады. 1603 жылдың көктемінде Қырым әскерлері түріктермен бірге соғыс қимылдарына қатысты. 1603 жылы Ғазы Герей түрік әскерінің басып кіруінен қауіптеніп, Речпосполита патшасы III Сигизмунд Вазамен келіссөздерге кірісіп, одан бекіністер салуға көмектесуін және Қырымға атыс қаруын жіберуді сұрайды. Алайда 1603 жылы желтоқсанда Османлы сұлтаны [[III Мехмет]] қайтыс болып, оның 13 жасар ұлы [[I Ахмет]] жаңа сұлтан болып жарияланды. Ғазы Герей Портамен татуласып, түріктерге көмектесу үшін үлкен ұлы қалғай [[Тоқтамыс Герей]] бастаған әскерлерінің бір бөлігін Мажарстанға жібереді. 1607 жылдың күзінде Ғазы Герей Шеркесияның шетіндегі Қобанның жоғарғы ағысында оның бұйрығымен салынған Солтүстік Кавказдағы Ғазыкермен бекінісіне келді. Мұнда хан Кабарда, Құмықстан және Солтүстік Дағыстан билеушілерінің антын қабылдап, қыстап қалды. ІІ Ғазы Герейге ашуланшақтық және ырық бермейтін мінезі үшін халықта Боран ({{lang-crh|Bora}}) деген лақап атқа ие болды. 55 жастағы II Ғазы Герей 1607 жылы шабан айында (21 қараша – 20 желтоқсан) Темрүк қаласында обадан қайтыс болды. [[Бақшасарай|Бақшасарайда]] жерленді. == Әдеби іс-әрекеті == II Ғазы Герей ғажайып ақын ретінде танымал, Ғазаии ({{lang-crh|Ğazaiy}}) лақап атын пайдаланған. «Раушан мен бұлбұл», «Кофе мен шарап» өлеңдерінің, «Долаб» [[Месневи|меснеуінің]] және көптеген [[Бәйіт|бәйіттер]] мен [[Ғазал|ғазалдардың]] авторы. Оның шығармалары хан дәуіріндегі қырым татар әдебиетінің үздік үлгілерінің бірі болып саналады<ref>{{кітап |авторы =Бойцова Е. В., Ганкевич В. Ю., Муратова Э. С., Хайрединова 3. 3.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ислам в Крыму: Очерки истории функционирования мусульманских институтов|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Ақмешіт|баспасы = Элиньо|жыл = 2009|томы = |беттері =99|барлық беті = 432|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>. Ортағасырлық мұсылман поэзиясының дәстүрлі ерекшелігі — оның ғибадатты сипаты. Ғазы Герейдің көптеген өлеңдері оның көзқарасын, тілектерін, өсиеттерін жеткізді. " ''... Тағдырдың сәнді киіміне сенбе,'' ''Тағдырмен айқасқан арыстандар, қазір қайда?'' ''Тек күндеріңді немқұрайлы өткізбе,'' ''Күшің бар болғанда, ерік-жігерің болса - барда...'' "<ref>Грезы розового сада ... - Б. 87.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Гайворонский О. «Созвездие Гераев». Симферополь, 2003. * Гайворонский О. [https://www.e-reading.club/bookreader.php/1027922/Gayvoronskiy_-_Poveliteli_dvuh_materikov._Tom_I.html «Повелители двух материков». Том I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство великой орды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130162848/https://www.e-reading.club/bookreader.php/1027922/Gayvoronskiy_-_Poveliteli_dvuh_materikov._Tom_I.html |date=2024-11-30 }} [[Киев]]-[[Бахчисарай]], 2007 г. ISBN 978-966-96917-1-2, С. 311—349 {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Обадан қайтыс болғандар]] auwj6cpcz6vaivu8gz685e5e6f86k7w I Саламат Герей 0 717456 3651110 3471291 2026-09-05T07:45:43Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651110 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Саламат Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Selâmet Geray}},<br />''١ سلامت كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 22-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1608 жыл|1608]] | Басқаруын аяқтады = [[1610 жыл|1610]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Тоқтамыс Герей]] | Ізбасары = [[Жәнібек Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1558 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1610 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = [[Бақшасарай]] | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Дәулет Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Азамат Герей|Азамат]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак]], [[I Баһадүр Герей|Баһадүр]], [[III Ислам Герей|Ислам]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа]], [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым]], [[IV Мехмет Герей|Мехмет]], [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Саламат Герей''' ({{lang-crh|I Selâmet Geray}}) — 1608-1610 жылдары Қырым ханы болған Герей әулетінің өкілі, Қырым ханы [[I Дәулет Герей|I Дәулет Герейдің]] кенже ұлы, [[Тоқтамыс Герей|Тоқтамыс Герейдің]] ағасы әрі мұрагері. == Өмірбаяны == Үлкен ағалары Қырым ханы [[II Мехмет Герей]] мен қалғай [[Алып Герей]] арасындағы қақтығыста Саламат Герей соңғысының жағына шықты. 1581 жылы ағайынды Саламат пен Алып Герей үлкен ағасы Қырым ханы Мехмет Гереймен жанжалдасқан соң Қырымнан қашып кетеді<ref>О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 284</ref>. Ханзадалар ханның әрекетіне Османлы сұлтаны [[III Мұрат|III Мұратқа]] шағымдану үшін түрік иеліктеріне барады. Алайда, жолда оларды украин казактары тұтқындап, Шеркеске алып келеді. Қырым ханы Мехмет Герей казактарға елші жіберіп, қашқын бауырларын қайтарып алу үшін оларға үлкен төлем ұсынады. 1582 жылдың көктемінде Алып пен Саламат Герей ханзадалар босатылып, поляк елшілігімен бірге [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] барып, онда олар сұлтан сарайында қолдау тапты. Сол жылдың күзінде Қырым ханы Мехмет Герей інілерімен татуласып, олардың Қырымға қайтуына рұқсат береді. Алып Герей қалғай лауазымын алады. 1584 жылдың көктемінде Қырым ханы Мехмет Герей көп әскер жинап, түріктердің Кефе бекінісін қоршауға алады. Османлы сұлтаны ІІІ Мұрат Мехмет Герейді биліктен алып, жаңа Қырым ханы етіп Түркияда ұзақ өмір сүрген бауыры [[II Ислам Герей|Ислам Герейді]] тағайындады. II Ислам Герей түрік жасағымен Кефеге келеді. Қалғай Алып Герей інілері Саламат, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак]] және [[I Фатих Герей|Фатих Гереймен]] бірге Ислам Герей жағына өтеді. Шонжарларының қолдауынан айырылған Мехмет Герей отбасымен және бірнеше жақтаушыларымен бірге Ноғай Ордасына қашады. Оның соңынан Алып, Шақай Мүбарак, Саламат Герей ханзадалары қууады. [[Орқапы]] төңірегінде тақтан айырылған Қырым ханы Мехмет Герей ұсталып, өлтірілді. 1584-1585 жылдары Қырым ханы Ислам Герей мен інісі әрі Мехмет Герейдің үлкен ұлы [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]] арасындағы күрес кезінде Саламат Герей біріншіні қолдады<ref>О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 297</ref>. 1588 жылдың көктемінде Қырым ханы II Ислам Герей қайтыс болғаннан кейін қалғай Алып Герей өзін жаңа хан деп жариялап, әскерін Ақкерманда орналастырды<ref>О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 314</ref>. Алып Герейді қолдаған Саламат Герей Орқапы мойнағын күзетеді. Сәуір айында Османлы сұлтаны жаңа Қырым ханы етіп тағайындаған [[II Ғазы Герей|Ғазы Герей]] Қырымға келеді. Ғазы Герей Бақшасарайды басып алып, ханның астанасына барлық ағайын-бауырлардың оған келуін талап етеді. Өмірі үшін қауіптенген қалғай Алып Герей Түркияға қашса, нұреддин Шақай Мүбарак Герей Шеркесияны паналайды. Саламат пен Фатих Герей бұйрыққа мойнсұнып, Бақшасарайға жиналады. II Ғазы Герей билігі тұсында Саламат Герей Мехмет Герейді өлтірудегі кінәсін мойындап, кешірілді, тіпті қалғай болып тағайындалды. Бір айдан астам уақыт қалғай болып қызмет етті. 1588 жылы маусымда ханзада [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]] (Мехмет Герейдің ұлдарының бірі) және көптеген қырым және ноғай мырзалары Ғазы Герейдің кешіріміне ие болып, Қырымға оралды. Көп ұзамай Сафа Герей мен Саламат Герей арасында жанжал туындайды. Қалғай Саламат Герей мен Әли-бей Шырын мырза өз өмірлеріне қауіптеніп, Кефеге қашады. Сол кезде Саламат Герейдің өзі былай деді: ''«Мен ханнан емес, дұшпандарымнан қаштым: ханға Сафа Герей сұлтан мен Арсланай мырза һәм көптеген ноғай мырзалар келді, бірақ біз Сафа Герей сұлтанның әкесін, Арсланай мырзаның ағасы Есен бейді өлтірдік қой... Ал өлімнен кім қашпас еді!»''. Қырым ханы Ғазы Герей қашқындарды беруді талап етті, бірақ Кефе пашасы одан бас тартты. Жаңа қалғай болып басқа бауыры [[I Фатих Герей|Фатих Герей]] тағайындалды. 1596-1601 жылдары I Фатих Герейдің тұсында және II Ғазы Герейдің екінші билігінің басында Саламат Герей қайтадан Қырымда қалғай дәрежесін иеленді, бірақ II Ғазы Герей I Фатих Герейдің сыбайластарын қудалағанда, ол елден екінші рет кетіп қалады. 1601 жылы маусымда Ғазы Герейдің бұйрығымен оның сақшылары Құрбан айт мерекесінде ханға қарсы қастандық дайындап жүрген нұреддин Дәулет Герей мен Шырын бейі Құтлы Герейді атып өлтіреді. Дәулет Герейдің інілері Мехмет пен Шаһин Герей ханзадалар Қырымнан Түркия мен Шеркесияға қашып кетеді. Ғазы Герей қалғай Саламат Герейді сатқындық жасады деп күдіктене бастайды. Сол 1601 жылы қыркүйекте Саламат Герей Қырымнан Ақкерманға қашып, ол жерден Осман империясына көшіп кетеді. Қырым ханы Ғазы Герей сұлтаннан қашқынды Қырымға жіберуді немесе өзі оны өлтіруді талап етеді. Сұлтан бас тартады, бірақ ханзаданы алыс жаққа жер аударып жіберемін деп уәде береді. Саламат Герей [[Кіші Азия|Анадолыға]] жер аударылды, сол кезде сонда Қара Йазыджи мен Дели Хасан сұлтанға қарсы шықты. Қырым ханзадасы көтерілісшілерге қосылады. Көтеріліс жеңілгеннен кейін Саламат сұлтаннан кешірім сұрап, кешірім алады. Оған өмір берілгенімен, бостандығынан айырылды — Саламат Герей келесі жеті жылды Ыстанбұлдағы Жетіқала бекінісінде өткізді. 1607 жылдың аяғында Қырым ханы II Ғазы Герей қайтыс болып, өзінің үлкен ұлы әрі қалғайы [[Тоқтамыс Герей|Тоқтамыс Герейді]] мұрагер етіп тағайындайды. Бақшасарайдағы ірі Қырым бейлері Ғазы ханның еркін растап, Тоқтамыс Герейді жаңа хан етіп сайлайды. Бұл тағайындау Осман сұлтанымен келісілмеген болатын. 1608 жылдың көктемінде [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] Қырым елшілігі келіп, сұлтан [[I Ахмет|І Ахметке]] Тоқтамыстың хан тағына сайланғаны туралы хабардар етіп, оның тағайындалуын мақұлдауды сұрайды. Бірақ Осман падишасы тиісті жарлық шығарудан бас тартады. 1608 жылы сәуірде Жетіқалада жеті жыл түрмеде отырған 50 жастағы Саламат Герей босатылып, Ыстанбұлға жеткізілді, сонда сұлтан І Ахмет оны Қырымның жаңа ханы деп жариялады. Қалғай болып Селяметтің інісі әрі майдандас серігі Мехмет Герей тағайындалды. Жаңа хан Қырымға теңіз арқылы, ал қалғай [[Жаңа шерік|жаңа шерік]] жасағымен құрлықпен аттанды. Осы кезде Ғазы Герейдің ұлдары [[Тоқтамыс Герей]] хан мен Сефер Герей қалғай өз жақтастарымен құрлық арқылы Ыстанбұлға беттеді. Оңтүстік Буг өзенінің (татарлар оны Ақсу деп атайды) жағасында Мехмет Герей жаңа шеріктердің жасағымен бірге Ғазы Герейдің ұлдарына шабуыл жасап, олар сонда қаза тапты. Саламат Герей Қырымға келіп, [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] барып, хан тағына отырды. Қырым бейлері сұлтанның жарлығын орындауға мәжбүр болды. Билігін нығайтқан Саламат Герей інісі [[III Мехмет Герей|Мехмет Герейді]] қалғай етіп тағайындаса, Шеркесиядан Қырымға келген басқа інісі [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]] нұреддин болды. Шаһин Гереймен бірге Жәнібек пен Дәулет Герей (Шақай Мүбарак Герейдің ұлдары) ханзадалар анасы Дүрбикемен бірге Қырымға оралды. Қырым ханы Саламат Герей Дүрбикеге үйленіп, балаларын асырап алғандығын жариялады. 1609 жылы ағайынды [[III Мехмет Герей|Мехмет]] пен [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин]] Қырым ханы Саламат Герейге қарсы сәтсіз қастандық ұйымдастырып, Қырымнан қашуға мәжбүр болды. Саламат Герей өзінің асырап алған ұлы [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейді]] (1609-1610) қалғай, ал оның інісі Дәулет Герейді (1609-1610) нұреддин етіп тағайындайды. I Саламат Герей екі жылдан сәл астам уақыт билік жүргізді, билік еткен кезде ешқандай қарсылық көрмей, ақсүйектермен тату болды. Ол тек өзінің қалғайы мен нұреддині — Мехмет пен Шаһин Герейлермен қақтығысты, бірақ басымдыққа ие болып, оларды Қырымнан Бұжаққа ([[Днестр]] мен [[Дунай]] өзендерінің арасындағы дала) ығыстырды. Саламат Герей өзінен бұрынғылардың саясатын жалғастыра отырып, Ресей мен Польшаның шекаралас аймақтарына шапқыншылықтар ұйымдастырды. Қырым ханы Саламат Герейдің ұрпағы көп болды. Біраз ерекшеліктерді қоспағанда, 1671 жылдан кейін билік еткен Қырым хандарының барлығы I Саламаттің ұрпақтары болды. 52 жастағы Саламат Герей 1610 жылы мамырдың аяғында немесе маусымның басында қайтыс болды. Ол Бақшасарайдағы Хамушан орамында орналасқан дүрбеде (кесене) жерленген. Дүрбе сақталмай қалды. == Әдебиет == * Гайворонский Алексей. Созвездие Гераев. — Ақмешіт, 2003 ж. * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, Киев-Бақшасарай, 2007 ж. ISBN 978-966-96917-1-2 * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 2, Киев-Бақшасарай, 2009 ж. ISBN 978-966-2260-03-8, ст. 23-35 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] kzyk938d78dq67upmpi4y1mh9lzywh2 3651133 3651110 2026-09-05T07:58:40Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651133 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Саламат Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Selâmet Geray}},<br />''١ سلامت كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 22-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1608 жыл|1608]] | Басқаруын аяқтады = [[1610 жыл|1610]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Тоқтамыс Герей]] | Ізбасары = [[Жәнібек Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1558 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1610 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = [[Бақшасарай]] | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Дәулет Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Азамат Герей|Азамат]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак]], [[I Баһадүр Герей|Баһадүр]], [[III Ислам Герей|Ислам]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым]], [[IV Мехмет Герей|Мехмет]], [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Саламат Герей''' ({{lang-crh|I Selâmet Geray}}) — 1608-1610 жылдары Қырым ханы болған Герей әулетінің өкілі, Қырым ханы [[I Дәулет Герей|I Дәулет Герейдің]] кенже ұлы, [[Тоқтамыс Герей|Тоқтамыс Герейдің]] ағасы әрі мұрагері. == Өмірбаяны == Үлкен ағалары Қырым ханы [[II Мехмет Герей]] мен қалғай [[Алып Герей]] арасындағы қақтығыста Саламат Герей соңғысының жағына шықты. 1581 жылы ағайынды Саламат пен Алып Герей үлкен ағасы Қырым ханы Мехмет Гереймен жанжалдасқан соң Қырымнан қашып кетеді<ref>О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 284</ref>. Ханзадалар ханның әрекетіне Османлы сұлтаны [[III Мұрат|III Мұратқа]] шағымдану үшін түрік иеліктеріне барады. Алайда, жолда оларды украин казактары тұтқындап, Шеркеске алып келеді. Қырым ханы Мехмет Герей казактарға елші жіберіп, қашқын бауырларын қайтарып алу үшін оларға үлкен төлем ұсынады. 1582 жылдың көктемінде Алып пен Саламат Герей ханзадалар босатылып, поляк елшілігімен бірге [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] барып, онда олар сұлтан сарайында қолдау тапты. Сол жылдың күзінде Қырым ханы Мехмет Герей інілерімен татуласып, олардың Қырымға қайтуына рұқсат береді. Алып Герей қалғай лауазымын алады. 1584 жылдың көктемінде Қырым ханы Мехмет Герей көп әскер жинап, түріктердің Кефе бекінісін қоршауға алады. Османлы сұлтаны ІІІ Мұрат Мехмет Герейді биліктен алып, жаңа Қырым ханы етіп Түркияда ұзақ өмір сүрген бауыры [[II Ислам Герей|Ислам Герейді]] тағайындады. II Ислам Герей түрік жасағымен Кефеге келеді. Қалғай Алып Герей інілері Саламат, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак]] және [[I Фатих Герей|Фатих Гереймен]] бірге Ислам Герей жағына өтеді. Шонжарларының қолдауынан айырылған Мехмет Герей отбасымен және бірнеше жақтаушыларымен бірге Ноғай Ордасына қашады. Оның соңынан Алып, Шақай Мүбарак, Саламат Герей ханзадалары қууады. [[Орқапы]] төңірегінде тақтан айырылған Қырым ханы Мехмет Герей ұсталып, өлтірілді. 1584-1585 жылдары Қырым ханы Ислам Герей мен інісі әрі Мехмет Герейдің үлкен ұлы [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]] арасындағы күрес кезінде Саламат Герей біріншіні қолдады<ref>О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 297</ref>. 1588 жылдың көктемінде Қырым ханы II Ислам Герей қайтыс болғаннан кейін қалғай Алып Герей өзін жаңа хан деп жариялап, әскерін Ақкерманда орналастырды<ref>О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 314</ref>. Алып Герейді қолдаған Саламат Герей Орқапы мойнағын күзетеді. Сәуір айында Османлы сұлтаны жаңа Қырым ханы етіп тағайындаған [[II Ғазы Герей|Ғазы Герей]] Қырымға келеді. Ғазы Герей Бақшасарайды басып алып, ханның астанасына барлық ағайын-бауырлардың оған келуін талап етеді. Өмірі үшін қауіптенген қалғай Алып Герей Түркияға қашса, нұреддин Шақай Мүбарак Герей Шеркесияны паналайды. Саламат пен Фатих Герей бұйрыққа мойнсұнып, Бақшасарайға жиналады. II Ғазы Герей билігі тұсында Саламат Герей Мехмет Герейді өлтірудегі кінәсін мойындап, кешірілді, тіпті қалғай болып тағайындалды. Бір айдан астам уақыт қалғай болып қызмет етті. 1588 жылы маусымда ханзада [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]] (Мехмет Герейдің ұлдарының бірі) және көптеген қырым және ноғай мырзалары Ғазы Герейдің кешіріміне ие болып, Қырымға оралды. Көп ұзамай Сафа Герей мен Саламат Герей арасында жанжал туындайды. Қалғай Саламат Герей мен Әли-бей Шырын мырза өз өмірлеріне қауіптеніп, Кефеге қашады. Сол кезде Саламат Герейдің өзі былай деді: ''«Мен ханнан емес, дұшпандарымнан қаштым: ханға Сафа Герей сұлтан мен Арсланай мырза һәм көптеген ноғай мырзалар келді, бірақ біз Сафа Герей сұлтанның әкесін, Арсланай мырзаның ағасы Есен бейді өлтірдік қой... Ал өлімнен кім қашпас еді!»''. Қырым ханы Ғазы Герей қашқындарды беруді талап етті, бірақ Кефе пашасы одан бас тартты. Жаңа қалғай болып басқа бауыры [[I Фатих Герей|Фатих Герей]] тағайындалды. 1596-1601 жылдары I Фатих Герейдің тұсында және II Ғазы Герейдің екінші билігінің басында Саламат Герей қайтадан Қырымда қалғай дәрежесін иеленді, бірақ II Ғазы Герей I Фатих Герейдің сыбайластарын қудалағанда, ол елден екінші рет кетіп қалады. 1601 жылы маусымда Ғазы Герейдің бұйрығымен оның сақшылары Құрбан айт мерекесінде ханға қарсы қастандық дайындап жүрген нұреддин Дәулет Герей мен Шырын бейі Құтлы Герейді атып өлтіреді. Дәулет Герейдің інілері Мехмет пен Шаһин Герей ханзадалар Қырымнан Түркия мен Шеркесияға қашып кетеді. Ғазы Герей қалғай Саламат Герейді сатқындық жасады деп күдіктене бастайды. Сол 1601 жылы қыркүйекте Саламат Герей Қырымнан Ақкерманға қашып, ол жерден Осман империясына көшіп кетеді. Қырым ханы Ғазы Герей сұлтаннан қашқынды Қырымға жіберуді немесе өзі оны өлтіруді талап етеді. Сұлтан бас тартады, бірақ ханзаданы алыс жаққа жер аударып жіберемін деп уәде береді. Саламат Герей [[Кіші Азия|Анадолыға]] жер аударылды, сол кезде сонда Қара Йазыджи мен Дели Хасан сұлтанға қарсы шықты. Қырым ханзадасы көтерілісшілерге қосылады. Көтеріліс жеңілгеннен кейін Саламат сұлтаннан кешірім сұрап, кешірім алады. Оған өмір берілгенімен, бостандығынан айырылды — Саламат Герей келесі жеті жылды Ыстанбұлдағы Жетіқала бекінісінде өткізді. 1607 жылдың аяғында Қырым ханы II Ғазы Герей қайтыс болып, өзінің үлкен ұлы әрі қалғайы [[Тоқтамыс Герей|Тоқтамыс Герейді]] мұрагер етіп тағайындайды. Бақшасарайдағы ірі Қырым бейлері Ғазы ханның еркін растап, Тоқтамыс Герейді жаңа хан етіп сайлайды. Бұл тағайындау Осман сұлтанымен келісілмеген болатын. 1608 жылдың көктемінде [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] Қырым елшілігі келіп, сұлтан [[I Ахмет|І Ахметке]] Тоқтамыстың хан тағына сайланғаны туралы хабардар етіп, оның тағайындалуын мақұлдауды сұрайды. Бірақ Осман падишасы тиісті жарлық шығарудан бас тартады. 1608 жылы сәуірде Жетіқалада жеті жыл түрмеде отырған 50 жастағы Саламат Герей босатылып, Ыстанбұлға жеткізілді, сонда сұлтан І Ахмет оны Қырымның жаңа ханы деп жариялады. Қалғай болып Селяметтің інісі әрі майдандас серігі Мехмет Герей тағайындалды. Жаңа хан Қырымға теңіз арқылы, ал қалғай [[Жаңа шерік|жаңа шерік]] жасағымен құрлықпен аттанды. Осы кезде Ғазы Герейдің ұлдары [[Тоқтамыс Герей]] хан мен Сефер Герей қалғай өз жақтастарымен құрлық арқылы Ыстанбұлға беттеді. Оңтүстік Буг өзенінің (татарлар оны Ақсу деп атайды) жағасында Мехмет Герей жаңа шеріктердің жасағымен бірге Ғазы Герейдің ұлдарына шабуыл жасап, олар сонда қаза тапты. Саламат Герей Қырымға келіп, [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] барып, хан тағына отырды. Қырым бейлері сұлтанның жарлығын орындауға мәжбүр болды. Билігін нығайтқан Саламат Герей інісі [[III Мехмет Герей|Мехмет Герейді]] қалғай етіп тағайындаса, Шеркесиядан Қырымға келген басқа інісі [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]] нұреддин болды. Шаһин Гереймен бірге Жәнібек пен Дәулет Герей (Шақай Мүбарак Герейдің ұлдары) ханзадалар анасы Дүрбикемен бірге Қырымға оралды. Қырым ханы Саламат Герей Дүрбикеге үйленіп, балаларын асырап алғандығын жариялады. 1609 жылы ағайынды [[III Мехмет Герей|Мехмет]] пен [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин]] Қырым ханы Саламат Герейге қарсы сәтсіз қастандық ұйымдастырып, Қырымнан қашуға мәжбүр болды. Саламат Герей өзінің асырап алған ұлы [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейді]] (1609-1610) қалғай, ал оның інісі Дәулет Герейді (1609-1610) нұреддин етіп тағайындайды. I Саламат Герей екі жылдан сәл астам уақыт билік жүргізді, билік еткен кезде ешқандай қарсылық көрмей, ақсүйектермен тату болды. Ол тек өзінің қалғайы мен нұреддині — Мехмет пен Шаһин Герейлермен қақтығысты, бірақ басымдыққа ие болып, оларды Қырымнан Бұжаққа ([[Днестр]] мен [[Дунай]] өзендерінің арасындағы дала) ығыстырды. Саламат Герей өзінен бұрынғылардың саясатын жалғастыра отырып, Ресей мен Польшаның шекаралас аймақтарына шапқыншылықтар ұйымдастырды. Қырым ханы Саламат Герейдің ұрпағы көп болды. Біраз ерекшеліктерді қоспағанда, 1671 жылдан кейін билік еткен Қырым хандарының барлығы I Саламаттің ұрпақтары болды. 52 жастағы Саламат Герей 1610 жылы мамырдың аяғында немесе маусымның басында қайтыс болды. Ол Бақшасарайдағы Хамушан орамында орналасқан дүрбеде (кесене) жерленген. Дүрбе сақталмай қалды. == Әдебиет == * Гайворонский Алексей. Созвездие Гераев. — Ақмешіт, 2003 ж. * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, Киев-Бақшасарай, 2007 ж. ISBN 978-966-96917-1-2 * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 2, Киев-Бақшасарай, 2009 ж. ISBN 978-966-2260-03-8, ст. 23-35 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] imn1p4mngpjg30skbi8c9aa4strxpuq Қатысушы:1nter pares/зертхана 2 725520 3650880 3650592 2026-09-04T12:33:35Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3650880 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 2q5u9mi9ke72it2hxw5m96aea5ll21s 3651148 3650880 2026-09-05T08:08:13Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3651148 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 o4r4fxh64hh8ty98jppovgksyt0a6n4 Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті 0 729293 3651014 3575929 2026-09-04T15:29:13Z Casserium 68287 /* */ 3651014 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = [[Сурет:East Kazakhstan State University.png|280px]] |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Amanzholov University |Бұрынғы атауы = Өскемен педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1952 жыл|1952]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшы есімі = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жарасова Гүлжан Сағидуллақызы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Өскемен]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Өскемен]] қаласы, 30-шы Гвардиялық дивизия көшесі, 34 |Сайты = https://vku.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті''' (қысқаша ''Аманжолов университеті'', '''ШҚУ''' не '''АУ''') – көп жылдық тарихы бар Қазақстанның ескі университеттер қатарына кіретін, сондай-ақ, жаратылыстану және гуманитарлық бағытта білім беретін жоғары оқу орны. *[[1952]] ж. [[Өскемен]] педагогикалық институты ретінде құрылған. *[[1991]] ж. университет мәртебесі берілді. *[[2003]] жылдан [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов|С. Аманжолов]] есімімен аталады. [[Сурет:East-kazakhstan-state-university-monument.jpeg|thumb|right|250px|Университеттің алдындағы С. Аманжоловтың ескерткіші]] Университетте [[бакалавриат|бакалавриатта]] – 40, [[магистратура]]да – 18 мамандық бойынша кадр даярлау жүзеге асырылады. 2 ғылыми мамандық бойынша [[доктарантура]], 12 ғылыми мамандықта [[аспирантура]] жұмыс істейді. Университет [[1952]] жылдан бері Қазақстанның шығыс өңірлері үшін 50 мыңнан аса маман даярлап шығарды. Қазіргі күні 8 факультеті мен көпсалалы [[колледж|колледжінде]] 11 мыңнан астам студент оқиды. 34 [[кафедра]]да 800-ден астам оқытушы еңбек етуде. Университеттің ғылыми және оқытушылық ұжымын қалыптастыруда елімізге белгілі ғалымдар: [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Е. Мәмбетқазиев]], [[Ж.Уәлиев|Ж. Уәлиев]], [[Абдолла Хұсайынұлы Темірбеков|А. Темірбеков]], т.б. үлкен еңбек етті. Университеттің [[Моңғолия]]да шетелдік бөлімшесі жұмыс істейді. Университетте [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Ә. Назарбаев]] атындағы Жоғары инновациялық білім беру технологиялар орталығы (ЖИБТО) ашылған. Оның негізгі мақсаты электронды оқу материалдарын, электронды кітапханалар, [[мультимедиа]]лы зал, оқу бағдарламаларын, электронды оқыту құралдарын, т.б. дайындау болып табылады. Жалпы университеттік электронды ақпараттық желі және білім беру порталы жұмыс істейді. Университеттің 5 ғылыми-зертеу институтында, 4 ғылыми-зерттеу зертханасында, [[Түркітану]] орталығында негізгі және қолданбалы зерттеу жұмыстары жүргізіліп келеді. Университет бастамасымен жыл сайын облыстық ''“Мамандарды даярлау мен қайта даярлаудың өзекті мәселелері”'' атты ғылыми-практикалық семинарлар өткізіліп тұрады. Мемлекеттік тілді үйренудің тиімді тәсілдеріне арналған арнайы [[компьютер]]лік бағдарламалар енгізілген.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы</ref> == Бүгінгі университет құрылымы == Құрамына 4 факультет кіреді: *Экономика және құқық факультеті *Тарих, филология және халықаралық қатынастар факультеті *Жаратылыстану ғылымдары және технологиялар факультеті *Психология, педагогика және мәдениет факультеті === Университет бүгін === Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті – еліміздің Шығыс аймағындағы алдыңғы қатарлы, ғылыми, әдістемелік жоғарғы оқу орындарының бірі.  Университет білім берудің жаңа технологияларын пайдалана отырып, кафедралардың профессорлық-оқытушылық құрамының ғылыми-зерттеу базасын кеңейтіп, жоғары сапалы білім беру қызметтерін жүзеге асырады. Университет түлектері жұмыс нарығында бәсекеге сай және Қазақстанда, шетелдердің түрлі экономикалық салаларында қызмет етуде.  === Университет құрылымы === Университет құрылымы (2015 жылдан бастап): 4 факультет (жаратылыстану ғылымы, математика, физика және технологиялар; экономика және құқық факультеті; психология, педагогика және мәдениет факультеті, тарих, филология және халықаралық қатынас факультеті) және 19 кафедра.  4 факультетте 45 бакалавриат мамандығы бойынша, 30 магистратура және 3 докторантура мамандығында білім алуда.  Университетте 400-ден астам жоғары білікті оқытушы қызмет етуде, оның 19-ы ғылым докторлары және 150-ден астамы ғылым кандидаттары мен Phd докторлары. Білім беруді интеграциялау мақсатында университетте жаңа ғылыми-зерттеу және ғылыми-білім беру құрылымдары ашылған.  2013-2014 оқу жылы «Алтайтану» ҒЗО; «Назарбаевтану»ҒБО; Ресей ғылымы мен мәдениеті орталығы; студенттер бастамалары орталығы; академик Зәки Ахметов атындағы шығармашылық зертхана ашылды.  2014-2015 оқу жылы Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының филиалы; сот отырысы залы; қылмыстық-атқару қызметі кабинеті; «Зияткер» ғылыми-білім беру орталығы, ШҚО құрылуының мұражайы, G-Global халықаралық жобаларды іске асыру орталығы ашылды.  2015-2016 оқу жылы «Шығыс Қазақстанның өсімдіктерін эфир майларын идентификациялау» ғылыми жобасын іске асыру шеңберінде фитохимия зертханасы,студенттер мен жас ғалымдардың ғылыми зерттеулерін дамыту орталықтары ашылды. === Университет құрылымдарының жұмысы === Университет құрылымдарының жұмысы 2014 жылдың 13 қарашасында С. Аманжолов атындағы ШҚМУ ғылыми кеңесі мен ЖОО-ның оқу және әкімшілік құрылымдарының жұмыс жоспарына сәйкес бекітілген «С. Аманжолов атындағы ШҚМУ-дың 2015-2020 жж арналған даму стратегиясы» жоспары негізінде іске асырылуда.  Университеттің міндеті: халықаралық ғылыми-білім беру кеңістігінде университет ролін алдыңғы қатарлардан көрсету, Қазақстанның инновациялық дамуы үшін бәсекеге сай мамандарды даярлау. Университетте 2014 жылы SMART-университет енгізу және дайындық жұмыстары жүргізілуде. Университеттің техникалық регламентінің құжаттары бекітілген; университет ішінде электронды құжат айналымы жүргізілуде, ақпараттық-білім беру порталының жүйесі, қашықтықтан оқыту технологиясы қосылды; электронды форматқа көші білім беру бағдарламарын құру бойынша факультет декандарының, кафедра меңгерушілерінің қатысуымен семинарлар, коучингтер жүргізілді;  Университетте 2014 жылы автономияға көші және корпоративтік басқару принциптерін енгізуге көшу Жоспары құрылды.  Университете алыс және жақын шетел студенттері білім алуда. (Моңғолия, ҚХР, РФ, Өзбекстан және т.б.) == Ғылыми және инновациялық жұмыстың негізгі бағыттары == ШҚМУ-да ғылыми-зерттеу жұмысы (Ұжымдық қолданыстағы ұлттық ғылыми зертхана, «Экология» ғылыми-зерттеу орталығы) «Алтайтану» ғылыми-зерттеу орталығы, «Назарбаевтану» ғылыми-білім беру орталығы, біліктілікті растау орталығы, «Зияткер» ғылыми-білім беру орталығы және университет кафедралары негіздерінде жүзеге асырылуда.  Университеттің негізгі ғылыми бағыттары:  Физика, нанотехнология,табиғи және технологиялық және әлеуметтік-экономикалық процесстерді  математикалық үлгілеу аймағындағы фундаменталды зерттеулер. Шығыс Қазақстанның генетикалық ресурстарын пайдалану және толықтыру үшін дәнді дақылдар биотехнологиясын құру. Шығыс Қазақстанның флорасы мен фаунасының мәселелерін зерттеу және аймақтың био әртүрлілігін сақтау.  Алтай, Шығыс Қазақстанның және жалпы аймақтың әдеби мұрасының тарихы мен мәдениетін зерттеу. Университеттің ғылыми-зерттеу жұмысы фундаменталды, ғылыми зерттеу және инновациялық, ғылыми-техникалық жұмысты дамытуға бағытталған. Жылдан жылға университет студенттері әр түрлі деңгейдегі сайыстар, олимпиадалар мен конференциялардың лауреаттары және жеңімпаздары атануда. == Халықаралық байланыс == Университеттегі халықаралық байланыс белді мемлекетаралық ұйымдардың жұмысына қатысуға, алыс және жақын шетелдердің алдыңғы қатарлы оқу орындарымен қатынас орнатуға бағытталған.  2015-2016 оқу жылы университет 71 Халықаралық келісімге қол қойған.ШҚМУ серіктестері арасында Ресей, Қырғызстан, Беларусия, Түркия, Германия, Поляк Республикасы, Чехия, Франция, Швейцария, Қытай, БАӘ, Оңтүстік Корея, Моңғолия және АҚШ бар.  Халықаралық байланыстың негізгі бағыты біріккен білім беру бағдарламаларын іске асыру, шетел мемлекеттеріндегі оқу орындарында тәжірибеден өтіп, 2 диплом алу мүмкіндігін беру. Бүгінде университетекі дипломдық білім беру бағдарламасы бойынша Оңтүстік Кореяның университеттерімен (Джиогсанг Ұлттық университеті, Ченгджу Университеті), Қытай, Польша (Адам Мицкевич атындағы Университет, Вроцлав университеті), және Ресей Федерациясы (Ползунов атындағы Алтай университеті, Алтай мемлекеттік университеті және т.б.) Университет бес халықаралық Ассоцияцияның мүшесі болып табылады: Еуразиялық университеттер Ассоцияциясы, Халықаралық Жоғарғы Академиялық мектеп, университеттер Ұлы хартиясы, «Алтай – біздің ортақ үйіміз» Халықаралық координациялық кеңесі, Азиялық Университеттер  Ассоцияциясы. == Кәсіптік бағдар жұмысы == Кәсіптік бағдар жұмысы – университеттің студенттерді сапалы контингентпен қамтуды ұйымдастырудағы негізгі бағыттарының бірі. Маркетинг және оқу орнына дейінгі дайындық Орталығы факультет декандарымен, кафедралармен және профессорлық-оқытушылық құраммен бірлесіп университете кәсіби бағдар жұмысын ұйымдастырады. 2014 жылы С. Аманжолов атындағы ШҚМУ мен ШҚО Білім басқармасы арасында ынтымақтастық келісіміне қол қойылды.  ШҚО Білім мекемелерімен серіктестік және іс-қимылдың жаңа формалары дамуда:  Университеттің базалық мектептерінде «Шығыстың алтын қоры» кәсіби бағдар орталықтары жүйесін құру; Униеверситеттің профессорлық-оқытушылар құрамының дайындауымен түлектер ҰБТ-ға дайындалатын «Өсу орталығы» құрылуы; Мектептегі туризмнің дамуы, университете білім беру турларын өткізу; Оқушылар үшін қосымша білім беру жобаларын іске асыру;  ШҚО ББ-мен тығыз байланыс орнату мақсатында мектеп оқушылары үшін олимпиадалар өткізілуде.  Мектеп аралық пәндер арасында аймақтық және облыстық олимпиадалар химия, қаза тілі, ағылшын тілі, биология, математика және физика пәндері бойынша өткізіледі.  === Тәрбие жұмысы === Университетте дәстүрлі түрде «ШҚМУ аруы», «Студенттік көктем», «Бірінші курс таланттары», «Би сайысы», «Counter-strike» компьютерлік ойыны форматындағы киберспорттан университет чемпионаты және т.б. Студенттер «Жас Отан» ЖҚ, «Жастар лигасы» АҚ ұйымдастыратын «Жастар Отанға!», «Болашақ - біздің қолымызда», «Жастар салауатты өмір салты үшін», «Жемқорлыққа жол жоқ», «Қан тапсырып, адам өмірін сақта», «Дипломмен ауылға!», «Жасыл ел» және т.б. сынды әлеуметтік-маңызды жобаларға қатысады. Университет студенттері спорттада жоғары көрсеткіштер көрсетуде. Бүгінде С. Аманжолов атындағы ШҚМУ-де 21 спорт секциясы жұмыс істеп тұр. Олар: футбол, волейбол, қол күресі, бадминтон, қысқы және жазғы президенттік күрсе, жеңіл атлетика, спорттық бағдар, баскетбол, гір көтеру және т.б. алаңдары бар. ==Дереккөздер== *[https://www.vkgu.kz Университеттің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526095833/http://www.vkgu.kz/ |date=2016-05-26 }} {{stub}} [[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] t1fv7olwn65bb17gqgsug6jmz9xusxe Уэстерн Сидней Уондерерс 0 745901 3651195 3383698 2026-09-05T11:47:37Z Makenzis 71333 3651195 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Аустралия}} Уэстерн Сидней Уондерерс |құрылған = 2012 |стадионы = «[[Уэстерн Сидней Стэдиум]]» |сыйымдылығы = 30 000 |жарыс = [[Футболдан Аустралия чемпионаты|Эй-лига]] |маусым = 2025/26 |орын = 12 орын | pattern_la1 = _wsw2324h | pattern_b1 = _wsw2324h | pattern_ra1 = _wsw2324h | pattern_sh1 = _wsw2324h | pattern_so1 = _wsw2324h | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = 181818 | pattern_la2 = _wsw2324a | pattern_b2 = _wsw2324a | pattern_ra2 = _wsw2324a | pattern_sh2 = _wsw2324a | pattern_so2 = _wsw2324a | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = FFFFFF }} '''«Уэстерн Сидней Уондерерс»''' ({{lang-en|Western Sydney Wanderers}}) — [[Аустралия]]ның [[Сидней]] қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері == * Эй-лиги финалисі (3): 2012/13, 2013/14, [2015/16 * Эй-лига жеңімпазы (1): 2012/13 * АФК чемпиондар лигасы (1): 2014 == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20130402201619/http://www.footballaustralia.com.au/wswanderersfc Профиль] * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/western-sydney-wanderers/startseite/verein_36100.html/ Профиль] * [http://int.soccerway.com/teams/australia/west-sydney-fc/ Профиль] {{бастама}} [[Санат:Аустралия футбол клубтары]] tfksqls5qcp0r9h76hi0vdmaz0l15oh Сафа Герей (нұреддин) 0 750644 3651025 3491022 2026-09-04T16:09:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651025 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сафа Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Safa Geray}},<br />''صفا گرای'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин (лауазым)|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1640 жыл|1640]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Сағадат Герей | Ізбасары = [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1640 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Тоқтамыс Герей менен Сафа Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Сафа Герей''' ({{lang-crh|Safa Geray}}; [[1640 жыл|1640]] қай.) — Қырым нұреддині (1637-1640), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608-1610) ұлы. == Өмірбаяны == 1610 жылы әкесі [[I Саламат Герей|І Саламат Герей]] хан қайтыс болғаннан кейін Сафа Герей аға-бауырларымен бірге Қырымды тастап, түрік иелігінде өмір сүрді. 1620 жылдары Сафа Герей бірнеше ағайындарымен бірге [[Осман империясы|Топқапыдан]] Қырымға келіп, [[Жәнібек Герей]] ханның сарайында тұрады. 1632 жылы маусымда Сафа Герейдің үлкен ағасы, қалғай [[Азамат Герей]] Жәнібек Герей ханның бұйрығымен өлтірілді. Содан кейін хан нөкерлеріне ағайынды [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] мен Сафа Герейді өлтіруді бұйырды. Дивеев уәли-мырзаның ескертуімен Мүбарак пен Сафа түріктердің [[Орқапы]] мен Кефе бекіністеріне қашып кетеді. Осыдан соң Мүбарак пен Сафа Осман иелігіне кетуге мәжбүр болды. 1637 жылдың жазында Осман сұлтаны [[IV Мұрат]] жаңа Қырым ханы етіп Сафа Герейдің ағасы [[I Баһадүр Герей|I Баһадүр Герейді]] тағайындады. I Баһадыр хан тағына бекіп, інілері [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] мен Сафа Герейді қалғай және нұреддин етіп тағайындайды. Сол 1637 жылдың қыркүйегінде I Баһадүр Герей хан [[Ресей патшалығы|Ресей патшалығына]] үлкен жортуыл ұйымдастырды. Қырым әскерінің қолбасшысы болып нұреддин Сафа Герей тағайындалды. Сафа Герай басқарған 40 мың адамдық қырым татарларының әскері [[Үзім соқпағы|Үзім соқпағындағы]] Яблонов маңында салынған оңтүстік шекара сызығы арқылы шайқаспен бұзып кірді. Қырымдар мен ноғайлар Ливенский, Орловский, Карачевский, Болховский, Кромский, Новосильский уездері мен Комарицкий болысын ойрандады. 2281 адам тұтқынға алынды. 1639 жылдың көктемінде I Баһадүр Герей ханның бұйрығымен Сафа Герей әскерін бастап көтерілісші Мансұр билер әулетінің Қырым ұлыстарын талқандап, олардың барлық өкілдерін қырды. 1640 жылы нұреддин Сафа Герей Украинаның оң жағалауына қарсы Қырымның ірі жорығына қатысып, сол кезде қайтыс болды<ref>Гайворонский Олекса. Повелители двух материков, Киев-Бахчисарай, том 2, 2009 г. ISBN 9789662260038</ref>. Сафа Герейдің артында екі ұлы қалды: Тоқтамыс Герей (1682 қай.) — қалғай (1678-1682) және [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] (1637-1703), нұреддин (1671-1678), қалғай (1682-1683) және Қырым ханы (1691-1661). == Әдебиет == * ''Новосельский А. А.'' Борьба Московского государства с татарами в 17 веке. — {{М.}}—{{Л.}}: Издательство Академии наук СССР, 1948. * ''Гайворонский Олекса''. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009. — ISBN 9789662260038 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] b6z0rbr8gugltkra3kf6i0kbs7hmef8 Қазақстан президенттерінің тізімі 0 752036 3651183 3561722 2026-09-05T09:43:32Z Nurken 111493 /* Президенттер тізімі */ 3651183 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан саясаты}} {{Otheruses4|Қазақстан президенттері|Қазақстан басшыларының тізімі|Қазақстан басшыларының тізімі|Президент лауазымының өзі|Қазақстан Республикасының Президенті}} [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясы]] бойынша [[Қазақстан Республикасының Президенті]] — [[Қазақстан]]дағы [[мемлекет басшысы]], жетіжылдық бір қайталанбайтын мерзімге сайланады. [[Қазақстан премьер-министрі]]мен қатар елдегі атқарушы билікке басшылық ететін Президент, оған қоса, — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]]дің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]сы.<ref>{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002733_ |title= Қазақстан Республикасының Президентi туралы |lang= kk |work= adilet.zan.kz |accessdate= 2025-01-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20241226173404/https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002733_ |date= 2024-12-26}}</ref> 1990 жылғы 24 сәуірдегі лауазымның құрылғанынан бері оған тек екі тұлға ие болған.<ref>{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/231417-prezidenttik-institut-%E2%80%93-memlekettilik-tiregi |title=Президенттік институт – мемлекеттілік тірегі |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last= Қасымбеков |first= Махмұт |language=kk |accessdate=2024-03-14}}</ref> Қазіргі президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2019 жылғы 20 наурызда, тұңғыш президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] отставкасынан кейін өкілеттігін бастаған.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-first-year-of-the-second-president/30666985.html |title= Қазақстанның екінші президентінің бір жылы. Елде не өзгерді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Панниер |first= Брюс |date= 2020-06-12 |accessdate= 2025-01-19}}</ref> == Президенттер тізімі == '''Саяси партиясы'''{{legend|#CE0000|[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан Коммунистік партиясы (ҚКП)]]|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend|#1CA9C9|[[Аманат (партия)|Отан → Нұр Отан]]|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend|#48C1BE|[[Аманат (партия)|Аманат]]|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend|#CDCDCD|[[Партиясыз]]|border=1px solid #AAAAAA}} ; Статусы {{legend|#E6E6AA|Президент міндетін атқарушысын білдіреді|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! class=unsortable rowspan="2" |# ! class=unsortable rowspan="2" |Суреті ! rowspan="2" |Аты-жөні<br />{{small|(өмір сүрген жылдары)}} ! class=unsortable rowspan="2" |Сайлауы ! class=unsortable colspan="3" |Өкілеттік мерзімі ! class=unsortable rowspan="2" |Саяси партиясы ! rowspan="2"| [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президенті]] |- ! class=unsortable| Қызметін бастады ! class=unsortable| Қызметін аяқтады ! class=unsortable| Қызмет еткені |- ! style="background:#CE0000; color:white |1 | rowspan="3" |[[Сурет:Korea Kazakhstan Summit 14 (30855331096) (cropped).jpg|134x134px]] | rowspan="3" |{{sort|1=Назарбаев, Нұрсұлтан Әбішұлы|2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br />{{small|(1940 туған)}}}} |[[Қазақ КСР президент сайлауы (1990)|1990]] | rowspan="3" |24 сәуір 1990 | rowspan="3" |20 наурыз 2019 | rowspan="3" |28 жыл, 330 күн |[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|ҚКП]]<br>{{small|(–1991)}} |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]<br>{{small|(1990–1991)}} |- | style="background:#CDCDCD | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|1991]]<br>[[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999]] |[[Партиясыз]]<br>{{small|(1991–1999)}} |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]<br>{{small|(1991–1996)}} |- | style="background:#1CA9C9 | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005]]<br>[[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011]]<br>[[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015]] |[[Аманат (партия)|Отан]]<br>→ [[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<br>{{small|(1999–)}} | rowspan="3"| ''лауазым ыдырады''<br>{{small|(1996–2026)}} |- ! style="background:#1CA9C9; color:white " | 2 | rowspan="3" |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 3).jpg|138x138px]] | rowspan="3" |{{sort|1=Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы|2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}}}} | style="background:#e6e6aa;" |— | style="background:#e6e6aa;" |20 наурыз 2019 | style="background:#e6e6aa;" |12 маусым 2019 | style="background:#e6e6aa;" |84 күн |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<br>→ [[Аманат (партия)|Аманат]] |- |style="background:#48C1BE" | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] | rowspan="2" |12 маусым 2019 | rowspan="2" |Қазіргісі | rowspan="2" |{{ayd|20 March 2019}} |[[Аманат (партия)|Аманат]]<br>{{small|(–2022)}} |- |style="background:#CDCDCD" | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] |[[Партиясыз]]<br>{{small|(2022–)}} |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(2026–)}} |} 1991 жылғы 16 желтоқсанға дейін мемлекет басшысы [[Қазақ КСР Президенті]] деп аталатын. == Хронологиясы == {{#tag:timeline|ImageSize=width:900 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:150 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Партиясыз id:cpsu value:rgb(0.8,0,0) legend:КОКП id:o value:rgb(0.20,0.50,0.69) legend:Отан id:no value:rgb(0.11,0.663,0.788) legend:Нұр_Отан id:am value:rgb(0.20,0.70,0.69) legend:Аманат id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:23/04/1990 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1991 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Саяси партиясы:" BarData = bar:i bar:Nazarbayev bar:Tokayev PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar: Nazarbayev from: 24/04/1990 till: 25/04/1990 color:cpsu bar: Nazarbayev from: 24/04/1990 till: 01/09/1991 color:cpsu from: 01/09/1991 till: 01/02/1999 color:independent from: 01/02/1999 till: 01/12/2006 color:o from: 01/12/2006 till: 20/03/2019 color:no text:"[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]" bar: Tokayev from: 20/03/2019 till: 01/03/2022 color:no from: 01/03/2022 till: 01/04/2022 color:am from: 01/04/2022 till: $today color:independent text:"[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]" }} == Өмір сүріп жатқан экс-президенттер == <gallery class=center> Сурет:Нурсултан Назарбаев (03-06-2021) (cropped).jpg|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br />(1990–2019)<br />{{Age in years and days|1940|6|7}} жаста </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан саясаты]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенттері|*Тізім]] [[Санат:Президенттер тізімі]] sknwja4oqvlz7pzyscmrh1qntlmmpfg 3651184 3651183 2026-09-05T09:44:06Z Nurken 111493 /* Президенттер тізімі */ 3651184 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан саясаты}} {{Otheruses4|Қазақстан президенттері|Қазақстан басшыларының тізімі|Қазақстан басшыларының тізімі|Президент лауазымының өзі|Қазақстан Республикасының Президенті}} [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясы]] бойынша [[Қазақстан Республикасының Президенті]] — [[Қазақстан]]дағы [[мемлекет басшысы]], жетіжылдық бір қайталанбайтын мерзімге сайланады. [[Қазақстан премьер-министрі]]мен қатар елдегі атқарушы билікке басшылық ететін Президент, оған қоса, — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]]дің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]сы.<ref>{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002733_ |title= Қазақстан Республикасының Президентi туралы |lang= kk |work= adilet.zan.kz |accessdate= 2025-01-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20241226173404/https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002733_ |date= 2024-12-26}}</ref> 1990 жылғы 24 сәуірдегі лауазымның құрылғанынан бері оған тек екі тұлға ие болған.<ref>{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/231417-prezidenttik-institut-%E2%80%93-memlekettilik-tiregi |title=Президенттік институт – мемлекеттілік тірегі |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last= Қасымбеков |first= Махмұт |language=kk |accessdate=2024-03-14}}</ref> Қазіргі президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2019 жылғы 20 наурызда, тұңғыш президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] отставкасынан кейін өкілеттігін бастаған.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-first-year-of-the-second-president/30666985.html |title= Қазақстанның екінші президентінің бір жылы. Елде не өзгерді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Панниер |first= Брюс |date= 2020-06-12 |accessdate= 2025-01-19}}</ref> == Президенттер тізімі == '''Саяси партиясы'''{{legend|#CE0000|[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан Коммунистік партиясы (ҚКП)]]|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend|#1CA9C9|[[Аманат (партия)|Отан → Нұр Отан]]|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend|#48C1BE|[[Аманат (партия)|Аманат]]|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend|#CDCDCD|[[Партиясыз]]|border=1px solid #AAAAAA}} ; Статусы {{legend|#E6E6AA|Президент міндетін атқарушысын білдіреді|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! class=unsortable rowspan="2" |# ! class=unsortable rowspan="2" |Суреті ! rowspan="2" |Аты-жөні<br />{{small|(өмір сүрген жылдары)}} ! class=unsortable rowspan="2" |Сайлауы ! class=unsortable colspan="3" |Өкілеттік мерзімі ! class=unsortable rowspan="2" |Саяси партиясы ! rowspan="2"| [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президенті]] |- ! class=unsortable| Қызметін бастады ! class=unsortable| Қызметін аяқтады ! class=unsortable| Қызмет еткені |- ! style="background:#CE0000; color:white |1 | rowspan="3" |[[Сурет:Korea Kazakhstan Summit 14 (30855331096) (cropped).jpg|134x134px]] | rowspan="3" |{{sort|1=Назарбаев, Нұрсұлтан Әбішұлы|2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br />{{small|(1940 туған)}}}} |[[Қазақ КСР президент сайлауы (1990)|1990]] | rowspan="3" |24 сәуір 1990 | rowspan="3" |20 наурыз 2019 | rowspan="3" |28 жыл, 330 күн |[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|ҚКП]]<br>{{small|(–1991)}} |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]<br>{{small|(1990–1991)}} |- | style="background:#CDCDCD | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|1991]]<br>[[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999]] |[[Партиясыз]]<br>{{small|(1991–1999)}} |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]<br>{{small|(1991–1996)}} |- | style="background:#1CA9C9 | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005]]<br>[[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011]]<br>[[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015]] |[[Аманат (партия)|Отан]]<br>→ [[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<br>{{small|(1999–)}} | rowspan="3"| ''лауазым<br>ыдырады''<br>{{small|(1996–2026)}} |- ! style="background:#1CA9C9; color:white " | 2 | rowspan="3" |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 3).jpg|138x138px]] | rowspan="3" |{{sort|1=Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы|2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}}}} | style="background:#e6e6aa;" |— | style="background:#e6e6aa;" |20 наурыз 2019 | style="background:#e6e6aa;" |12 маусым 2019 | style="background:#e6e6aa;" |84 күн |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<br>→ [[Аманат (партия)|Аманат]] |- |style="background:#48C1BE" | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] | rowspan="2" |12 маусым 2019 | rowspan="2" |Қазіргісі | rowspan="2" |{{ayd|20 March 2019}} |[[Аманат (партия)|Аманат]]<br>{{small|(–2022)}} |- |style="background:#CDCDCD" | |[[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] |[[Партиясыз]]<br>{{small|(2022–)}} |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(2026–)}} |} 1991 жылғы 16 желтоқсанға дейін мемлекет басшысы [[Қазақ КСР Президенті]] деп аталатын. == Хронологиясы == {{#tag:timeline|ImageSize=width:900 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:150 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Партиясыз id:cpsu value:rgb(0.8,0,0) legend:КОКП id:o value:rgb(0.20,0.50,0.69) legend:Отан id:no value:rgb(0.11,0.663,0.788) legend:Нұр_Отан id:am value:rgb(0.20,0.70,0.69) legend:Аманат id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:23/04/1990 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1991 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Саяси партиясы:" BarData = bar:i bar:Nazarbayev bar:Tokayev PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar: Nazarbayev from: 24/04/1990 till: 25/04/1990 color:cpsu bar: Nazarbayev from: 24/04/1990 till: 01/09/1991 color:cpsu from: 01/09/1991 till: 01/02/1999 color:independent from: 01/02/1999 till: 01/12/2006 color:o from: 01/12/2006 till: 20/03/2019 color:no text:"[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]" bar: Tokayev from: 20/03/2019 till: 01/03/2022 color:no from: 01/03/2022 till: 01/04/2022 color:am from: 01/04/2022 till: $today color:independent text:"[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]" }} == Өмір сүріп жатқан экс-президенттер == <gallery class=center> Сурет:Нурсултан Назарбаев (03-06-2021) (cropped).jpg|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br />(1990–2019)<br />{{Age in years and days|1940|6|7}} жаста </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан саясаты]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенттері|*Тізім]] [[Санат:Президенттер тізімі]] rfofm9bh118scy8vczy5461zb6qilhu Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары 0 753239 3650975 3631072 2026-09-04T14:31:10Z Casserium 68287 /* Атырау облысы */ 3650975 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді. 2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды. == Қызметтегі мәслихат төрағалары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Алдыңғы атқарған, қазір атқаратын қызметі !! Мәслихатқа сайланған партиялар |- | 1 || Табиғат Зейнұлқабден <br>{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 2 || Мейіржан Отыншиев <br>{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21) |- | 3 || Мұрат Жолдықожаев<br>{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)<br> {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 4 || Шалқар Байбеков <br>{{small|(1967 туған)}} || Абай облысы || VIII || 13 желтоқсан 2024 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a|Бір мандаттық сайлау округінен сайланған «Әділет» партиясының мүшесі}} || Абай облысы әкімінің орынбасары (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 5 || Бейбіт Жүсіпов <br>{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 6 || Гүлқасима Сүйінтаева <br>{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 7 || Қуат Байғожаев <br>{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19) |- | 8 || Мұса Хайруллиев <br>{{small|(1984 туған)}} || Атырау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы Атырау облыстық филиалының директоры (2018—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 9 || Мұрат Мұқаев <br>{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 10 || Әбдәлі Нұралиев <br>{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 11 || Гүлнәр Тойлыбаева <br>{{small|(1967 туған)}} || Жетісу облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2021—2022) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 12 || Нұркен Кобжанов <br>{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 13 || Сайлаубек Ещанов <br>{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 14 || Мұрат Тілеуімбетов <br>{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 15 || Жаңбырбай Матаев <br>{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 16 || Илья Теренченко <br>{{small|(1983 туған)}} || Павлодар облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Павлодар облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] <br>{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 18 || Нұралы Әбішев <br>{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы |VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23) |- | 19 || Бауыржан Шыңғысов <br>{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13) |- | 20 || Денис Рыпаков <br>{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |} == [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] == # Александр Сергеевич Миронов (1994 — 1999) # Александр Иванович Демидов (1999 — 2002) # Вера Григорьевна Лукьянец (2002 — 2003) # [[Владимир Николаевич Редкокашин]] (2003 — 2011) # [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016) # [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)<ref>[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]</ref> # [[Ерлан Ермекұлы Каналимов]] (2021 — 2025) # [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}</ref> == [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] == # [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002) # [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) # Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев (2014 — 2021) # Станислав Владимирович Канкуров (2021 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]</ref> # Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]</ref> == [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] == # Кудратулла Юнусович Халметов (1994 — 2007)? # Нұриддин Мүсірұлы Жарболов (2007 — 2009)? # Жангелді Меңлібайұлы Махашов (2009 — 2011) # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)<ref>[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]</ref> # [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев]] (2018 — 2021) # Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов (2021 — 2026)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]</ref> # Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев (17 шілде 2026 бастап)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> == [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] == # Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов (2022 — 2024) # Шалқар Заманбекұлы Байбеков (13 желтоқсан 2024 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]</ref> == [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] == # Амангелді Хамзаұлы Сыздықов (1994 — 1999) # Марат Советұлы Қойшыбаев (1999 — 2003) # [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007) # Саят Есенжолұлы Қамзебаев (2007 — 2008) # [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012) # Нина Сергеевна Дьячек (2012 — 2015) # Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин (2015 — 2019) # Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов (2019 — 2020) # Әсен Дулатұлы Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021) # Мұрат Сағаұлы Балпан (2021 — 2022) # [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]</ref> # [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]</ref> == Ақтөбе облысы == # Балихан Жүсіпұлы Жоламанов (1994 — 1999) # Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова (1999 — 2003) # [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004) # Амангелді Қабашұлы Есіркепов (2004 — 2009) # Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев (2009 — 2012) # [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова]] (2012 — 2021)<ref>[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]</ref> # [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023) # [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]</ref> == Алматы облысы == # Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев (1994—1999) # [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев]] (1999—2001) # Едіге Исатұлы Жүнісбеков (2002 — 2003) # Ардақ Маутханұлы Сыдық (2003 — 2012) # Серікжан Іслямұлы Бескемпіров (2012) # [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016) # Серік Мейірханұлы Мұқанов (2016 — 2017) # [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов]] (2017 — 2020)<ref>[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]</ref> # [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев]] (2021 — 2022) # Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев (2022 — 2023) # [[Талғат Ескендірұлы Байеділов]] (2023 — 2024) # Қуат Сұлтанұлы Байғожаев (29 наурыз 2024 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]</ref> == Атырау облысы == # [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998) # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000) # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003) # [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005) # Жұмажан Далабайқызы Доспаева (2005 — 2007) # [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011) # [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов]] (2012 — 2017) # Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин (2017 — 2021) # [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев]] (2021 — 2023) # [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев]] (2023 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]</ref> == Батыс Қазақстан облысы == # Кенжебай Әлжанұлы Нығмет (1994 — 1999) # Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева (1999 — 2002) # [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007) # [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар]] (2007 — 2021) # Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева (2021 — 2023) # Мұрат Рахметұлы Мұқаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]</ref> == Жамбыл облысы == # [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов]] (1994 — 2003) # [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012) # [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)<ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]</ref> # Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков (2021 — 2023) # [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]</ref> == Жетісу облысы == # [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]</ref> == Қарағанды облысы == # Серік Кәрібайұлы Ағыбаев (1994 — 1997) # [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов]] (1997 — 1999) # [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007) # Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков (2007 — 2013) # [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016) # [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017) # [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)<ref>[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]</ref> == Қостанай облысы == # Вера Григорьевна Семёнова (1994 — 1999) # Владимир Алексеевич Мягков (1999 — 2006) # [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007) # Ғани Тоқтамысұлы Сағиев (2007 — 2010) # [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов]] (2010 — 2012) # Сайлаубек Ергазыұлы Ещанов (20 қаңтар 2012 бастап)<ref>[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]</ref> == Қызылорда облысы == # Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов (1994 — 1999) # [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007) # Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов (2007 — 2012) # [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014) # [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2016 — 2019) # [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2021 — 2024) # Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов (26 сәуір 2024 бастап)<ref>[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]</ref> == Маңғыстау облысы == # [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999) # [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011) # Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов (2011 — 2017) # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019) # Нұри Лазарұлы Тумышев (2019 — 2023) # Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]</ref> == Павлодар облысы == # Анатолий Тимофеевич Наумчик (1994 — ?) # Ринат Мифтахович Ғафуров (2002 — 2012) # [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014) # Владимир Александрович Берковский (2014 — 2018) # Бақыт Мақанқызы Бексейітова (2018 — 2021) # [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2021 — 2023) # Илья Сергеевич Теренченко (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]</ref> == Солтүстік Қазақстан облысы == # Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров (1994 — 2007) # Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев (2007 — 2008) # Қайырлы Едіресұлы Едіресов (2008 — 2016) # [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)<ref>[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]</ref> == Торғай облысы == # Ысқақов, Сұлтанбек Ысқақұлы (1994-1997) == Түркістан облысы == # [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995) # Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай (1995 — 1999) # [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002) # Сапарбек Мұсаханұлы Сахов (2002 — 2003) # [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов]] (2003 — 2007) # Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов (2007 — 2012) # [[Құдайберген Төлепұлы Ержан]] (2012 — 2016) # Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев (2016) # [[Қайрат Рахымұлы Балабиев]] (2016 — 2023)<ref>[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]</ref> # [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]</ref> == Ұлытау облысы == # [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]</ref> == Шығыс Қазақстан облысы == # Павел Сергеевич Елисов (1994 — 1997) # Василий Иванович Ахаев (1997 — 2012) # [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015) # Владимир Михайлович Головатюк (2015 — 2021)<ref>[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]</ref> # Денис Рыпаков (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]</ref> == Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары == === Семей облысы === # Хапас Уақасұлы Дәуітов (1994 — 1997)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]</ref> === Талдықорған облысы === # Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов (1994 — 1997)<ref>[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]] jfp81csasjruhbah2cdkexhxf0gnt79 3650977 3650975 2026-09-04T14:32:25Z Casserium 68287 3650977 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді. 2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды. == Қызметтегі мәслихат төрағалары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Алдыңғы атқарған, қазір атқаратын қызметі !! Мәслихатқа сайланған партиялар |- | 1 || Табиғат Зейнұлқабден <br>{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 2 || Мейіржан Отыншиев <br>{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21) |- | 3 || Мұрат Жолдықожаев<br>{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)<br> {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 4 || Шалқар Байбеков <br>{{small|(1967 туған)}} || Абай облысы || VIII || 13 желтоқсан 2024 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a|Бір мандаттық сайлау округінен сайланған «Әділет» партиясының мүшесі}} || Абай облысы әкімінің орынбасары (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 5 || Бейбіт Жүсіпов <br>{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 6 || Гүлқасима Сүйінтаева <br>{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 7 || Қуат Байғожаев <br>{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19) |- | 8 || – || Атырау облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 9 || Мұрат Мұқаев <br>{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 10 || Әбдәлі Нұралиев <br>{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 11 || Гүлнәр Тойлыбаева <br>{{small|(1967 туған)}} || Жетісу облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2021—2022) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 12 || Нұркен Кобжанов <br>{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 13 || Сайлаубек Ещанов <br>{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 14 || Мұрат Тілеуімбетов <br>{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 15 || Жаңбырбай Матаев <br>{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 16 || Илья Теренченко <br>{{small|(1983 туған)}} || Павлодар облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Павлодар облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] <br>{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 18 || Нұралы Әбішев <br>{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы |VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23) |- | 19 || Бауыржан Шыңғысов <br>{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13) |- | 20 || Денис Рыпаков <br>{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |} == [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] == # Александр Сергеевич Миронов (1994 — 1999) # Александр Иванович Демидов (1999 — 2002) # Вера Григорьевна Лукьянец (2002 — 2003) # [[Владимир Николаевич Редкокашин]] (2003 — 2011) # [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016) # [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)<ref>[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]</ref> # [[Ерлан Ермекұлы Каналимов]] (2021 — 2025) # [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}</ref> == [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] == # [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002) # [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) # Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев (2014 — 2021) # Станислав Владимирович Канкуров (2021 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]</ref> # Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]</ref> == [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] == # Кудратулла Юнусович Халметов (1994 — 2007)? # Нұриддин Мүсірұлы Жарболов (2007 — 2009)? # Жангелді Меңлібайұлы Махашов (2009 — 2011) # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)<ref>[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]</ref> # [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев]] (2018 — 2021) # Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов (2021 — 2026)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]</ref> # Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев (17 шілде 2026 бастап)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> == [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] == # Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов (2022 — 2024) # Шалқар Заманбекұлы Байбеков (13 желтоқсан 2024 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]</ref> == [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] == # Амангелді Хамзаұлы Сыздықов (1994 — 1999) # Марат Советұлы Қойшыбаев (1999 — 2003) # [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007) # Саят Есенжолұлы Қамзебаев (2007 — 2008) # [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012) # Нина Сергеевна Дьячек (2012 — 2015) # Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин (2015 — 2019) # Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов (2019 — 2020) # Әсен Дулатұлы Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021) # Мұрат Сағаұлы Балпан (2021 — 2022) # [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]</ref> # [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]</ref> == Ақтөбе облысы == # Балихан Жүсіпұлы Жоламанов (1994 — 1999) # Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова (1999 — 2003) # [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004) # Амангелді Қабашұлы Есіркепов (2004 — 2009) # Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев (2009 — 2012) # [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова]] (2012 — 2021)<ref>[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]</ref> # [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023) # [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]</ref> == Алматы облысы == # Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев (1994—1999) # [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев]] (1999—2001) # Едіге Исатұлы Жүнісбеков (2002 — 2003) # Ардақ Маутханұлы Сыдық (2003 — 2012) # Серікжан Іслямұлы Бескемпіров (2012) # [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016) # Серік Мейірханұлы Мұқанов (2016 — 2017) # [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов]] (2017 — 2020)<ref>[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]</ref> # [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев]] (2021 — 2022) # Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев (2022 — 2023) # [[Талғат Ескендірұлы Байеділов]] (2023 — 2024) # Қуат Сұлтанұлы Байғожаев (29 наурыз 2024 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]</ref> == Атырау облысы == # [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998) # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000) # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003) # [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005) # Жұмажан Далабайқызы Доспаева (2005 — 2007) # [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011) # [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов]] (2012 — 2017) # Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин (2017 — 2021) # [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев]] (2021 — 2023) # [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев]] (2023 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]</ref> == Батыс Қазақстан облысы == # Кенжебай Әлжанұлы Нығмет (1994 — 1999) # Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева (1999 — 2002) # [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007) # [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар]] (2007 — 2021) # Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева (2021 — 2023) # Мұрат Рахметұлы Мұқаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]</ref> == Жамбыл облысы == # [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов]] (1994 — 2003) # [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012) # [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)<ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]</ref> # Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков (2021 — 2023) # [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]</ref> == Жетісу облысы == # [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]</ref> == Қарағанды облысы == # Серік Кәрібайұлы Ағыбаев (1994 — 1997) # [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов]] (1997 — 1999) # [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007) # Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков (2007 — 2013) # [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016) # [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017) # [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)<ref>[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]</ref> == Қостанай облысы == # Вера Григорьевна Семёнова (1994 — 1999) # Владимир Алексеевич Мягков (1999 — 2006) # [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007) # Ғани Тоқтамысұлы Сағиев (2007 — 2010) # [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов]] (2010 — 2012) # Сайлаубек Ергазыұлы Ещанов (20 қаңтар 2012 бастап)<ref>[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]</ref> == Қызылорда облысы == # Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов (1994 — 1999) # [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007) # Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов (2007 — 2012) # [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014) # [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2016 — 2019) # [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2021 — 2024) # Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов (26 сәуір 2024 бастап)<ref>[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]</ref> == Маңғыстау облысы == # [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999) # [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011) # Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов (2011 — 2017) # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019) # Нұри Лазарұлы Тумышев (2019 — 2023) # Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]</ref> == Павлодар облысы == # Анатолий Тимофеевич Наумчик (1994 — ?) # Ринат Мифтахович Ғафуров (2002 — 2012) # [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014) # Владимир Александрович Берковский (2014 — 2018) # Бақыт Мақанқызы Бексейітова (2018 — 2021) # [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2021 — 2023) # Илья Сергеевич Теренченко (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]</ref> == Солтүстік Қазақстан облысы == # Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров (1994 — 2007) # Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев (2007 — 2008) # Қайырлы Едіресұлы Едіресов (2008 — 2016) # [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)<ref>[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]</ref> == Торғай облысы == # Ысқақов, Сұлтанбек Ысқақұлы (1994-1997) == Түркістан облысы == # [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995) # Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай (1995 — 1999) # [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002) # Сапарбек Мұсаханұлы Сахов (2002 — 2003) # [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов]] (2003 — 2007) # Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов (2007 — 2012) # [[Құдайберген Төлепұлы Ержан]] (2012 — 2016) # Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев (2016) # [[Қайрат Рахымұлы Балабиев]] (2016 — 2023)<ref>[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]</ref> # [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]</ref> == Ұлытау облысы == # [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]</ref> == Шығыс Қазақстан облысы == # Павел Сергеевич Елисов (1994 — 1997) # Василий Иванович Ахаев (1997 — 2012) # [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015) # Владимир Михайлович Головатюк (2015 — 2021)<ref>[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]</ref> # Денис Рыпаков (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]</ref> == Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары == === Семей облысы === # Хапас Уақасұлы Дәуітов (1994 — 1997)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]</ref> === Талдықорған облысы === # Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов (1994 — 1997)<ref>[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]] csp9fumyx2z46o8vezaq5svzo0fd67y Қатысушы талқылауы:Viszlát nyár 3 758080 3650952 3465583 2026-09-04T14:01:24Z S.Marchenko 170485 S.Marchenko [[Қатысушы талқылауы:Что9007]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Viszlát nyár]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Что9007|Что9007]]" to "[[Special:CentralAuth/Viszlát nyár|Viszlát nyár]]" 3465583 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Что9007}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 12:07, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) 0wfkr84fv2qjjb7o356e26v2ds8fo4i Андреас Буллер 0 762918 3651064 3646985 2026-09-05T04:38:32Z ~2026-46602-87 185019 Еңбектердің сыртқы сайттардағы парақшаларына сілтемелер қосылды. 3651064 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андреас Буллер |Суреті = Andreas_Buller_portrait_2026.jpg |Сурет өлшемі = 240px |Сурет стиль = padding:4px; background:white; |Сурет тақырыбы = Андреас Буллер (2026) |style = width:260px; margin:0 0 1em 1em; background:#f9f9f9; |Тақырып стиль = font-size:110%; font-weight:bold; text-align:center; padding:6px; |Туған күні = 1961 |Туған жері = [[Абай (қала)|Абай]], Қазақ КСР |Азаматтығы = Германия |Ғылыми аясы = [[Философия]], [[Тарих философиясы]], [[Этика]] |Жұмыс орны = Swiss International School, Фелльбах |Ғылыми дәрежесі = Dr. phil. |Альма-матер = [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]; [[FernUniversität in Hagen]] |Несімен белгілі = «із» философиясы, тоталитаризм тілі мен моралі }} '''Андреас Буллер''' (1961 жылы туған) — неміс және орыс текті философ, [[Тарих философиясы|тарих философиясы]] мен [[Этика|практикалық этика]] саласының маманы. Ол [[Тоталитаризм|тоталитаризм]]нің моралі, тарихи таным және «із» философиясы туралы еңбектерімен танымал. == Өмірбаяны == Андреас Буллер 1961 жылы Қазақ КСР-нің [[Абай (қала)|Абай]] қаласында [[Ресей немістері|Ресей немістерінің]] отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін еңбек лагеріне жер аударылған. Балалық шағын [[Қарағанды]] қаласында, бұрынғы [[Карлаг]] мекемесінің барагында өткізді — бұл орын кезінде әскери тұтқындар мен саяси жазаланушылар үшін пайдаланылған.<ref>Kölbl, Andreas. ''Andreas Buller aus Waiblingen: Russlanddeutscher und Putin-Kritiker'' // ''Waiblinger Zeitung'', 19 сәуір 2023.</ref> 1984 жылы ол [[Қарағанды мемлекеттік университеті|Қарағанды мемлекеттік университетінің]] тарих факультетін үздік тәмамдады. Диплом жұмысы «[[Карл Маркс]] және Ресей» тақырыбына арналды. Зерттеу барысында ол Маркстың Ресей империясының сыртқы саясаты жөніндегі сыншыл көзқарастарымен алғаш рет Б. Д. Рязановтың редакциясымен 1923 жылы жарық көрген ''Очерки по истории марксизма'' жинағындағы үзінділер арқылы танысты.<ref>[https://archive.org/details/ryazanov-d-b-ocherki-po-istorii-marxizma-1923 Рязанов, Д. Б. ''Очерки по истории марксизма''. — 1923. — IV бөлім: «Взгляды Маркса и Энгельса на внешнюю политику».]</ref> Осы жарияланған фрагменттер Маркстың Ресейдің XVIII–XIX ғасырлардағы дипломатиясы мен сыртқы саясатына қатысты сыни пайымдарын көрсетіп, Буллердің кеңестік марксизмге деген алғашқы күмәндерінің қалыптасуына ықпал етті. 1990 жылдан бері Германияда тұрады. Германияда жүрген кезінде де Маркстың еңбектеріне қызығушылығын жалғастырды. 2002 жылы Хагендегі ''[[FernUniversität in Hagen]]'' университетінде «Die Geschichtstheorien des XIX Jahrhunderts…» тақырыбында философия докторы (Dr. phil.) дәрежесін қорғады.<ref>Буллер, Андреас. ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''. Berlin: Logos, 2002. — 214 б. — ISBN 978-3-8325-0089-4.</ref> Қазіргі уақытта Андреас Буллер Штутгарттағы [https://www.swissinternationalschool.de/en/our-offer/ Swiss International School] мектебінде философия пәнінен сабақ береді. == Ғылыми қызметі == Буллер неміс, орыс және ағылшын тілдерінде ғылыми жұмыстар жариялайды. Оның зерттеу салаларының негізгі бағыттары — [[Тарих философиясы|тарих философиясы]], тарихи таным, [[Уақыт|уақыт]] ұғымы,<ref>Буллер, Андреас. ''Вечность, время, тишина'' // ''Вторая навигация'', №18, 2025.</ref> «із» концепті,<ref>Буллер, Андреас. ''Философия следа''. URL: https://sovrusfil.ru/andreas-buller-filosofiya-sleda</ref> [[Өлім|өлім]] мәселесін түсіндіру, тоталитарлық тіл және [[Владимир Соловьёв|В. С. Соловьёвтың]] мұрасы.<ref>Буллер, Андреас. ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018.</ref> Оның зерттеулерінде iздi эпистемологиялық категория ретiнде мәселесі ерекше арын алады. Ол «із» философиясы туралы еңбектер циклін жазды:<ref name="Лекции">Буллер, Андреас. ''Три лекции о понятии след''. Алетейя, 2016.</ref><ref name="Слои">Буллер, Андреас. ''Следы и слои времени''. Академическая книга, 2022.</ref><ref name="Полилог">Буллер, Андреас. ''Эпистемология следа…'' // ''Философский полилог'', 2020.</ref> Буллер еңбектері кәсіби тарихшылардың назарын аударды.<ref>Линченко, Андрей. ''В поисках следов прошлого''. Российское Общество интеллектуальной истории.</ref><ref>Репина, Л. П. ''Историки в поисках эпистемологических аргументов''. ''Studia Slavica et Balcanica Petropolitana'', 2019.</ref> 2016 жылы ол неміс оқырманына арналған ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs'' атты еңбегін жариялады.<ref>Buller, Andreas. ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Tectum, 2016.</ref> Бұл тақырып 2026 жылы жарық көрген немiс тіліндегі ''[https://www.researchgate.net/publication/410319410_Epistemologie_der_Spur_Sample_Pages Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur]'' («Iз эпистемологиясы. Іздің медиалдылығы, герменевтикасы және этикасы туралы зерттеу») монографиясында одан әрі дамытылды.<ref>Buller, Andreas. ''Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur''. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2026. — 230 б. — <nowiki>ISBN 978-3-8260-9951-9</nowiki>.</ref> «Із» ұғымы оның өлім мәселесі жөніндегі зерттеулерімен де байланысты. Бұл тақырып ''Тарих философиясындағы және әдебиеттегі өлім мәселесі'' атты еңбегінде талданады.<ref>Буллер, Андреас. ''Тема смерти в философии…''. Алетейя, 2019.</ref> 2023 жылы жарық көрген ''[https://books.google.de/books?id=AgAS0AEACAAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Мораль және тоталитаризм] тілі'' атты монографиясында ол [[Большевизм|большевизм]], [[Нацизм|нацизм]] және [[Путинизм|путинизм]] идеологияларындағы тілдік механизмдерді салыстырды.<ref>Буллер, Андреас. ''Мораль и язык тоталитаризма''. LIT Verlag, 2023.</ref> [https://www.google.de/books/edition/Morality_and_Language_of_Totalitarianism/EcfVEAAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=morality+and+language+of+totalitarianism&pg=PA30&printsec=frontcover Еңбектің ағылшын тіліндегі нұсқасы да жарық көрді].<ref>Buller, Andreas. ''Morality and Language of Totalitarianism…''. LIT Verlag, 2023.</ref> Буллер сондай-ақ [[Райнхарт Козеллек|Р. Козеллек]], [[Семён Людвигович Франк|С. Л. Франк]], [[Артур Шопенгауэр|А. Шопенгауэр]] және XX ғасырдың басындағы орыс діни философиясы туралы мақалалар жазды.<ref>Buller, Andreas. ''Человек, природа, смерть…'' // ''Соловьёвские исследования'', 2020.</ref> Тарих факультеттерінің студенттері үшін ''Тарих теориясына кіріспе'' атты оқу құралын әзірледі.<ref>Буллер, Андреас. ''Введение в теорию истории''. Юрайт, 2018.</ref> == Қабылдау және сын == Буллердің еңбектері түрлі контекстте талқыланды. Әсіресе тоталитаризмнің моралі мен тіліне арналған еңбегі кең аудиторияда қызығушылық тудырды. Ресейлік оппозициялық саясаткер [[Максим Кац]] бұл кітапты өзінің YouTube арнасында талдады; ''Президент билігі неге негізделген?'' атты видеосы 800 000-нан астам қаралым жинады.<ref>Кац, Максим. ''Основа путинизма…''. YouTube, 2023.</ref> Журналистік талдаулар қатарында ''Холод'' порталы жариялаған сұхбат та бар, онда Буллер Третий рейх пен заманауи Ресейдің үгіт-насихат тәсілдерін салыстырады.<ref>Буллер, Андреас. ''Пропаганда Третьего рейха…'' ''Холод'', 2023.</ref> 2026 жылы Прагада шығатын «Русское слово» журналы Буллермен «[https://www.ruslo.cz/index.php/component/k2/item/2774-andreas-buller-svoboda-samyj-glavnyj-dar Свобода — самый главный дар]» атты сұхбат жариялады.<ref>''Михайлова, Лина.'' Андреас Буллер: Свобода — самый главный дар // ''Русское слово''. — 2026. — № 4 (238). — С. 44–49. — ISSN 1214-1771.</ref> 2025 жылы Швейцарияда оның орыс тіліндегі ''[https://www.researchgate.net/publication/397899893_RASSKAZY_O_FILOSOFII_dla_detej_i_vzroslyh Балалар мен ересектерге арналған философия туралы әңгімелер]'' атты кітабы жарық көрді.<ref>Буллер, Андреас. ''Рассказы о философии…''. Sandermoен Publishing, 2025.</ref> == Қазақстанмен байланысы == Андреас Буллер — Қазақстанда туып-өскен философ. Оның ғылыми қызығушылықтары [[Қарағанды мемлекеттік университеті]] жылдарында қалыптасты. Дәл осы кезеңде ол тарихи таным теориясына және [[Тарих философиясы|тарих философиясына]] бет бұрды. 1988–1989 жылдары ол ҚарМУ-дың тарих факультетінде ғылыми қызметкер болды. 2018 жылы осы университетте тарих теориясы бойынша дәрістер оқыды. == Таңдамалы еңбектері == * ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''. Berlin: Logos, 2002. * ''Три лекции о понятии след''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2016. * ''Следы и слои времени''. Санкт-Петербург: Академическая книга, 2022. * ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Marburg: Tectum, 2016. * ''Тема смерти в философии, истории и литературе''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2019. * ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018. * ''Die Kommunismusidee in der russischen Religionsphilosophie''. Berlin: Logos, 2009. * ''Введение в теорию истории''. Москва: Юрайт, 2018. * ''Мораль и язык тоталитаризма''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-25084-1. [https://books.google.de/books?id=54DPEAAAQBAJ Google Books] * ''Morality and Language of Totalitarianism. Moral Basics of Putinism''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-91447-2. [https://books.google.de/books?id=EcfVEAAAQBAJ Google Books] * ''Рассказы о философии для детей и взрослых''. Цуг: Sandermoен Publishing, 2025. [https://archive.org/details/rasskazi-o-filosofii-a-buller-sandermoen-2025-free-sample/mode/2up Archive.org] * ''Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur''. Königshausen & Neumann, Würzburg 2026, [https://www.lehmanns.de/shop/geisteswissenschaften/93745810-9783826099519-epistemologie-der-spur ISBN 978-3-8260-9951-9]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://orcid.org/0000-0002-2283-9793 ORCID profile of Andreas Buller] * [https://andreas-buller.de/ Андреас Буллердің жеке сайты] * [https://sandermoenpublishing.com/products/rasskazi_o_filosofii Sandermoен Publishing сайтындағы кітап беті] [[Санат:Философтар]] [[Санат:Неміс философтары]] [[Санат:Германия азаматтары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік университетінің түлектері]] [[Санат:Қазақстанда ғалымдар]] 5blqmndih1e1pqolek6azq00isexf2u 3651093 3651064 2026-09-05T07:31:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-46602-87|~2026-46602-87]] ([[User talk:~2026-46602-87|т]]) өңдемелерінен [[User:AB-Phil|AB-Phil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3646985 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андреас Буллер |Суреті = Andreas_Buller_portrait_2026.jpg |Сурет өлшемі = 240px |Сурет стиль = padding:4px; background:white; |Сурет тақырыбы = Андреас Буллер (2026) |style = width:260px; margin:0 0 1em 1em; background:#f9f9f9; |Тақырып стиль = font-size:110%; font-weight:bold; text-align:center; padding:6px; |Туған күні = 1961 |Туған жері = [[Абай (қала)|Абай]], Қазақ КСР |Азаматтығы = Германия |Ғылыми аясы = [[Философия]], [[Тарих философиясы]], [[Этика]] |Жұмыс орны = Swiss International School, Фелльбах |Ғылыми дәрежесі = Dr. phil. |Альма-матер = [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]; [[FernUniversität in Hagen]] |Несімен белгілі = «із» философиясы, тоталитаризм тілі мен моралі }} '''Андреас Буллер''' (1961 жылы туған) — неміс және орыс текті философ, [[Тарих философиясы|тарих философиясы]] мен [[Этика|практикалық этика]] саласының маманы. Ол [[Тоталитаризм|тоталитаризм]]нің моралі, тарихи таным және «із» философиясы туралы еңбектерімен танымал. == Өмірбаяны == Андреас Буллер 1961 жылы Қазақ КСР-нің [[Абай (қала)|Абай]] қаласында [[Ресей немістері|Ресей немістерінің]] отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін еңбек лагеріне жер аударылған. Балалық шағын [[Қарағанды]] қаласында, бұрынғы [[Карлаг]] мекемесінің барагында өткізді — бұл орын кезінде әскери тұтқындар мен саяси жазаланушылар үшін пайдаланылған.<ref>Kölbl, Andreas. ''Andreas Buller aus Waiblingen: Russlanddeutscher und Putin-Kritiker'' // ''Waiblinger Zeitung'', 19 сәуір 2023.</ref> 1984 жылы ол [[Қарағанды мемлекеттік университеті|Қарағанды мемлекеттік университетінің]] тарих факультетін үздік тәмамдады. Диплом жұмысы «[[Карл Маркс]] және Ресей» тақырыбына арналды. Зерттеу барысында ол Маркстың Ресей империясының сыртқы саясаты жөніндегі сыншыл көзқарастарымен алғаш рет Б. Д. Рязановтың редакциясымен 1923 жылы жарық көрген ''Очерки по истории марксизма'' жинағындағы үзінділер арқылы танысты.<ref>[https://archive.org/details/ryazanov-d-b-ocherki-po-istorii-marxizma-1923 Рязанов, Д. Б. ''Очерки по истории марксизма''. — 1923. — IV бөлім: «Взгляды Маркса и Энгельса на внешнюю политику».]</ref> Осы жарияланған фрагменттер Маркстың Ресейдің XVIII–XIX ғасырлардағы дипломатиясы мен сыртқы саясатына қатысты сыни пайымдарын көрсетіп, Буллердің кеңестік марксизмге деген алғашқы күмәндерінің қалыптасуына ықпал етті. 1990 жылдан бері Германияда тұрады. Германияда жүрген кезінде де Маркстың еңбектеріне қызығушылығын жалғастырды. 2002 жылы Хагендегі ''[[FernUniversität in Hagen]]'' университетінде «Die Geschichtstheorien des XIX Jahrhunderts…» тақырыбында философия докторы (Dr. phil.) дәрежесін қорғады.<ref>Буллер, Андреас. ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''. Berlin: Logos, 2002. — 214 б. — ISBN 978-3-8325-0089-4.</ref> Қазіргі уақытта Андреас Буллер Штутгарттағы [https://www.swissinternationalschool.de/en/our-offer/ Swiss International School] мектебінде философия пәнінен сабақ береді. == Ғылыми қызметі == Буллер неміс, орыс және ағылшын тілдерінде ғылыми жұмыстар жариялайды. Оның зерттеу салаларының негізгі бағыттары — [[Тарих философиясы|тарих философиясы]], тарихи таным, [[Уақыт|уақыт]] ұғымы,<ref>Буллер, Андреас. ''Вечность, время, тишина'' // ''Вторая навигация'', №18, 2025.</ref> «із» концепті,<ref>Буллер, Андреас. ''Философия следа''. URL: https://sovrusfil.ru/andreas-buller-filosofiya-sleda</ref> [[Өлім|өлім]] мәселесін түсіндіру, тоталитарлық тіл және [[Владимир Соловьёв|В. С. Соловьёвтың]] мұрасы.<ref>Буллер, Андреас. ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018.</ref> Оның зерттеулерінде iздi эпистемологиялық категория ретiнде мәселесі ерекше арын алады. Ол «із» философиясы туралы еңбектер циклін жазды:<ref name="Лекции">Буллер, Андреас. ''Три лекции о понятии след''. Алетейя, 2016.</ref><ref name="Слои">Буллер, Андреас. ''Следы и слои времени''. Академическая книга, 2022.</ref><ref name="Полилог">Буллер, Андреас. ''Эпистемология следа…'' // ''Философский полилог'', 2020.</ref> Буллер еңбектері кәсіби тарихшылардың назарын аударды.<ref>Линченко, Андрей. ''В поисках следов прошлого''. Российское Общество интеллектуальной истории.</ref><ref>Репина, Л. П. ''Историки в поисках эпистемологических аргументов''. ''Studia Slavica et Balcanica Petropolitana'', 2019.</ref> 2016 жылы ол неміс оқырманына арналған ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs'' атты еңбегін жариялады.<ref>Buller, Andreas. ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Tectum, 2016.</ref> Бұл тақырып 2026 жылы жарық көрген немiс тіліндегі ''Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur'' («Iз эпистемологиясы. Іздің медиалдылығы, герменевтикасы және этикасы туралы зерттеу») монографиясында одан әрі дамытылды.<ref>Buller, Andreas. ''Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur''. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2026. — 230 б. — <nowiki>ISBN 978-3-8260-9951-9</nowiki>.</ref> «Із» ұғымы оның өлім мәселесі жөніндегі зерттеулерімен де байланысты. Бұл тақырып ''Тарих философиясындағы және әдебиеттегі өлім мәселесі'' атты еңбегінде талданады.<ref>Буллер, Андреас. ''Тема смерти в философии…''. Алетейя, 2019.</ref> 2023 жылы жарық көрген ''Мораль және тоталитаризм тілі'' атты монографиясында ол [[Большевизм|большевизм]], [[Нацизм|нацизм]] және [[Путинизм|путинизм]] идеологияларындағы тілдік механизмдерді салыстырды.<ref>Буллер, Андреас. ''Мораль и язык тоталитаризма''. LIT Verlag, 2023.</ref> Еңбектің ағылшын тіліндегі нұсқасы да жарық көрді.<ref>Buller, Andreas. ''Morality and Language of Totalitarianism…''. LIT Verlag, 2023.</ref> Буллер сондай-ақ [[Райнхарт Козеллек|Р. Козеллек]], [[Семён Людвигович Франк|С. Л. Франк]], [[Артур Шопенгауэр|А. Шопенгауэр]] және XX ғасырдың басындағы орыс діни философиясы туралы мақалалар жазды.<ref>Buller, Andreas. ''Человек, природа, смерть…'' // ''Соловьёвские исследования'', 2020.</ref> Тарих факультеттерінің студенттері үшін ''Тарих теориясына кіріспе'' атты оқу құралын әзірледі.<ref>Буллер, Андреас. ''Введение в теорию истории''. Юрайт, 2018.</ref> == Қабылдау және сын == Буллердің еңбектері түрлі контекстте талқыланды. Әсіресе тоталитаризмнің моралі мен тіліне арналған еңбегі кең аудиторияда қызығушылық тудырды. Ресейлік оппозициялық саясаткер [[Максим Кац]] бұл кітапты өзінің YouTube арнасында талдады; ''Президент билігі неге негізделген?'' атты видеосы 800 000-нан астам қаралым жинады.<ref>Кац, Максим. ''Основа путинизма…''. YouTube, 2023.</ref> Журналистік талдаулар қатарында ''Холод'' порталы жариялаған сұхбат та бар, онда Буллер Третий рейх пен заманауи Ресейдің үгіт-насихат тәсілдерін салыстырады.<ref>Буллер, Андреас. ''Пропаганда Третьего рейха…'' ''Холод'', 2023.</ref> 2026 жылы Прагада шығатын «Русское слово» журналы Буллермен «Свобода — самый главный дар» атты сұхбат жариялады.<ref>''Михайлова, Лина.'' Андреас Буллер: Свобода — самый главный дар // ''Русское слово''. — 2026. — № 4 (238). — С. 44–49. — ISSN 1214-1771.</ref> 2025 жылы Швейцарияда оның орыс тіліндегі ''Балалар мен ересектерге арналған философия туралы әңгімелер'' атты кітабы жарық көрді.<ref>Буллер, Андреас. ''Рассказы о философии…''. Sandermoен Publishing, 2025.</ref> == Қазақстанмен байланысы == Андреас Буллер — Қазақстанда туып-өскен философ. Оның ғылыми қызығушылықтары [[Қарағанды мемлекеттік университеті]] жылдарында қалыптасты. Дәл осы кезеңде ол тарихи таным теориясына және [[Тарих философиясы|тарих философиясына]] бет бұрды. 1988–1989 жылдары ол ҚарМУ-дың тарих факультетінде ғылыми қызметкер болды. 2018 жылы осы университетте тарих теориясы бойынша дәрістер оқыды. == Таңдамалы еңбектері == * ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''. Berlin: Logos, 2002. * ''Три лекции о понятии след''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2016. * ''Следы и слои времени''. Санкт-Петербург: Академическая книга, 2022. * ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Marburg: Tectum, 2016. * ''Тема смерти в философии, истории и литературе''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2019. * ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018. * ''Die Kommunismusidee in der russischen Religionsphilosophie''. Berlin: Logos, 2009. * ''Введение в теорию истории''. Москва: Юрайт, 2018. * ''Мораль и язык тоталитаризма''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-25084-1. [https://books.google.de/books?id=54DPEAAAQBAJ Google Books] * ''Morality and Language of Totalitarianism. Moral Basics of Putinism''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-91447-2. [https://books.google.de/books?id=EcfVEAAAQBAJ Google Books] * ''Рассказы о философии для детей и взрослых''. Цуг: Sandermoен Publishing, 2025. [https://archive.org/details/rasskazi-o-filosofii-a-buller-sandermoen-2025-free-sample/mode/2up Archive.org] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://orcid.org/0000-0002-2283-9793 ORCID profile of Andreas Buller] * [https://andreas-buller.de/ Андреас Буллердің жеке сайты] * [https://sandermoenpublishing.com/products/rasskazi_o_filosofii Sandermoен Publishing сайтындағы кітап беті] [[Санат:Философтар]] [[Санат:Неміс философтары]] [[Санат:Германия азаматтары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік университетінің түлектері]] [[Санат:Қазақстанда ғалымдар]] bstorlydbfcikswa5mne6bypezeu43e Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3651037 3650669 2026-09-04T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3651037 json application/json { "articles": 245048, "pages": 670990, "edits": 3647317, "users": 181498, "activeusers": 398, "admins": 15, "files": 8773 } 2z4nq2phif0i7m9yrjs82umrv9cnlqn Президенттік саябақ 0 765579 3651039 3521556 2026-09-04T19:49:44Z Мейіржан Ерсаинов 122545 грамматикасын түзеттім 3651039 wikitext text/x-wiki {{Парк |Атауы = Президент саябағы |Төл атауы = |Сурет = Presidential Park 01.jpg |Сурет тақырыбы = |Түрі = |Құрылды = 2007 жыл |Сәулетшісі = |Ауданы = 83 |Метро = |Келушілер саны = |Статусы = |Сайты = |Координаттары = 51/07/26/N/71/27/29/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = |Аудан = |Қала = Астана |Қала ауданы = Алматы ауданы (Астана) |Тарихи аудан = |Позициялық карта = Қазақстан |Ортаққордағы санаты = }} '''Президент саябағы''' — Қазақстандағы ең үлкен [[саябақ]].<ref>[https://investastana.kz/kz/business-and-live/staying-in-the-city/prezidenttik-park/ Астана — инвестициялық қала] сайтындағы ақпарат</ref> Жалпы ауданы шамамен 830 мың м² құрайды. Ол [[Астана]] қаласында, [[Есіл]] өзенінің бойында орналасқан. Өзеннің ар жағында [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ғимаратын көре аламыз. Саябақтың ішінде [[Бейбітшілік және келісім сарайы]] тұрғызылған. Батысында өзен ақса, шығысында саябақ [[Тәуелсіздік даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік даңғылымен]], ал солтүстігінде Байтұрсынов көшесімен шектелген. Саябақта көптеген жасанды ағындар, субұрқақтар мен гүлзарлар бар. Ал биіктіктен қарағанда, ландшафтында [[Самұрық құсы]]ның бейнесін көруге болады. Президент саябағы [[Триатлон-парк]]пен және кейбір басқа жасыл аймақтармен инфрақұрылымдық деңгейде біріктірілген.<ref>[https://sputnik.kz/20200928/Nur-Sultan-qalasy-15072598.html Нұр-Сұлтан қаласының бет-бейнесі қалай өзгереді] — Sputnik.kz, 28.09.2020</ref> <gallery> Presidential Park 02.jpg Presidential Park 04.jpg Presidential Park 03.jpg Presidential Park Nur-Sultan.jpg Presidential Park 07.jpg Presidential Park 09.jpg Presidential Park 11.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті саябағы]] (Алматы) {{Астана саябақтары}} [[Санат:Астана саябақтары]] l7np8ncmamvrykvqmcbcspfvhmm4988 Оразхан Аймақов 0 770684 3650892 3650781 2026-09-04T12:40:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642803 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Оразхан Аймақов.png|нобай|Оразхан Аймақов]] '''Оразхан Аймақов''' – көрнекті Қазақстандық [[ғалым]], химия ғылымдарының [[Докторантура|докторы]], [[профессор]], [[Органикалық химия|органикалық]] және [[биоорганикалық химия]], сондай-ақ [[биотехнология]] салаларының ірі маманы. Ол 1941 жылы Қостанай облысы Жангелді ауданының Торғай ауылында дүниеге келген. 1948–1958 жылдары Ыбырай Алтынсарин атындағы Торғай қазақ орта мектебінде білім алып, кейін 1963 жылы [[Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институты|Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтының]] жаратылыстану факультетін «биология және химия» мамандығы бойынша үздік тәмамдады. Еңбек жолын туған ауылындағы мектепте химия және биология пәндерінің мұғалімі болып бастаған (1963–1965). 1965–1968 жылдары 21-партсъезд совхозындағы қазақ орта мектебінде оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары, 1968–1969 жылдары Торғай аудандық пионерлер үйінің директоры қызметін атқарды. 1969 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Химия-металлургия институтының [[Аспирантура|аспирантурасына]] қабылданып, 1973 жылға дейін ғылыми тағылымдамадан өтті. 1974 жылы А.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады. 1974 жылдан бастап Целиноград ауыл шаруашылығы институтының Көкшетау бөлімшесінде қызмет атқарып, 1983–1987 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1978 жылы оған «Органикалық химия» мамандығы бойынша «[[аға ғылыми қызметкер]]<nowiki/>» атағы берілді. 1987 жылы докторлық диссертациясын қорғап, Қазақстандағы элементоорганикалық және биоорганикалық химия бағытында өзіндік ғылыми мектеп құрды. 1990–1996 жылдары [[Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік педагогикалық институтында]] аға оқытушы, кейін кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1996–1998 жылдары Мәскеудегі А.Н. Несмеянов атындағы Ресей ғылым академиясының Элементоорганикалық қосылыстар институтында аға ғылыми қызметкер болып еңбек етті. 2003–2010 жылдары Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының меңгерушісі болды. Оның бастамасымен 2010 жылы университетте «Биотехнология» мамандығы мен бейіндік магистратура бағдарламалары ашылып, өңірлік ғылыми орталықтар деңгейіне көтерілді. Профессор Аймақов ұйымдастырған ЯМР-спектроскопия зертханасы университеттің ғылыми-зерттеу әлеуетін арттырды және студенттер мен жас ғалымдар үшін заманауи тәжірибелік базаға айналды. Оразхан Аймақовтың ғылыми жетекшілігімен кафедра Қазақстан мен шетелдің жетекші ғылыми орталықтарымен – Қарағандыдағы «Фитохимия» институты, Степногорск биотехнологиялық орталығы, «Биохим» компаниясы және басқа да ұйымдармен серіктестік орнатты. Бұл ынтымақтастық студенттердің өндірістік тәжірибеден өтуін және халықаралық ғылыми жобаларды бірлесе орындауды қамтамасыз етті. Ғалым 1990–2020 жылдары Жапония, Украина, Ресей, Польша, Франция, Испания және Португалия елдерінің ғылыми мекемелерімен бірлескен зерттеулер жүргізіп, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің үкіметаралық ғылыми-техникалық бағдарламаларына белсенді қатысты. Оның жетекшілігімен «Анабтиофос» және «Анабазилфосфат» сияқты биологиялық белсенді қосылыстар синтезделіп, ветеринария мен медицинада қолдануға ұсынылды. Бұл жаңалықтар халықаралық көрмелерде жоғары бағаланды. 2003–2008 жылдары «Алкалоидтар мен азотты қосылыстар негізінде фосфор қышқылының биологиялық белсенді эфирлерін синтездеу» жобасы ТМД елдерінің ғылыми-техникалық бағдарламасына енгізілді. Сонымен қатар ол «ЭФАМФОН» афицидтік препараты мен «ВИНФЕН» антиозонантын әзірлеуге қатысып, олардың өнеркәсіптік өндіріске енгізілуіне атсалысты. Оразхан Аймақов қоғамдық және саяси өмірге де белсенді араласқан тұлға. «АСАР» және «Нұр Отан» партияларының мүшесі ретінде әлеуметтік, мәдени жобаларды қолдап, өңірдің қоғамдық дамуына зор үлес қосты. Ол Көкшетау қаласының және Қостанай облысы Жангелдин ауданының «Құрметті азаматы». Ғалымның еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол «Қазақстанның үздік оқытушысы» (2006), «Химия өнеркәсібінің үздік қызметкері» (2022) атақтарына ие болып, «Ы. Алтынсарин» төсбелгісімен (2023) және «ТМД-ның үздік ғалымы – 2022» медалімен марапатталды. Профессор О.Аймақов — органикалық және биоорганикалық химия, биотехнология салаларында іргелі зерттеулер жүргізген ғалым, 220-дан астам ғылыми мақаланың, 20-дан астам оқулық пен оқу құралының, 5 авторлық куәлік пен 3 патенттің авторы. Оның жетекшілігімен ондаған магистрлік және кандидаттық диссертациялар қорғалды. Қазіргі таңда Оразхан Аймақов — Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының профессоры, сондай-ақ С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің «Биологиялық белсенді заттарды зерттеудің физика-химиялық әдістері» зертханасының жетекшісі. Ол Қазақстан ғылымының дамуына, жас зерттеушілердің қалыптасуына және биотехнологиялық білім берудің өркендеуіне зор үлес қосқан көрнекті тұлға. 2025 жылдың сәуір айында Ғылыми қызметкерлер күніне орай Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінде «Биотехнология» мамандығының ашылуына 20 жыл және химия ғылымдарының докторы, профессор Оразхан Аймақовтың 85 жылдық мерейтойына арналған «Химия және биотехнология салаларындағы ғылымның қазіргі заманғы бағыттары» атты дөңгелек үстел өткізілді. == Сілтемелер == # [https://www.shokan.edu.kz/kk/schools/pedagogical-institute/kafedra-himii-i-biotehnologii/ajmakov-orazhan-ajmakovich/?query=%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2 https://www.shokan.edu.kz] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Оқытушылар]] 9j1yyern72jjjf6qrgf7bcrtcc2n6oi Психологиялық комплекс 0 774643 3650894 3650779 2026-09-04T12:41:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекзада Серікахметқызы|Бекзада Серікахметқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640145 wikitext text/x-wiki '''Психологиялық комплекс''' — психологияда, әсіресе психоанализде бейсаналықта қалыптасқан немесе оған ысырылған эмоциялық түсті идеялар, [[Естелік|естеліктер]], қабылдаулар мен ұмтылыстар жиынтығы ретінде анықталады. Ол [[Адам|адамның]] психикасына, тұлғасына және мінез-құлқына айтарлықтай әсер етеді. [[Сурет:Psychological complex according to Jung (ru).jpg|нобай|Психологиялық комплекс]] == Негізгі сипаттамасы == Комплекс терминін [[Карл Густав Юнг|Карл]] [[Карл Густав Юнг|Густав Юнг]] енгізген, ол латынша "соmplexus" байланыс, тіркесу дегеннен шыққан және белгілі бір ортақ тақырып (мысалы, билік, бедел немесе отбасылық байланыстар) төңірегінде бейсаналықтан жиналған психикалық элементтерден тұрады. [[Зигмунд Фрейд]] бұл ұғымды алғаш рет 1895 жылы [[Йозеф Брейер|Йозеф Брейермен]] бірге қолданған, бірақ Юнг оны жеке және ұжымдық бейсаналықтың өзара байланысы ретінде кеңінен дамытты, комплекстің өзіндік "ядросы" болатынын және ол сананың тепе-теңдігін бұзуы мүмкін екенін ерекшелейді. Комплекс - сөз ассоциациясы эксперименті арқылы реакцияның кешігуі немесе [[Аффект|аффектік]] жарылулармен анықталады, ол көбіне арғы жағындағы жарақаттардан немесе архетиптерден туындайды. {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Көрінетін көріністері мен әсері == Комплекстер автономды сипатта болып, адамның саналы ойын "басқарады", мысалы, түстеріңде немесе эмоциялық реакцияларда тірі бейне ретінде пайда болады. Олар невроздарға, ішкі қақтығыстарға әкелуі мүмкін, бірақ [[индивидуация]] процесі арқылы танылып, тұтастыруға болады. Кәдімгі тілде комплекс адамның кемшіліктері туралы бұрмаланған көзқарасы ретінде түсіндіріледі, ол өзін жасыруға және әрекетін шектеуге итермелейді. == Дереккөздер == <references group="Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі басылу орны Алматы баспасы=Дайк-Пресс| жылы=2008| бет=968| isbn=9965-33-955- 4}}</ref&gt;" /> <references group="Қазақстан. Ұлттық энциклопедия | том=1 | басылу орны Алматы | баспасы=Қазақ энциклопедиясы |жылы=2005}}" /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} fnqmqv2x2rxlnq5ql4k07mxcd7qwblu 3650998 3650894 2026-09-04T15:00:33Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Комплекс (психология)]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3650998 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Комплекс (психология)]] d1eoxrclqefe5gdz2jj2ba15hnz981n Қазақстан президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдар 0 775193 3651058 3626246 2026-09-05T03:48:48Z Casserium 68287 /* Тізімі */ 3651058 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] жанында жұмыс істейтін консультативтік-кеңесші органдар тізімі. == Тізімі == {| class="wikitable" ! Консультативтік-кеңесші орган атауы !! Төрағасы !! Төрағасының орынбасары !! Хатшысы !! Жұмыс органы !! Құрылған жылы |- | [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] || Президент || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] || – || [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] || 1991 жыл |- | [[Адам құқықтары жөніндегі комиссия]] || [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]] || екі орынбасар || Президенті әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің сектор меңгерушісі || Президент әкімшілігі || 1994 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U030001042_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң жанындағы Адам құқықтары жөнiндегi комиссия туралы]</ref> |- | Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссия || Президент әкімшілігінің басшысы || Президент әкімшілігі басшысының орынбасары || Президенті Әкімшілігі Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || Президент әкімшілігі || 2014 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U060000198_ Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссия туралы]</ref> |- | «Астана» халықаралық қаржы орталығын басқару жөніндегі кеңес || Президент || Премьер-министр || бір хатшы || «Астана» халықаралық қаржы орталығының әкімшілігі» АҚ || 2015 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1500000160 "Астана" халықаралық қаржы орталығын басқару жөніндегі кеңес туралы ережені және оның құрамын бекіту туралы]</ref> |- | [[Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] || төрт орынбасар || Гаухар Нұрахметова || Президент әкімшілігі || 1998 жыл (2006 жылға дейін Отбасы және әйелдер iстерi жөнiндегi ұлттық комиссия, 2008 жылға дейін Отбасы iстерi және гендерлiк саясат жөнiндегi ұлттық комиссия)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U060000056_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөнiндегi ұлттық комиссия туралы]</ref> |- | әл-Фараби атындағы ғылым мен техника және А. Байтұрсынұлы атындағы гуманитарлық ғылымдар саласындағы мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссия || Президент әкімшілігінің басшысы || екі орынбасар || Ғылым және жоғары білім вице-министрі || Ғылым және жоғары білім министрлігі || 2015 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1500000993 Қазақстан Республикасының әл-Фараби атындағы ғылым мен техника, А. Байтұрсынұлы атындағы гуманитарлық ғылымдар және Абай атындағы әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік сыйлықтары туралы]</ref> |- | Жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңес || Президент || – || Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі || Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі || 2025 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2500000881 Жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңес құру туралы]</ref> |- | «Жасыл экономикаға» көшу жөніндегі кеңес || Премьер-министр || Премьер-министрінің бірінші орынбасары || Экология жəне табиғи ресурстар вице-министрі || Экология жəне табиғи ресурстар министрлігі || 2014 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1400000823 Қазақстан Республикасы Президентінің жанынан "Жасыл экономикаға" көшу жөніндегі кеңес құру туралы]</ref> |- | Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия || Марат Бәшімов || Президент әкімшілігі басшысының орынбасары || – || Президент әкімшілігі || 199? жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U060000140_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң жанындағы Кешірім жасау мәселелерi жөнiндегi комиссия туралы]</ref> |- | Құқықтық саясат жөніндегі кеңес || Президент әкімшілігі басшысының орынбасары || Бас прокурор || – || Президент әкімшілігі || 2002 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N020000303_ Қазақстан Республикасы Президентінің жанында Құқықтық саясат жөніндегі кеңес құру туралы]</ref> |- | Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия || Президент әкімшілігінің басшысы || – || Президенті Әкімшілігінің Құқық қорғау жүйесі бөлімінің меңгерушісі || Сыртқы істер министрлігінің Инвестициялар комитеті || 2002 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U020000839_ Қазақстан Республикасы Президентінің жанынан Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия құру туралы]</ref> |- | Ұлттық инвесторлар кеңесі || Премьер-министр || – || – || Ұлттық экономика министрлігі || 2014 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1400000791 Қазақстан Республикасының Президенті жанынан Ұлттық инвесторлар кеңесін құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1900000060 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық инвесторлар кеңесінің дербес құрамы туралы]</ref> |- | ҚР Ұлттық қорын басқару жөніндегі кеңес || Президент || – || – || Президент әкімшілігі || 2001 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2500000932 Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын басқару жөніндегі кеңестің кейбір мәселелері туралы]</ref> |- | Ұлттық қорынан бөлінген қаражаттың жұмсалуын мониторингтеу жөніндегі комиссия || Жоғары аудиторлық палата төрағасы || – || – || ? || 2014 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2500000879 Қазақстан Республикасының Ұлттық қорынан бөлінген қаражаттың жұмсалуын мониторингтеу жөніндегі комиссия туралы]</ref> |- | ҚР-нда цифрландыруды енгізу мәселелері жөніндегі комиссия || Премьер-министр || Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі || Жасанды интеллект және цифрлық даму вице-министрі || Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі || 2018 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000621 Қазақстан Республикасы Президентінің жанынан Қазақстан Республикасында цифрландыруды енгізу мәселелері жөніндегі комиссия құру туралы]</ref> |- | Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия || Президент әкімшілігінің басшысы || Ғылым және жоғары білім министрі || Ғылым және жоғары білім вице-министрі || Ғылым және жоғары білім министрлігі || 2000 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U000000470_ Шетелде кадрлар даярлау жөнiндегi республикалық комиссия туралы]</ref> |- | Шетелдiк инвесторлар кеңесi || Қасым-Жомарт Тоқаев || – || – || Сыртқы істер министрлігінің Инвестициялар комитеті || 1998 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U980003985_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң жанында Шетелдiк инвесторлар кеңесiн құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2400000174 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Шетелдік инвесторлар кеңесінің дербес құрамы туралы]</ref> |- | Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымымен өзара іс-қимыл жөніндегі кеңес || Премьер-министр || үш орынбасар || – || Ұлттық экономика министрлігі || 2014 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1400000266 Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымымен өзара іс-қимыл жөніндегі кеңес туралы]</ref> |- | ҚР экономикасын жаңғырту мәселелері жөніндегі мемлекеттік комиссия || Премьер-министр || – || – || Ұлттық экономика министрлігі || 2007 жыл<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U070000314_ Қазақстан Республикасының экономикасын жаңғырту жөніндегі шаралар туралы]</ref> |- | Энергетикалық кеңес || Премьер-министр || екі орынбасар || Энергетика вице-министрі || Энергетика министрлігі || 2012 жыл (2022 жылға дейін Мұнай-газ кеңесі)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1200000285 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Энергетикалық кеңес туралы]</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар|*]] bm07m1zxvb6lubgsy902z9bm2slwdul Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3651052 3650718 2026-09-05T03:05:31Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3651052 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 100505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 175520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 393083] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 37024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 105640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 397244] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 10976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 107284] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9598] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15757] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 250997] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15079] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8188] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13051] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 81559] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28357] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8533] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44994] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 81750] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73747] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23331] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21324] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23366] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30043] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35496] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25882] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22771] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11293] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 119371] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28207] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 58240] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28849] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33528] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22848] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27587] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45479] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8597] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3497] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22795] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28592] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115346] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16115] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15500] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5055] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62193] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26472] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 108005] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6669] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57931] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2766] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 124508] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34078] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11671] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11568] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6419] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17736] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37452] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21842] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25606] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2919] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 64738] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49180] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2593] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9241] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4996] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8643] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27539] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9613] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2813] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27388] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4155] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11007] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3253] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16095] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57655] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21422] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15391] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20008] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12356] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82963] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30014] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9501] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13005] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35161] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37220] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24240] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9027] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18897] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15502] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29944] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2381] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4640] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17882] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15710] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1014] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18509] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5093] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76353] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14081] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11406] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53365] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4667] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2310] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16716] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27287] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 34336] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21889] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11144] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7265] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2370] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49384] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 98140] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4902] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12103] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9803] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7052] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63541] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9554] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 44804] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23359] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10608] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12511] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4726] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3903] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18766] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1012] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8518] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16003] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16710] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 57796] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15391] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11883] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6487] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28954] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13352] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9339] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 53668] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20155] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28247] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12430] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1452] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32734] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12456] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22960] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35736] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15656] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18346] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39527] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17033] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12059] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13134] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22364] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34438] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40817] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1370] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 61118] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14669] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22393] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2080] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8175] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7432] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1775] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7525] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13511] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1125] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8601] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12616] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 63599] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20250] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35455] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8630] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9999] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15038] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8041] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12658] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2161] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8122] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4761] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12556] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11946] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4572] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12926] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9589] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8805] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14210] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12364] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7713] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6334] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5603] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 28109] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18780] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25397] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19177] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7045] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3735] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5338] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 105650] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32836] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4348] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12884] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5478] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4929] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10932] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9815] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52985] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13160] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 25278] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14852] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18781] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2531] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71691] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10696] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2043] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7380] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 11212] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8022] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13831] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4109] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27721] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7660] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10314] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15224] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 16518] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9855] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10987] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8419] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9004] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6816] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14800] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10182] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26574] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8049] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7899] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3192] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25603] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3270] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11882] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27631] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10044] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17629] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11137] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6604] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8362] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13941] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4552] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16897] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9738] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 693] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12741] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5474] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1442] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11034] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3443] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7588] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9569] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11313] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5335] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18803] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16510] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26684] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 34912] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7016] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 643] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 918] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9068] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2970] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7491] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8486] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9022] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6718] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7561] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19990] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15863] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27859] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28885] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 29514] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7631] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26359] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40172] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 6192] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15434] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2851] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18642] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8183] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5754] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23866] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8745] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28347] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10672] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7459] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24251] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6970] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10637] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5991] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7808] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10235] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7531] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 417] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4721] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6712] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24777] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8633] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 648] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17861] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6274] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16671] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16020] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2482] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5961] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5607] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38267] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4937] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18014] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5567] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17784] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6170] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24769] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19737] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10308] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5503] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6568] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11468] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12031] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1433] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 808] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7882] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56156] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32314] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9244] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4559] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2611] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5632] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11585] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11575] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7964] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4485] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11682] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2103] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9590] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17624] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10903] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5196] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5270] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8784] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10805] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1047] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 493] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7138] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5127] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21793] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 576] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6150] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2289] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14862] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6338] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8829] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6615] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15265] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11634] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2044] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22077] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26972] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10089] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5599] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22846] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4543] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2566] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2203] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5922] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22008] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24851] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2626] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7905] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4618] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5976] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 453] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5838] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 5486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 36913] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3742] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4234] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5709] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3425] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11942] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9051] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15955] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2691] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2871] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11943] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5076] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16570] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21895] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4177] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3064] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 891] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2473] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9115] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16691] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5422] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5308] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13277] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3890] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8145] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7346] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28934] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1683] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10399] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31333] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14192] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9742] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22910] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2535] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58169] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3105] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12789] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3618] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8018] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7997] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12672] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47264] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 340] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7184] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21272] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4313] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7154] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 25320] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8810] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3358] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14715] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8944] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3850] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3971] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6840] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6027] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5609] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3786] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18271] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5004] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5174] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19351] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6747] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11836] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9200] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42869] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11146] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22664] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5210] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11258] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3153] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10274] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6597] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7614] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24508] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6166] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5508] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4997] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4946] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 431] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3270] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16464] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 38151] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2206] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9851] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31578] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4071] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8817] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7796] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3795] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 28964] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5906] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4472] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5465] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 503] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29615] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7713] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1490] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8995] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13765] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3225] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3133] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38772] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15358] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6428] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5688] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3538] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9108] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3670] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2232] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1074] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13649] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5463] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8704] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19132] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3005] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1846] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1655] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4998] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31561] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13680] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31764] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 39663] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16489] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4123] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11694] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14943] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 611] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1899] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4580] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9942] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21131] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17776] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2269] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 403] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5486] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5537] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23501] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 559] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5155] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8055] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2133] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16914] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6698] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5450] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20694] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8626] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16355] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6229] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1619] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6226] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5979] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22172] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4582] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31534] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1980] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 450] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15796] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2336] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4716] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11499] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12805] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 17369] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23884] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6253] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1848] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3939] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2621] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13002] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3390] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3472] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9523] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4530] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3317] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5485] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16867] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3017] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6381] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1111] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3771] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 807] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3977] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17107] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 884] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4535] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3826] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 543] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5529] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2141] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20140] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2483] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 26971] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5939] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10187] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15106] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5838] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19025] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13592] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12350] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5760] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7261] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2086] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4283] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1552] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10022] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20616] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20713] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1071] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7579] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10415] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19023] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 392] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4501] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4689] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4718] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7437] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4501] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6482] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4816] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11606] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 818] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6048] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1956] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 528] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4278] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 29556] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 428] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1476] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5018] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4931] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 4009] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4249] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2156] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42639] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5569] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 654] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4442] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3534] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 809] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 266] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 427] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2871] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4073] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5357] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23064] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2748] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2938] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2745] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9467] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10475] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8013] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5475] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11175] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4347] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4396] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3548] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7408] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4315] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5038] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3153] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59111] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22975] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3676] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4057] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21444] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8114] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7339] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 891] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3074] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1108] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6382] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29487] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1381] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12539] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3697] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4138] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3390] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4131] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8932] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23404] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2818] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4605] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 343] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9786] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23570] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6720] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 706] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2168] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3713] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7080] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5707] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10207] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3363] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11622] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1515] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3423] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2584] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9068] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1167] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8610] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4100] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15854] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10145] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3833] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3194] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3776] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5308] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1496] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7686] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3424] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3605] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1673] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4793] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3174] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4881] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15692] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1019] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2054] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11396] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10566] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2913] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16307] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11028] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2875] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24486] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3469] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1827] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8047] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16593] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10905] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21709] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20635] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1684] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18746] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 749] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38836] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1567] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26577] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5768] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1142] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1336] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15078] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5595] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6621] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12630] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3584] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2135] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1615] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22480] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 3018] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 4042] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1776] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11781] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2647] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5203] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 976] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8380] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6467] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5170] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5159] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4524] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9661] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2034] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 407] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7063] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2662] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5231] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3047] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12143] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5089] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14054] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5958] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1772] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7216] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2037] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11418] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2447] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23645] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3049] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 351] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12226] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3716] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7873] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4161] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7452] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1987] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3727] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5684] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5510] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10461] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14845] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3229] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8531] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4844] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13748] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15072] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4337] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 14394] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3535] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3646] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19878] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6529] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9592] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20017] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1228] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 11676] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21881] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7714] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6254] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4700] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6926] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5055] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3384] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8874] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3757] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2103] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 541] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6034] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2984] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7717] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14804] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4518] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3002] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 12312] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5150] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 242] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34430] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7474] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4234] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 7034] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6387] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2654] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19907] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1895] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 8711] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1395] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1090] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2075] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9764] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3612] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3443] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11214] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 668] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2125] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3707] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12640] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6359] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15768] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5777] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4556] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4491] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6348] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3517] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12250] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8006] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 462] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 771] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17604] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1732] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2840] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3276] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5505] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4413] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16527] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8194] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2077] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3137] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1085] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6160] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3168] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4490] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8716] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2635] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9715] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 793] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8003] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4212] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 6285] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9392] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5942] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6917] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 919] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8812] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1480] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5097] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3383] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 305] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15605] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2621] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3409] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2103] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7004] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14978] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17270] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7012] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12465] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6271] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4392] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1993] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12092] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2014] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10144] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3925] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 314] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5490] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3163] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1226] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1085] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10586] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5748] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3097] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2363] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11527] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4047] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2003] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 452] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8561] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 295] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1468] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6390] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 648] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9907] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5855] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7498] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3552] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7388] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 3208] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12121] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10156] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14927] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1145] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7543] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1406] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2805] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1902] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6836] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2570] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1960] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2017] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2000] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7352] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 286] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2466] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1877] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6424] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 3023] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 583] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11786] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17591] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3480] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3178] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3990] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5722] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4086] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3143] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16543] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3588] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15543] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7898] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5503] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3594] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4758] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3450] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7392] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 322] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2878] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2598] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6797] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5234] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 445] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3559] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2894] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3139] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1902] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2322] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5901] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1296] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5127] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 225] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3809] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2857] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4388] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7967] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8139] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15412] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3967] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6501] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 709] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4026] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2731] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 283] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9138] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5382] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6475] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3958] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3550] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2230] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 941] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4446] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2788] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1748] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5229] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 924] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14573] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16688] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5777] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1768] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3932] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 696] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5125] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3603] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2649] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10219] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1443] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10159] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5770] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 5066] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7274] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4630] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1813] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 904] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3940] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3366] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7712] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5023] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1856] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 6ekbf30lc1rv57yoo10nleixuwvuxeu Бірөлшемді жылуөткізгіштік теңдеуі 0 775669 3650898 3650770 2026-09-04T12:41:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] ([[User talk:Бакытжан Бейсембекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3558552 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} '''Бірөлшемді жылуөткізгіштік теңдеуі''' — ұзын әрі жіңішке денеде температураның уақыт бойынша таралуын сипаттайтын дифференциалдық теңдеу.<ref>Evans L.C. Partial Differential Equations. AMS, 2010.</ref> Бұл теңдеу жылудың ыстық аймақтан суық аймаққа таралу заңын математикалық түрде көрсетеді. == Математикалық түрі == Температураны {{math|u(x,t)}} деп белгілейміз. Онда теңдеу: <math display="block"> \frac{\partial u}{\partial t} = \alpha \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} </math> мұндағы: * {{math|x}} — координата, * {{math|t}} — уақыт, * <math>\alpha</math> — жылулық диффузия коэффициенті. Жылулық коэффициент: <math display="block"> \alpha = \frac{k}{\rho c} </math> мұндағы {{math|k}} — жылуөткізгіштік коэффициенті, <math>\rho</math> — тығыздық, {{math|c}} — меншікті жылусыйымдылық.<ref>Strauss W. Partial Differential Equations. Wiley, 2007.</ref> == Физикалық мағынасы == Температура айырмашылығы уақыт өте азаяды. Жылу әрқашан жоғары температура аймағынан төмен температура аймағына өтеді. == Қарапайым мысал == Ұзындығы {{math|L}} стержень үшін бастапқы шарт: <math display="block"> u(x,0) = 100\sin\left(\frac{\pi x}{L}\right) </math> Егер шекаралық шарттар: <math display="block"> u(0,t)=0, \quad u(L,t)=0 </math> онда шешімі: <math display="block"> u(x,t) = 100\sin\left(\frac{\pi x}{L}\right) e^{-\alpha\left(\frac{\pi}{L}\right)^2 t} </math> Бұл формула уақыт өткен сайын температураның экспоненциалды түрде азаятынын көрсетеді. == Қолданылуы == Бірөлшемді жылу теңдеуі: * Металл сымдар мен стерженьдердегі температура таралуын есептеуде * Құрылыс материалдарының жылу оқшаулауын талдауда * Геофизикада жер қабатындағы жылу таралуын зерттеуде * Диффузиялық процестерді модельдеуде * Электроникада микросхемалардың қызуын есептеуде == Сандық әдіс == Ақырлы айырымдар схемасының бір түрі: <math display="block"> u_i^{n+1} = u_i^n + r (u_{i+1}^n - 2u_i^n + u_{i-1}^n) </math> мұндағы <math display="block"> r = \alpha \frac{\Delta t}{(\Delta x)^2} </math> == Тағы қараңыз == * [[Жылуөткізгіштік]] * [[Диффузия]] * [[Фурье қатары]] * [[Дифференциалдық теңдеу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Бірөлшемді жылуөткізгіштік теңдеуі}} [[Санат:Дифференциалдық теңдеулер]] [[Санат:Математикалық физика]] [[Санат:Жылуөткізгіштік]] h619qa3xa8il1i0y1roo56i8vy56lpe Қазақстан халық кеңесі 0 775779 3651053 3634688 2026-09-05T03:16:05Z Casserium 68287 3651053 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халық кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = 120px |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан елтаңбасы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2026 жыл]] |ізашары1 = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] <small>(1995–2026)</small> |ізашары2 = [[Ұлттық құрылтай]] <small>(2022–2026)</small> |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 4-үй |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''лауазым бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары — хатшылық басшысы |басшылықтың есімі3 = 126 |басшылықтың лауазымы3 = Мүшелер саны |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халық кеңесі''' — конституциялық мәртебесі бар Қазақстанның жоғары консультативтік органы. 2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен құрылды. 126 адамнан тұратын консультативтік орган [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]дың орнына келді. Қазақстан халық кеңесіне 2026 жылы қабылданған жаңа конституцияда VI бөлім және арнайы конституциялық заң арналған.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756665-zana-konstitucia-zobasy-kogamdyk-bakylau Жаңа Конституция жобасы: қоғамдық бақылау]</ref> == Тарихы == 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ұлттық құрылтайдың соңғы V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажеттігін айтты. [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]ды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды.<ref name="nurkz">[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 2 шілдеде Халық кеңесінің хатшылығы құрылып, 8 шілдеде оның басшысы болып [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] тағайындалды.<ref name="adilet">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001343 Қазақстан Халық Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref><ref name="Жайсанбаев">[https://www.akorda.kz/kz/kb-zhaysanbaev-turaly-865331 Қ.Б. Жайсанбаев туралы]</ref> == Құру тәртібі == Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардан және 42-сі аймақтық мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден болады.<ref name="joba">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298 Қазақстан Халық Кеңесі туралы]</ref> Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] тағайындайды, олардың өкілеттік мерзімі 4 жылды құрайды. Халық кеңесінің құрамы туралы ұсыныстарды Кеңес Хатшылығы қалыптастырып, Кеңес құрамын бекіту үшін Президентке жібереді.<ref name="nurkz" /><ref name="joba" /> == Атқаратын қызметі == Қазақстан халық кеңесі: * мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] заң жобаларын енгізеді; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;<ref name="konstsot">[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]</ref> * әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездерін, басқа да маңызды гуманитарлық форумдарды ұйымдастыруды және өткізуді қамтамасыз етеді; * Қазақстан Халық Кеңесінің функцияларын іске асыру үшін мемлекеттік органдармен, ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды; * мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтық қоғам институттары арасындағы жалпыұлттық диалогты қамтамасыз ету үшін әртүрлі іс-шараларды ұйымдастырады.<ref name="joba" /> == Құрылымы == Қазақстан халық кеңесінің жоғары басшылық органы — сессия, сессиялар аралығындағы кезеңде Халық кеңесіне басшылықты төралқа жасайды. Сессия кемінде жылына бір рет, төралқа отырысы кемінде жарты жылда бір рет шақырылады. Халық кеңесінің бірінші сессиясын Президент, кезекті сессияларын Кеңес төрағасы шақырады. Халық кеңесі тұрақты және уақытша комитеттер, салалық комиссиялар, жұмыс топтарын, өзге де консультативтік-кеңесші органдар құруға құқылы. == Басшылығы == Халық кеңесінің төрағасын кеңес мүшелері 4 жылға сайлайды, кандидатурасын Президент немесе кеңес мүшелерінің үштен бірі ұсынады. Халық кеңесі төрағасының ротациялық негізде төрағаның өзі 2 жылға тағайындайтын екі орынбасары болады. Бір адам екі реттен артық Кеңес төрағасы бола алмайды, сол сияқты бір адам бір реттен артық төрағаның орынбасары бола алмайды. == Хатшылығы == Халық кеңесінің қызметін оның Хатшылығы қамтамасыз етеді, оны бір мезгілде кеңес төрағасының орынбасары болатын Хатшылықтың басшысы басқарады. Басшыны кеңес мүшесі емес адамдар арасынан Президент 4 жылға тағайындайды.<ref name="joba" /> Кеңес Хатшылығы 2026 жылғы 2 шілдеде Президент жарлығымен құрылды.<ref name="adilet" /> Оған 2026 жылдан бастап [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] басшылық етеді.<ref name="Жайсанбаев" /> ; Хатшылық құрылымы (2026 ж.) * Басшылық * Этномәдени бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі * Қоғамдық бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі * Мәслихаттармен және қоғамдық кеңестермен өзара іс-қимыл бөлімі * Ақпараттық-талдау бөлімі * Әкімшілік бөлім<ref name="adilet" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] k67brdornqd8vmp6f7auak2ilyer7yr 3651054 3651053 2026-09-05T03:25:56Z Casserium 68287 3651054 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халық кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = 120px |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан елтаңбасы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2026 жыл]] |ізашары1 = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] <small>(1995–2026)</small> |ізашары2 = [[Ұлттық құрылтай]] <small>(2022–2026)</small> |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 4-үй |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''лауазым бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары — хатшылық басшысы |басшылықтың есімі3 = 126 |басшылықтың лауазымы3 = Мүшелер саны |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халық кеңесі''' — конституциялық мәртебесі бар Қазақстанның жоғары консультативтік органы. 2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен құрылды. 126 адамнан тұратын консультативтік орган [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]дың орнына келді. Қазақстан халық кеңесіне 2026 жылы қабылданған конституцияда VI бөлім және арнайы конституциялық заң арналған.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756665-zana-konstitucia-zobasy-kogamdyk-bakylau Жаңа Конституция жобасы: қоғамдық бақылау]</ref> == Тарихы == 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ұлттық құрылтайдың соңғы V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажеттігін айтты. [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]ды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды.<ref name="nurkz">[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 2 шілдеде Халық кеңесінің хатшылығы құрылып, 8 шілдеде оның басшысы болып [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] тағайындалды.<ref name="adilet">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001343 Қазақстан Халық Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref><ref name="Жайсанбаев">[https://www.akorda.kz/kz/kb-zhaysanbaev-turaly-865331 Қ.Б. Жайсанбаев туралы]</ref> == Құру тәртібі == Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардан және 42-сі аймақтық мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден болады.<ref name="joba">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298 Қазақстан Халық Кеңесі туралы]</ref> 18 жасқа толған Қазақстан азаматы Халық кеңесінің мүшесі бола алады. Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] тағайындайды, олардың өкілеттік мерзімі 4 жылды құрайды. Халық кеңесінің құрамы туралы ұсыныстарды Кеңес Хатшылығы қалыптастырып, Кеңес құрамын бекіту үшін Президентке жібереді.<ref name="nurkz" /><ref name="joba" /> == Атқаратын қызметі == Қазақстан халық кеңесі: * мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] заң жобаларын енгізеді; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;<ref name="konstsot">[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]</ref> * әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездерін, басқа да маңызды гуманитарлық форумдарды ұйымдастыруды және өткізуді қамтамасыз етеді; * Қазақстан Халық Кеңесінің функцияларын іске асыру үшін мемлекеттік органдармен, ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды; * мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтық қоғам институттары арасындағы жалпыұлттық диалогты қамтамасыз ету үшін әртүрлі іс-шараларды ұйымдастырады.<ref name="joba" /> == Құрылымы == Қазақстан халық кеңесінің жоғары басшылық органы — сессия, сессиялар аралығындағы кезеңде Халық кеңесіне басшылықты төралқа жасайды. Сессия кемінде жылына бір рет, төралқа отырысы кемінде жарты жылда бір рет шақырылады. Халық кеңесінің бірінші сессиясын Президент, кезекті сессияларын Кеңес төрағасы шақырады. Халық кеңесі тұрақты және уақытша комитеттер, салалық комиссиялар, жұмыс топтарын, өзге де консультативтік-кеңесші органдар құруға құқылы. == Басшылығы == Халық кеңесінің төрағасын кеңес мүшелері 4 жылға сайлайды, кандидатурасын Президент немесе кеңес мүшелерінің үштен бірі ұсынады. Халық кеңесі төрағасының ротациялық негізде төрағаның өзі 2 жылға тағайындайтын екі орынбасары болады. Бір адам екі реттен артық Кеңес төрағасы бола алмайды, сол сияқты бір адам бір реттен артық төрағаның орынбасары бола алмайды. == Хатшылығы == Халық кеңесінің қызметін оның Хатшылығы қамтамасыз етеді, оны бір мезгілде кеңес төрағасының орынбасары болатын Хатшылықтың басшысы басқарады. Басшыны кеңес мүшесі емес адамдар арасынан Президент 4 жылға тағайындайды.<ref name="joba" /> Ол Халық кеңесінің жаңа төрағасы сайланғанға дейін төраға міндетін уақытша атқарады. Кеңес Хатшылығы 2026 жылғы 2 шілдеде Президент жарлығымен құрылды.<ref name="adilet" /> Оған 2026 жылдан бастап [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] басшылық етеді.<ref name="Жайсанбаев" /> ; Хатшылық құрылымы (2026 ж.) * Басшылық * Этномәдени бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі * Қоғамдық бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі * Мәслихаттармен және қоғамдық кеңестермен өзара іс-қимыл бөлімі * Ақпараттық-талдау бөлімі * Әкімшілік бөлім<ref name="adilet" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] ebwcvkbfkpt1h5z8rsfv9ix6yht4h8f Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты 0 780149 3650884 3623315 2026-09-04T12:36:03Z 1nter pares 146705 3650884 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence (ISSAI) |альтернативті = Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты |background_color = |атау түсі = |логотип = ISSAI logo.png |логотип ені = 250px |анықтама = ISSAI логотипі |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Астана |орналасқан жері = Қазақстан |шыққан елі = Қазақстан |тип = Ғылыми-зерттеу институты |тілдер = қазақ, ағылшын, орыс |тіл = |басшы мансабы1 = Бас директор |басшы есімі1 = Хүсейін Атакан Варол |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Назарбаев Университеті |құрылу оқиғалары1 = Құрылды |құрылу мерзімі1 = 2019 |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жасанды интеллект, машиналық оқыту, компьютерлік көру, табиғи тілді өңдеу және робототехника салаларында ғылыми зерттеулер жүргізеді. |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Қабанбай батыр даңғылы, 53, 1 блок, Астана, Қазақстан |сайт = https://issai.nu.edu.kz/ |ортаққор = }} '''Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты''' ('''ISSAI''', '''NUISSAI''') — [[Астана]] қаласындағы [[Назарбаев университеті]]не қарасты ғылыми-зерттеу институты. Ол [[жасанды интеллект]] (ЖИ) саласындағы ғылыми-зерттеу мен әзірлемелерді дамытуға бағытталған. Негізгі назар компьютерлік көру, табиғи тілді өңдеу және сөйлеу технологияларына аударылады.<ref>{{Cite web|url=https://nla.nu.edu.kz/ai#:~:text=The%20Institute%20of%20Intelligent%20Systems,in%20Kazakh%2C%20English%2C%20and%20Russian |title=AI |language=en |publisher=Астана ұлттық зертханасы |accessdate=2026-04-27}}</ref> ==Тарихы== ISSAI 2019 жылы робототехника және ЖИ саласындағы зерттеуші доктор Хүсейін Атакан Варолдың бастамасымен құрылды.<ref name="sakenova">{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2024/07/kazakhstan-to-launch-first-kazakh-large-language-model-in-december/ |title=Kazakhstan to Launch First Kazakh Large Language Model in December |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Sakenova |first=Saniya |date=2024-07-19 |accessdate=2026-04-27}}</ref> Алғашында университетке қарасты зертхана ретінде жұмыс істеген бұл құрылым 2024 жылы Назарбаев университетінің автономды ғылыми-зерттеу институтына айналды. ==Құрылымы== 2025 жылғы жағдай бойынша ISSAI құрамында шамамен 70-тен астам зерттеуші, компьютерлік инженер мен деректер ғалымы жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/392007-ulttyq-kod-engizilgen-zhi-dguyesi |title=Ұлттық код енгізілген ЖИ жүйесі |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Жүнісхан |first=Айтолған |date=2025-07-25 |accessdate=2026-04-27}}</ref> Топ құрамында қазақстандық жоғары оқу орындарының түлектерімен қатар, шетелдік жетекші университеттер мен «[[Болашақ (стипендия)|Болашақ]]» халықаралық стипендиялық бағдарламасының түлектері де бар.<ref name="sakenova" /> ISSAI KAZ-LLM — [[қазақ тілі]]не арналған үлкен тілдік модельдер отбасы, [[Meta Platforms]] компаниясының LLaMA архитектурасына негізделген. ISSAI әзірлеген KAZ-LLM 2024 жылғы желтоқсанда [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]қа таныстырылып, [[Astana Hub]]-қа табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2024/12/kazakhstan-embraces-future-of-ai-with-its-first-large-language-model |title=Kazakhstan Embraces Future of AI with Its First Large Language Model |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Nakispekova |first=Aiman |date=2024-12-21 |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/407893-kazllm-qalay-dgumys-isteydi |title=КазLLM қалай жұмыс істейді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Жүнісхан |first=Айтолған |date=2026-02-27 |accessdate=2026-04-27}}</ref> ==Зерттеулері мен жобалары== ISSAI ашық дереккөздерге үлес қосып, [[Hugging Face]], [[GitHub]] және [[ModelScope]] платформаларында модельдер мен деректер жиынтықтарының кең репозиторийін жүргізіп келеді.<ref>{{Cite web|url=https://huggingface.co/issai |title=Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence, Nazarbayev University |language=en |publisher=huggingface.co |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://github.com/IS2AI |title=ISSAI |language=en |publisher=github.com |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://modelscope.cn/organization/issai |title=Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence |language=en |publisher=modelscope.cn |accessdate=2026-04-27}}</ref> Негізгі жобалары ISSAI Playground-ында қолжетімді. Бірнеше жобасы:<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/kazakstandik-zhi-end-videoni-5-tlge-audarip-ulttik-nakishta-suret-saladi-0805bc/ |title=Қазақстандық ЖИ енді видеоны 5 тілге аударып, ұлттық нақышта сурет салады |language=kk |publisher=kaz.inform.kz |date=2025-07-17 |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nazarmedia.kz/issai-momentum-kazakstannyn-otandyk-zhasandy-intellekt-zhetistikteri-tanystyryldy/ |title=ISSAI Momentum: Қазақстанның отандық жасанды интеллект жетістіктері таныстырылды |language=kk |publisher=nazarmedia.kz |date=2025-12-10 |accessdate=2026-04-27}}</ref> *Оylan — қазақ, орыс және ағылшын тілдерін қолдайтын көптілді көру-түсіну моделі; *MangiSoz — аударма, мәтінді дыбыстау, оптикалық таңбаларды тану, және диаризация қызметтерін ұсынатын веб-платформа; *TilSync — көптілді іс-шараларға арналған нақты уақыттағы субтитрлеу құралы. Сонымен қатар, ISSAI 2025 жылы суперкомпьютерлерге тәуелділікті азайту мақсатында Qolda моделін әзірледі. Бұл — ноутбук пен смартфондарда жұмыс істеуге арналған 4М-параметрлі ашық бастапқы тілдік-көру моделі. Ол қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде тиімді мультимодальды ойлауды қамтамасыз етеді және зерттеушілерден бастап студенттер мен шағын бизнеске дейін кең аудиторияға ЖИ мүмкіндіктерін қолжетімді етеді деп жоспарлады.<ref>{{Cite web|url=https://research.nu.edu.kz/en/publications/qolda-a-small-vision-language-model-for-the-kazakh-language/ |title=Qolda: A Small Vision-Language Model for the Kazakh Language |language=en |publisher=[[Назарбаев университеті]] |date=2026 |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/400244-qazaq-tilin-tsifrlandyru-qadget |title=Қазақ тілін цифрландыру қажет |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Серікқызы |first=Эльвира |date=2025-10-28 |accessdate=2026-04-27}}</ref> Коммерциялық компоненттер негізінде жасалған Mangitas инференс сервері, ЖИ үлгілерін жергілікті ортада іске қосуға бейімделген және ұйымның жабық ішкі желісі шегінде қауіпсіз орналастыруға мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2025/07/kazakhstan-develops-national-ai-technologies-that-work-offline/ |title=Kazakhstan Develops National AI Technologies That Work Offline |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Omirgazy |first=Dana |date=2025-07-18 |accessdate=2026-04-27}}</ref> ISSAI жыл сайын Жазғы ғылыми-зерттеу бағдарламасын ұйымдастырып, бакалавр және магистратура студенттеріне, сонымен қатар жоғарғы сынып оқушыларына ЖИ саласында тәжірибе жинауға мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web|url=https://farabi.university/news/36701?lang=ru |title=ЛЕТНЯЯ НАУЧНАЯ СТАЖИРОВКА/Кафедра искусственный интеллект и Big Data |language=ru |publisher=[[Қазақ ұлттық университеті]] |date=2023-04-10 |accessdate=2026-04-27}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== *[https://issai.nu.edu.kz/kk/home-kaz/ Ресми сайты] [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]] [[Санат:Қазақстан ұйымдары]] [[Санат:Жасанды интеллект зерттеулері]] [[Санат:Қазақстандағы жасанды интеллект индустриясы]] ckryagk05xyrive3hetwrsq8wbzluzv 3650885 3650884 2026-09-04T12:36:14Z 1nter pares 146705 3650885 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence (ISSAI) |альтернативті = Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты |background_color = |атау түсі = |логотип = ISSAI logo.png |логотип ені = 250px |анықтама = ISSAI логотипі |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Астана |орналасқан жері = Қазақстан |шыққан елі = Қазақстан |тип = Ғылыми-зерттеу институты |тілдер = қазақ, ағылшын, орыс |тіл = |басшы мансабы1 = Бас директор |басшы есімі1 = Хүсейін Атакан Варол |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Назарбаев Университеті |құрылу оқиғалары1 = Құрылды |құрылу мерзімі1 = 2019 |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жасанды интеллект, машиналық оқыту, компьютерлік көру, табиғи тілді өңдеу және робототехника салаларында ғылыми зерттеулер жүргізеді. |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Қабанбай батыр даңғылы, 53, 1 блок, Астана, Қазақстан |сайт = https://issai.nu.edu.kz/ |ортаққор = }} '''Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты''' ('''ISSAI''', '''NUISSAI''') — [[Астана]] қаласындағы [[Назарбаев университеті]]не қарасты ғылыми-зерттеу институты. Ол [[жасанды интеллект]] (ЖИ) саласындағы ғылыми-зерттеу мен әзірлемелерді дамытуға бағытталған. Негізгі назар компьютерлік көру, табиғи тілді өңдеу және сөйлеу технологияларына аударылады.<ref>{{Cite web|url=https://nla.nu.edu.kz/ai#:~:text=The%20Institute%20of%20Intelligent%20Systems,in%20Kazakh%2C%20English%2C%20and%20Russian |title=AI |language=en |publisher=Астана ұлттық зертханасы |accessdate=2026-04-27}}</ref> ==Тарихы== ISSAI 2019 жылы робототехника және ЖИ саласындағы зерттеуші доктор Хүсейін Атакан Варолдың бастамасымен құрылды.<ref name="sakenova">{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2024/07/kazakhstan-to-launch-first-kazakh-large-language-model-in-december/ |title=Kazakhstan to Launch First Kazakh Large Language Model in December |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Sakenova |first=Saniya |date=2024-07-19 |accessdate=2026-04-27}}</ref> Алғашында университетке қарасты зертхана ретінде жұмыс істеген бұл құрылым 2024 жылы Назарбаев университетінің автономды ғылыми-зерттеу институтына айналды. ==Құрылымы== 2025 жылғы жағдай бойынша ISSAI құрамында шамамен 70-тен астам зерттеуші, компьютерлік инженер мен деректер ғалымы жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/392007-ulttyq-kod-engizilgen-zhi-dguyesi |title=Ұлттық код енгізілген ЖИ жүйесі |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Жүнісхан |first=Айтолған |date=2025-07-25 |accessdate=2026-04-27}}</ref> Топ құрамында қазақстандық жоғары оқу орындарының түлектерімен қатар, шетелдік жетекші университеттер мен «[[Болашақ (стипендия)|Болашақ]]» халықаралық стипендиялық бағдарламасының түлектері де бар.<ref name="sakenova" /> ISSAI KAZ-LLM — [[қазақ тілі]]не арналған үлкен тілдік модельдер отбасы, [[Meta Platforms]] компаниясының LLaMA архитектурасына негізделген. ISSAI әзірлеген KAZ-LLM 2024 жылғы желтоқсанда [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]қа таныстырылып, [[Astana Hub]]-қа табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2024/12/kazakhstan-embraces-future-of-ai-with-its-first-large-language-model |title=Kazakhstan Embraces Future of AI with Its First Large Language Model |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Nakispekova |first=Aiman |date=2024-12-21 |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/407893-kazllm-qalay-dgumys-isteydi |title=КазLLM қалай жұмыс істейді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Жүнісхан |first=Айтолған |date=2026-02-27 |accessdate=2026-04-27}}</ref> ==Зерттеулері мен жобалары== ISSAI ашық дереккөздерге үлес қосып, [[Hugging Face]], [[GitHub]] және [[ModelScope]] платформаларында модельдер мен деректер жиынтықтарының кең репозиторийін жүргізіп келеді.<ref>{{Cite web|url=https://huggingface.co/issai |title=Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence, Nazarbayev University |language=en |publisher=huggingface.co |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://github.com/IS2AI |title=ISSAI |language=en |publisher=github.com |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://modelscope.cn/organization/issai |title=Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence |language=en |publisher=modelscope.cn |accessdate=2026-04-27}}</ref> Негізгі жобалары ISSAI Playground-ында қолжетімді. Бірнеше жобасы:<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/kazakstandik-zhi-end-videoni-5-tlge-audarip-ulttik-nakishta-suret-saladi-0805bc/ |title=Қазақстандық ЖИ енді видеоны 5 тілге аударып, ұлттық нақышта сурет салады |language=kk |publisher=kaz.inform.kz |date=2025-07-17 |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nazarmedia.kz/issai-momentum-kazakstannyn-otandyk-zhasandy-intellekt-zhetistikteri-tanystyryldy/ |title=ISSAI Momentum: Қазақстанның отандық жасанды интеллект жетістіктері таныстырылды |language=kk |publisher=nazarmedia.kz |date=2025-12-10 |accessdate=2026-04-27}}</ref> *Оylan — қазақ, орыс және ағылшын тілдерін қолдайтын көптілді көру-түсіну моделі; *MangiSoz — аударма, мәтінді дыбыстау, оптикалық таңбаларды тану, және диаризация қызметтерін ұсынатын веб-платформа; *TilSync — көптілді іс-шараларға арналған нақты уақыттағы субтитрлеу құралы. Сонымен қатар, ISSAI 2025 жылы суперкомпьютерлерге тәуелділікті азайту мақсатында Qolda моделін әзірледі. Бұл — ноутбук пен смартфондарда жұмыс істеуге арналған 4М-параметрлі ашық бастапқы тілдік-көру моделі. Ол қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде тиімді мультимодальды ойлауды қамтамасыз етеді және зерттеушілерден бастап студенттер мен шағын бизнеске дейін кең аудиторияға ЖИ мүмкіндіктерін қолжетімді етеді деп жоспарлады.<ref>{{Cite web|url=https://research.nu.edu.kz/en/publications/qolda-a-small-vision-language-model-for-the-kazakh-language/ |title=Qolda: A Small Vision-Language Model for the Kazakh Language |language=en |publisher=[[Назарбаев университеті]] |date=2026 |accessdate=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/400244-qazaq-tilin-tsifrlandyru-qadget |title=Қазақ тілін цифрландыру қажет |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Серікқызы |first=Эльвира |date=2025-10-28 |accessdate=2026-04-27}}</ref> Коммерциялық компоненттер негізінде жасалған Mangitas инференс сервері, ЖИ үлгілерін жергілікті ортада іске қосуға бейімделген және ұйымның жабық ішкі желісі шегінде қауіпсіз орналастыруға мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2025/07/kazakhstan-develops-national-ai-technologies-that-work-offline/ |title=Kazakhstan Develops National AI Technologies That Work Offline |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Omirgazy |first=Dana |date=2025-07-18 |accessdate=2026-04-27}}</ref> ISSAI жыл сайын Жазғы ғылыми-зерттеу бағдарламасын ұйымдастырып, бакалавр және магистратура студенттеріне, сонымен қатар жоғарғы сынып оқушыларына ЖИ саласында тәжірибе жинауға мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web|url=https://farabi.university/news/36701?lang=ru |title=ЛЕТНЯЯ НАУЧНАЯ СТАЖИРОВКА/Кафедра искусственный интеллект и Big Data |language=ru |publisher=[[Қазақ ұлттық университеті]] |date=2023-04-10 |accessdate=2026-04-27}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://issai.nu.edu.kz/kk/home-kaz/ Ресми сайты] [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]] [[Санат:Қазақстан ұйымдары]] [[Санат:Жасанды интеллект зерттеулері]] [[Санат:Қазақстандағы жасанды интеллект индустриясы]] lme1xde0u68ddgqrul8zr09cvhzp9c1 Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3650997 3650632 2026-09-04T15:00:29Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650997 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-03'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="4085" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 4 085] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="2367" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2 367] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="1954" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1 954] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1650" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 650] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="1644" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1 644] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="1586" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 586] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="1327" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 327] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="733" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 733] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="678" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 678] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="641" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 641] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="613" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 613] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="598" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 598] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="448" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 448] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="420" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 420] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="411" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 411] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="384" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 384] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="375" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 375] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="315" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 315] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Жасуша]] | data-sort-value="313" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 313] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="310" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 310] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Шежіре]] | data-sort-value="305" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 305] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="303" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 303] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="277" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 277] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] | data-sort-value="270" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 270] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="253" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 253] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақстан халқы тілдері күні]] | data-sort-value="243" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 243] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] | data-sort-value="238" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 238] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="229" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 229] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="223" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 223] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="211" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 211] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="208" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 208] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев]] | data-sort-value="195" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 195] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="192" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 192] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="168" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 168] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Сақтар]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 158] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] | data-sort-value="156" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 156] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Өркениет]] | data-sort-value="149" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 149] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="145" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 145] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 140] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 136] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 135] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 135] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Философия]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 133] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 133] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 126] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 126] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 122] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 122] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Аристотель]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 119] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 113] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 112] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 111] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Эргономика]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 108] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 107] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 107] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[География]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 107] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 106] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 103] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Николай Никитич Пальгов]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%BE%D0%B2 103] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Созақ]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 102] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 102] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 94] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 93] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Патруль (хикая)]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8C_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 92] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Анатомия]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 90] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Астана]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 88] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 87] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Экология]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 86] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 83] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 82] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Туризм]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 82] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 82] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Орфография]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 81] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Экономика]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 81] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 81] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қаржаубай Сартқожаұлы]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 80] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 80] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Әдібай Табылдиев]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 79] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 79] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Биология]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 78] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 78] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Ислам әдебиеті]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 77] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Психология]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 76] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 75] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Палеолит]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 75] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 75] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Ахал (футбол клубы)]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%B0%D0%BB_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 75] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Конституция]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 74] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Аяз би (ертегі)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 74] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Компьютер]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 73] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 72] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 72] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 72] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 71] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Ертегі]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 71] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 71] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Алматы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 71] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 71] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Физика]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 71] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 70] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 70] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Ғылым]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 70] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 70] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Фонетика]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 68] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 68] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 67] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 66] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 66] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 66] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 66] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 66] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 65] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 65] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Мезолит]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 65] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 65] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 65] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 64] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 64] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 63] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 63] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Орган]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 62] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Құлпытас]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%81 62] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 62] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 62] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 62] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 62] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 62] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 61] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 61] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 61] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 60] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 60] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 60] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 60] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 60] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 60] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 60] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 59] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 59] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 59] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 59] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 58] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Тұтылу]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%83 58] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Азия]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 58] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Таусағыз]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7 57] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 57] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 57] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 57] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Геродот]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 57] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Құқық]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 57] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Су]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 57] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 56] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 56] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 56] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 55] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Адай]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 55] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 55] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Еуропа]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 55] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 54] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 54] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 54] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 53] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 53] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 53] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 53] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Ұлы географиялық ашылулар]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 53] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 52] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 51] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 51] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Жақып Нәсіпқалиұлы Марабаев]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%9D%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Балқаш]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 50] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 50] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 50] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 50] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Құндылық]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 49] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Арғын]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 49] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Екінші Олжас Бектенов үкіметі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 49] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 49] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 49] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81 48] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 48] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Абайдың өмірі мен шығармашылығы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 48] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Химия]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 48] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 48] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 47] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Зат есім]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 47] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 47] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Микроскоп]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 46] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Елім-ай]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 46] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 46] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 46] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Педагогика]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 45] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 45] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Аяз би Жаманұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 45] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Жаслан Хасенұлы Мәдиев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Энеолит]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 45] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 44] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Органоидтар]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 44] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Бас сүйек]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 44] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Неолит]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 44] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Дидахмет Әшімханұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 43] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 43] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 43] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Бұлтты технология]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 43] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Вильгельм Томсен]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%B5%D0%BD 42] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 42] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 42] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 42] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Үшбұрыш]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88 42] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Асқарбек Маратұлы Ертаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[:Санат:Қазақ ғалымдары|Санат:Қазақ ғалымдары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 41] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 41] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 41] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Ауа райын болжау]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83 41] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Жаныс]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 41] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 41] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Тарих]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 41] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Информатика]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 41] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 40] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 40] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Механикалық қозғалыс]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 40] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Жаңа заман]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 40] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 40] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 40] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 40] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 40] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Түркілер]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 40] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 39] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 39] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 39] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Ақпараттың өлшем бірліктері]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 39] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Мәтін]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 39] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 39] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Өтебай Тұрманжанов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Жасуша теориясы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Абиотикалық факторлар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Ресей]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 37] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Флоренс Найтингейл]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BB 37] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 37] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Одиссея]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 37] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 37] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Генетика]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 37] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Жылқы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 37] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Антиденелер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 37] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Эндоплазмалық тор]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 37] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Серік Мақашұлы Жұманғарин]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 37] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 37] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Орта Азия]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 37] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Әдебиеттану]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 36] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Қытай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 36] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 36] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 36] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 36] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 36] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Қазақ халық аңыздары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 36] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 36] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Эратосфен]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD 36] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 36] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Африка]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 36] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Әлия Сәрсенқызы Бейсенова]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 35] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 35] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 35] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қайша Атаханова]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Толымбек Әлімбекұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 35] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Ерғали Сағат]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 34] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 34] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 34] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 34] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Теңсіздіктер]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 34] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Ысты]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Өскемен]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 34] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Василий Васильевич Радлов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қарахандар әулетi]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82i 33] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 33] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Геометрия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Лаос]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BE%D1%81 33] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 33] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Шымкент]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 33] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Көкпар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 33] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 33] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 32] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 32] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Ағылшын революциясы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 32] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Роза Айтжанқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 32] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 32] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Жер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Прокариоттар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Жанр]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 31] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Кірме сөздер]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 31] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Ақпарат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 31] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 31] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Қырық Қыз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7 31] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 31] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Тас дәуірінің хронологиясы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Жай сан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Заң]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 30] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Ыржар шайқасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 30] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Батыс Рим империясының құлауы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 30] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Астрономия]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Қорқыт Ата ескерткіші]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 30] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Келінжан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Сүйек]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 30] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 30] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Құмай тазы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 30] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Сын есім]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 30] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі ғылыми мекемелері мен ғылыми-зерттеу жұмыстары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 30] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 30] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Еңбек нарығы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 30] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 29] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 29] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Физикалық география]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Орхон жазба ескерткіштері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 29] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 29] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 29] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Рахметолла Райымқұлов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 29] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Өтебай Қанахин]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BD 29] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Сиқым]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 28] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Ньютон заңдары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Балғабек Қыдырбекұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Жасуша ядросы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D1%8F%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 28] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Орта ғасырлар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Хожантты басып алу]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83 28] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Мозаика]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%B0 28] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қожа]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 28] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Облыс орталығы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 28] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 28] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Жыраулық поэзия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 28] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 28] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Сырдария]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 28] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 28] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Рибосома]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 28] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Байұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 27] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 27] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 27] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 27] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 27] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Геронтология]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Әдеби жанрлар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Албан руы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Атомның электрондық құрылысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 27] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Археология]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 27] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Табиғат]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 27] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Сан есім]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 27] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Шахмат]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 27] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Дулат]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 27] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 27] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Агрегаттық күй]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%B9 27] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 27] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Денсаулық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Гиппократ серті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Аксиома]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0 26] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Владимир Иванович Вернадский]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 26] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 26] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 26] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Әнші]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96 26] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 26] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Энрике Иглесиас]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%98%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B0%D1%81 26] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 26] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 26] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Python]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 26] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Ғалым]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC 26] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Транзистор]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 26] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Атом]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 26] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 26] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Жетісу]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 26] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Ежелгі грек мифологиясы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Цитоплазма]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0 26] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Семей]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 26] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Салауат]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 25] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Баласағұн]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD 25] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Желі топологиясы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 25] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 25] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Тірі ағзалардың негізгі қасиеттері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%B0%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 25] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Жұқпалы аурулар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Мұнай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 25] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 25] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Қоғам]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 25] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Әдіс]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D1%81 25] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Тастағы тарихи таңбалар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Жазу]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%83 25] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 25] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Монолог]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3 25] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Атырау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Фольклор]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 25] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Жайық]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 24] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Майя Веронская]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F 24] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Дала қыраны]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 24] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Электр өрісі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Статистика]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Апамның астауы (әңгіме)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Арнайы педагогика]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Күз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 24] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Антропогендік фактор]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 24] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Қазақ халқының қалыптасуы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 24] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Біріккен Араб Әмірліктері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 24] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Қазақ балалар әдебиеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Әлеуметтік стратификация]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 24] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 24] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Броундық қозғалыс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 24] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Аустралия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Табын]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 23] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 23] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Митоз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 23] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Экологиялық фактор]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 23] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 23] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Ми]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 23] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 23] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Ислам]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 23] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Негіздер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Орал]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 23] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Лотос]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81 23] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Түркия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Омоним]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 23] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Көмекші есімдер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қауіпсіздік техникасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 22] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Башпай (күй)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 22] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Экологиялық жүйе]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 22] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Мона Лиза]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 22] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 22] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Термометр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 22] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Компьютерлік қауіпсіздік]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 22] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 22] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Ежелгі түркі әдебиетi]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82i 22] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Микробиология]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Дүниежүзілік тарихы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 22] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Етістік]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 22] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Кабель]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C 22] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Балқан түбегі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96 22] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Мұхтархан Қабыланбекұлы Ділдәбеков]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Электрондық конфигурация]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Қазақстан жерінде мал шаруашылығының қалыптасуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қарасу ауылдық округі (Алматы облысы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Қазақстандағы туризм]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 22] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Мәди Төкешұлы Такиев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Ұстаз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 22] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Математика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 22] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Кинематика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Сүйектің құрылысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 22] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Пластидтер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 21] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Қобыз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 21] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Митохондрия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Есім хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Бензол]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BB 21] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Валеология]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 21] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 21] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Марат Өмірбекұлы Мұқанов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 21] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Салауатты өмір салты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Бұрыш (геометрия)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 21] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Ербол Дәненұлы Адаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Жыңғыл]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB 21] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Қазақстан үкіметі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Ресми стиль]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 21] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Физиология]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Қайып хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Елорда]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 21] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Етеккір]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Вирустар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Атаукере]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5 21] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Арман Абайұлы Шаққалиев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Гиппократ]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 21] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Отбасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Жүйелік блок]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 21] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 20] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Інжугүл]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BD%D0%B6%D1%83%D0%B3%D2%AF%D0%BB 20] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қыран]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Үндістан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Гигиена]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0 20] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Темір Базарбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Өлара]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0 20] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 20] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Үштік одақ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%9B 20] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Медицина]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 20] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қаңқа]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0 20] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Бейнелеу өнері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Жасуша мембранасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 20] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Құдалық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Науқасты субъективті тексеру әдісі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Аристотель философиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Балалар әдебиеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Ағылшын әліпбиі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 20] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Ақтау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Балдыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 20] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Германия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Қарағай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Шумер жазуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Төле би]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Адам сүйегінің құрылысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Ақшабұлақ мұнай-газ конденсат кен орны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Лингвистика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Наймандар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Шығанақ Берсиев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Сәкен Сайынұлы Исабеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[887 жыл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=887_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 19] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Дэнни Уэлбек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%A3%D1%8D%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Ежелгі әдебиет]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 19] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Чарлз Дарвин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B7_%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 19] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[:Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg|Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B.jpg 19] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 19] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[1133 жыл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1133_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 19] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 19] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[1832 жыл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1832_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 19] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Алғашқы адамдар тобыры]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Аңыз әңгімелер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Тараз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 19] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 19] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Орфоэпия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%8D%D0%BF%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 19] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Әлихан Асханұлы Смайылов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 19] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Интонация]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Тарих (Геродот)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%28%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82%29 19] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 19] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Әділғазы Қайырбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Антигендер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Дала уәлаятының газеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%83%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 19] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 19] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 18] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 18] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[1653 жыл]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1653_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 18] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Жазба қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[КешYOU]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 18] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Білге қаған]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Домбыра]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 18] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Алдар Петрович Горбунов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Үлгі:Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Органикалық қосылыстар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Мемлекеттік шекараны күзету]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83 18] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Оттегі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 18] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Сая Оразғалиева]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 18] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Дженнифер Коннелли]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%84%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8 18] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 18] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Таз руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 18] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Франция]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Керей хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Бауыр (орган)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Жүсіп ата кесенесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Томас Алва Эдисон]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B2%D0%B0_%D0%AD%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 18] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Менеджмент]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 18] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%BF%D1%96%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Тіл қызметі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Қола дәуіріндегі Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Туберкулез]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 18] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Қазақстанның тілдері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Криминалистика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Климат]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82 18] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Қырғауыл]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 18] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Леонардо да Винчи]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 17] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Байбақты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Санақ жүйесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Құран]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Музыка]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 17] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Үлгі:Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 17] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Мемлекет және құқық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Ботаника]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Ахмед Иүгінеки]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 17] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Джек Лондон]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 17] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[586 жыл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=586_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 17] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Тар жол, тайғақ кешу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%2C_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D1%83 17] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Үшбұрыштың теңдік белгілері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[466 жыл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=466_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 17] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Пневмония]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Алаш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88 17] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Сүйінші]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 17] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Ішкі аурулар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 17] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қазақ кілемі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 17] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Құқық ұғымы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BC%D1%8B 17] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Ақын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Бұғана]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Әкімшілік құқық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[532 жыл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=532_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 17] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 17] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Исатай ауданы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 17] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Қ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 17] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 17] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Әш-Шарх сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%88-%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Анықтауыш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 17] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Янг Чжэньнин]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%BD%D0%B3_%D0%A7%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BD 17] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[230 жыл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=230_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 17] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Монако]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE 17] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Жеңіл атлетика]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 17] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Ши тоқу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%83 17] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Ежелгі Грекия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Әліппе]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%BF%D0%B5 17] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[1307 жыл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1307_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 17] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Сан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 17] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[:Санат:Қазақ тілінің стильдері|Санат:Қазақ тілінің стильдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Материалдық нүкте]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5 16] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Платон]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 16] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Параллелограмм]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC 16] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Қалқаман – Мамыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Швейцария]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[679 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=679_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Дэнни Бойл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB 16] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Өзбекстан туы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 16] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Қоректік тізбек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[895 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=895_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[923 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=923_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Заң шығарушы билік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 16] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Суан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Джон Сина]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 16] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Дәурен Әскербекұлы Абаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Ubuntu]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ubuntu 16] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 16] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[1512 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1512_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Бүркіт]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 16] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Адам тісі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Стиль]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 16] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күрес]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81 16] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Су массалары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Төссүйек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Эволюциялық ілім]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 16] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Жоғары сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Білік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Қатысушы:Kasymov]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AKasymov 16] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Отыз жылдық соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Джонни Депп]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BF 16] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Білім]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 16] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Үстеу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 16] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 16] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Джеймс Джоуль]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D1%81_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%83%D0%BB%D1%8C 16] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Есімдік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Ноутбук]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D1%83%D1%82%D0%B1%D1%83%D0%BA 16] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Құлсары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[1017 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1017_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Шекара әскерлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} mfyc2mfq0jxku598970312xk52urj2n Үлгі:Латвия қалалары 10 783355 3651070 3650825 2026-09-05T06:04:14Z Мағыпар 100137 үлгі 3651070 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> 8oxxrk4uod6r8tj4ngj4wb0nkk0mvpx Қатысушы:Эдгар Герт 2 783752 3650873 3650867 2026-09-04T12:09:35Z Эдгар Герт 183645 /* Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер */ 3650873 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусыИхлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7..== Теоретическое расширение метода ==Автордың мәлімдемесі бойынша, молекулалық резонанс әдісінің математикалық аппараты классикалық термодинамика теңдеулерін терең қайта қарау және Блез Паскаль мен Людвиг Больцманның бірқатар жорамалдарынан бас тарту арқылы мүмкін болдыИбрагимов И. Р. «Мы нашли метод разрушения ВИЧ» / Интервьюер О. Болдырев // Архив периодической печати.. Ибрагимов тұтас орталардың мінез-құлқы мен олардағы динамикалық құбылыстардың нақтыланған математикалық моделін әзірледі, ол жылу машиналарының жаңа теориясының негезіне айналды.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9cs18f54lz8t7x00pre8q8qxwvmztwx 3650886 3650873 2026-09-04T12:39:04Z Эдгар Герт 183645 уточнение 3650886 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Жиырма жылдан кейін бұл әдіс бүкіл әлем бойынша көптеген университеттермен, институттармен және зертханалармен мақұлданды және расталды. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусыИхлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7..== Теоретическое расширение метода ==Автордың мәлімдемесі бойынша, молекулалық резонанс әдісінің математикалық аппараты классикалық термодинамика теңдеулерін терең қайта қарау және Блез Паскаль мен Людвиг Больцманның бірқатар жорамалдарынан бас тарту арқылы мүмкін болдыИбрагимов И. Р. «Мы нашли метод разрушения ВИЧ» / Интервьюер О. Болдырев // Архив периодической печати.. Ибрагимов тұтас орталардың мінез-құлқы мен олардағы динамикалық құбылыстардың нақтыланған математикалық моделін әзірледі, ол жылу машиналарының жаңа теориясының негезіне айналды.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hohuagbha9vqfrur3ie7kxrj8p0t4ti 3651076 3650886 2026-09-05T06:32:12Z Эдгар Герт 183645 убрал лишнюю информацию 3651076 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Жиырма жылдан кейін бұл әдіс бүкіл әлем бойынша көптеген университеттермен, институттармен және зертханалармен мақұлданды және расталды. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусыИхлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7..== Теоретическое расширение метода ==Автордың мәлімдемесі бойынша, молекулалық резонанс әдісінің математикалық аппараты классикалық термодинамика теңдеулерін терең қайта қарау және Блез Паскаль мен Людвиг Больцманның бірқатар жорамалдарынан бас тарту арқылы мүмкін болдыИбрагимов И. Р. «Мы нашли метод разрушения ВИЧ» / Интервьюер О. Болдырев // Архив периодической печати.. Ибрагимов тұтас орталардың мінез-құлқы мен олардағы динамикалық құбылыстардың нақтыланған математикалық моделін әзірледі, ол жылу машиналарының жаңа теориясының негезіне айналды.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nh1mug9d1ct0r27permqhnbrjcg8c9t 3651084 3651076 2026-09-05T06:46:02Z Эдгар Герт 183645 3651084 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Жиырма жылдан кейін бұл әдіс бүкіл әлем бойынша көптеген университеттермен, институттармен және зертханалармен мақұлданды және расталды. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусыИхлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rt39ux0k2zlepvd6gw3y9b02fi6o23l 3651085 3651084 2026-09-05T06:51:46Z Эдгар Герт 183645 3651085 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Қазіргі заманғы зерттеушілер Ибрагимовтың авторына тікелей сілтеме жасамағанына қарамастан, олар жасушалық құрылымдарға сәулеленудің әсерінің резонансты сипаты туралы ашық мәлімдейді, бұл олар теориялық тұрғыдан болжаған нәтижелермен толық сәйкес келеді. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусы: Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} i2jsp8xcfi1ja9sldpiopgc9varryft 3651086 3651085 2026-09-05T06:59:43Z Эдгар Герт 183645 3651086 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусы: Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bwgrscy1k25zp6of69m4799w5sp9v9o 3651090 3651086 2026-09-05T07:10:14Z Эдгар Герт 183645 /* Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер */ 3651090 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусы: Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * '''article|author=Стоичев П.|title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов|journal=Моделирование в инженерии|year=2009|number=4|pages=15–21|url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t2q3hyycju6au90z4xm36i56qmyl3x3 3651091 3651090 2026-09-05T07:18:17Z Эдгар Герт 183645 /* Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер */ 3651091 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусы: Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * '''{Стоичев П.|title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов|journal=Моделирование в инженерии|year=2009|number=4|pages=15–21|url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} asctjus1dbft67imsgq16obqwavq6qt 3651092 3651091 2026-09-05T07:28:40Z Эдгар Герт 183645 /* Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер */ 3651092 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусы: Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * '''Стоичев П.|title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов|journal=Моделирование в инженерии|year=2009|number=4|pages=15–21|url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ftt5436zf3jf2ekfnncgc5kg8qocolk 3651095 3651092 2026-09-05T07:33:04Z Эдгар Герт 183645 /* Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер */ 3651095 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусы: Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gfp03skgmzjy4itt2c41h2m3lqsnhc9 3651112 3651095 2026-09-05T07:46:37Z Эдгар Герт 183645 3651112 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0tgzxdyl5lv6evxymr7kwkue6bm4ve6 3651120 3651112 2026-09-05T07:53:18Z Эдгар Герт 183645 3651120 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} k5io6d4p8xrhkayy8ro1ueirizaaaww 3651123 3651120 2026-09-05T07:55:52Z Эдгар Герт 183645 3651123 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mx9lon4gzbkob242co1d2k9dmxuagmv 3651127 3651123 2026-09-05T07:57:05Z Эдгар Герт 183645 3651127 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6rrdyb24r664fpic31d7johy7ep1hth 3651128 3651127 2026-09-05T07:57:46Z Эдгар Герт 183645 3651128 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sshvjmib7paue3d57wzhjzgkzwq0att 3651132 3651128 2026-09-05T07:58:22Z Эдгар Герт 183645 3651132 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kcqqhbl2t6wefbo3cnyaljew36kivl7 3651137 3651132 2026-09-05T08:01:00Z Эдгар Герт 183645 3651137 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fmcd7nq1s05dn9ozza5akrg9zsgmxqq 3651140 3651137 2026-09-05T08:01:46Z Эдгар Герт 183645 3651140 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fb4ta7dusbaz9izh6x1nbdzlzgje7xu 3651141 3651140 2026-09-05T08:03:11Z Эдгар Герт 183645 3651141 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} muhpk6bf1wkrl8aqhnhzjvz8bvp7epj 3651143 3651141 2026-09-05T08:03:46Z Эдгар Герт 183645 3651143 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 41lo00dwh7kbs1g8wdg6guwsjkmiiex 3651147 3651143 2026-09-05T08:07:14Z Эдгар Герт 183645 3651147 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == * * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf |}} === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3n2c8ii2aeg8la70cmw8s6k55w6fp5e 3651160 3651147 2026-09-05T08:16:46Z Эдгар Герт 183645 /* Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер */ 3651160 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}}</ref> === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mynx98fsv15xkmicosrh2nlglm3iawl 3651164 3651160 2026-09-05T08:18:58Z Эдгар Герт 183645 3651164 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''Дереккөздер мен жарияланымдар:''' {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}}<nowiki></ref></nowiki> === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bgzfpxm79vei7yfaefmx59ci84myand 3651168 3651164 2026-09-05T08:20:54Z Эдгар Герт 183645 3651168 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}}<nowiki></ref></nowiki> === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} flyju786p3fu96nkg7cthibbm7q09sc 3651173 3651168 2026-09-05T08:27:16Z Эдгар Герт 183645 3651173 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21. Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}}<nowiki></ref></nowiki> === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kw157cd8izkgjkfvgg5e09dgw1etim9 3651174 3651173 2026-09-05T08:31:17Z Эдгар Герт 183645 3651174 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы неғұрлым кейінгі зерттеулермен расталады: Стоичев П. "Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов" // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.; Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. "Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов" // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}}<nowiki></ref></nowiki> === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ohpdp9zl2fpk2x0jh7ik73fofxn64ki 3651175 3651174 2026-09-05T08:37:14Z Эдгар Герт 183645 /* Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) */ 3651175 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық === Полимерлік материалдардың құрылымын түрлендіру === И. Р. Ибрагимовтың № 17734 патентінде көрсетілген биоорганикалық және полимерлік макромолекулаларға термиялық емес резонанстық әсер ету принциптері кейінгі тәуелсіз академиялық зерттеулерде толық расталды. Ресейлік ғалымдар (М. Ф. Шаехов, В. Г. Забиняк, А. Н. Цой, 2013) 2,45 ГГц жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік СВЧ-сәулеленудің полимерлік материалдарға әсерін зерттеу барысында атермиялық модификациялау әсерін тіркеді <ref name="kazan_polymers">{{cite journal |author=Шаехов М. Ф., Забиняк В. Г., Цой А. Н. |title=Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы |journal=Вестник Казанского технологического университета |year=2013 |volume=16 |number=19 |pages=146–149 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/issledovanie-protsessa-neteplovogo-modifitsiruyuschego-svch-vozdeystviya-na-polimernye-materialy |language=ru}}</ref>. Эксперименттік мәліметтер бойынша, ортаның макроқыздыруынсыз өтетін бұл процесс полимерлердің (жоғары тығыздықтағы полиэтилен мен полипропилен) үлгілеріндегі кристаллиттік фазаның үлесін айтарлықтай арттырады және құрылымдық ақауларды жояды <ref name="kazan_polymers" />. Бұл құбылыс заманауи нефтехимиядағы молекулалық резонанс әдісінің күрделі жоғары молекулалық қосылыстардың макроқұрылымын бағытталған түрде өзгертуге қабілетті екендігін теориялық және практикалық тұрғыдан тікелей негіздейді. '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы неғұрлым кейінгі зерттеулермен расталады: Стоичев П. "Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов" // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.; Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. "Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов" // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}}<nowiki></ref></nowiki> === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8dfybr76rqqpvftt9juagj1qtft7gq3 3651176 3651175 2026-09-05T08:40:18Z Эдгар Герт 183645 3651176 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Полимер материалдардың құрылымын түрлендіру''' И. Р. Ибрагимовтың № 17734 патентінде көрсетілген биоорганикалық және полимерлік макромолекулаларға термиялық емес резонанстық әсер ету принциптері кейінгі тәуелсіз академиялық зерттеулерде толық расталды. Ресейлік ғалымдар (М. Ф. Шаехов, В. Г. Забиняк, А. Н. Цой, 2013) 2,45 ГГц жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік СВЧ-сәулеленудің полимерлік материалдарға әсерін зерттеу барысында атермиялық модификациялау әсерін тіркеді <ref name="kazan_polymers">{{cite journal |author=Шаехов М. Ф., Забиняк В. Г., Цой А. Н. |title=Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы |journal=Вестник Казанского технологического университета |year=2013 |volume=16 |number=19 |pages=146–149 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/issledovanie-protsessa-neteplovogo-modifitsiruyuschego-svch-vozdeystviya-na-polimernye-materialy |language=ru}}</ref>. Эксперименттік мәліметтер бойынша, ортаның макроқыздыруынсыз өтетін бұл процесс полимерлердің (жоғары тығыздықтағы полиэтилен мен полипропилен) үлгілеріндегі кристаллиттік фазаның үлесін айтарлықтай арттырады және құрылымдық ақауларды жояды <ref name="kazan_polymers" />. Бұл құбылыс заманауи нефтехимиядағы молекулалық резонанс әдісінің күрделі жоғары молекулалық қосылыстардың макроқұрылымын бағытталған түрде өзгертуге қабілетті екендігін теориялық және практикалық тұрғыдан тікелей негіздейді. '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы неғұрлым кейінгі зерттеулермен расталады: Стоичев П. "Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов" // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.; Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. "Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов" // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}}<nowiki></ref></nowiki> === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8h2t8srtiu90dxezep2hna04hwjx7k7 3651177 3651176 2026-09-05T08:48:08Z Эдгар Герт 183645 3651177 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Полимер материалдардың құрылымын түрлендіру''' И. Р. Ибрагимовтың № 17734 патентінде көрсетілген биоорганикалық және полимерлік макромолекулаларға термиялық емес резонанстық әсер ету принциптері кейінгі тәуелсіз академиялық зерттеулерде толық расталды. Ресейлік ғалымдар (М. Ф. Шаехов, В. Г. Забиняк, А. Н. Цой, 2013) 2,45 ГГц жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік СВЧ-сәулеленудің полимерлік материалдарға әсерін зерттеу барысында атермиялық модификациялау әсерін тіркеді <ref name="kazan_polymers">{{cite journal |author=Шаехов М. Ф., Забиняк В. Г., Цой А. Н. |title=Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы |journal=Вестник Казанского технологического университета |year=2013 |volume=16 |number=19 |pages=146–149 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/issledovanie-protsessa-neteplovogo-modifitsiruyuschego-svch-vozdeystviya-na-polimernye-materialy |language=ru}}</ref>. Эксперименттік мәліметтер бойынша, ортаның макроқыздыруынсыз өтетін бұл процесс полимерлердің (жоғары тығыздықтағы полиэтилен мен полипропилен) үлгілеріндегі кристаллиттік фазаның үлесін айтарлықтай арттырады және құрылымдық ақауларды жояды <ref name="kazan_polymers" />. Бұл құбылыс заманауи нефтехимиядағы молекулалық резонанс әдісінің күрделі жоғары молекулалық қосылыстардың макроқұрылымын бағытталған түрде өзгертуге қабілетті екендігін теориялық және практикалық тұрғыдан тікелей негіздейді. '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы неғұрлым кейінгі зерттеулермен расталады: Стоичев П. "Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов" // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.; Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. "Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов" // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' === резонанс әсеріне негізделген технологияларға шолу=== {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |}} === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t9ijs07v2ndbgbhe7z744oluxcips7m 3651178 3651177 2026-09-05T08:54:27Z Эдгар Герт 183645 /* резонанс әсеріне негізделген технологияларға шолу */ 3651178 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Полимер материалдардың құрылымын түрлендіру''' И. Р. Ибрагимовтың № 17734 патентінде көрсетілген биоорганикалық және полимерлік макромолекулаларға термиялық емес резонанстық әсер ету принциптері кейінгі тәуелсіз академиялық зерттеулерде толық расталды. Ресейлік ғалымдар (М. Ф. Шаехов, В. Г. Забиняк, А. Н. Цой, 2013) 2,45 ГГц жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік СВЧ-сәулеленудің полимерлік материалдарға әсерін зерттеу барысында атермиялық модификациялау әсерін тіркеді <ref name="kazan_polymers">{{cite journal |author=Шаехов М. Ф., Забиняк В. Г., Цой А. Н. |title=Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы |journal=Вестник Казанского технологического университета |year=2013 |volume=16 |number=19 |pages=146–149 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/issledovanie-protsessa-neteplovogo-modifitsiruyuschego-svch-vozdeystviya-na-polimernye-materialy |language=ru}}</ref>. Эксперименттік мәліметтер бойынша, ортаның макроқыздыруынсыз өтетін бұл процесс полимерлердің (жоғары тығыздықтағы полиэтилен мен полипропилен) үлгілеріндегі кристаллиттік фазаның үлесін айтарлықтай арттырады және құрылымдық ақауларды жояды <ref name="kazan_polymers" />. Бұл құбылыс заманауи нефтехимиядағы молекулалық резонанс әдісінің күрделі жоғары молекулалық қосылыстардың макроқұрылымын бағытталған түрде өзгертуге қабілетті екендігін теориялық және практикалық тұрғыдан тікелей негіздейді. '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы неғұрлым кейінгі зерттеулермен расталады: Стоичев П. "Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов" // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.; Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. "Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов" // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' === Резонанс әсеріне негізделген технологияларға шолу === * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md |language=ru}} === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jw47v818vcwhqgwsbrqy8u202y81njh 3651179 3651178 2026-09-05T08:55:01Z Эдгар Герт 183645 /* Резонанс әсеріне негізделген технологияларға шолу */ 3651179 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Полимер материалдардың құрылымын түрлендіру''' И. Р. Ибрагимовтың № 17734 патентінде көрсетілген биоорганикалық және полимерлік макромолекулаларға термиялық емес резонанстық әсер ету принциптері кейінгі тәуелсіз академиялық зерттеулерде толық расталды. Ресейлік ғалымдар (М. Ф. Шаехов, В. Г. Забиняк, А. Н. Цой, 2013) 2,45 ГГц жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік СВЧ-сәулеленудің полимерлік материалдарға әсерін зерттеу барысында атермиялық модификациялау әсерін тіркеді <ref name="kazan_polymers">{{cite journal |author=Шаехов М. Ф., Забиняк В. Г., Цой А. Н. |title=Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы |journal=Вестник Казанского технологического университета |year=2013 |volume=16 |number=19 |pages=146–149 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/issledovanie-protsessa-neteplovogo-modifitsiruyuschego-svch-vozdeystviya-na-polimernye-materialy |language=ru}}</ref>. Эксперименттік мәліметтер бойынша, ортаның макроқыздыруынсыз өтетін бұл процесс полимерлердің (жоғары тығыздықтағы полиэтилен мен полипропилен) үлгілеріндегі кристаллиттік фазаның үлесін айтарлықтай арттырады және құрылымдық ақауларды жояды <ref name="kazan_polymers" />. Бұл құбылыс заманауи нефтехимиядағы молекулалық резонанс әдісінің күрделі жоғары молекулалық қосылыстардың макроқұрылымын бағытталған түрде өзгертуге қабілетті екендігін теориялық және практикалық тұрғыдан тікелей негіздейді. '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы неғұрлым кейінгі зерттеулермен расталады: Стоичев П. "Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов" // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.; Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. "Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов" // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' === Резонанс әсеріне негізделген технологияларға шолу === * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md }} === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6q5j28tkzcxr0jkfyx5387u66jdnxmf 3651180 3651179 2026-09-05T08:59:38Z Эдгар Герт 183645 /* Резонанс әсеріне негізделген технологияларға шолу */ 3651180 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Полимер материалдардың құрылымын түрлендіру''' И. Р. Ибрагимовтың № 17734 патентінде көрсетілген биоорганикалық және полимерлік макромолекулаларға термиялық емес резонанстық әсер ету принциптері кейінгі тәуелсіз академиялық зерттеулерде толық расталды. Ресейлік ғалымдар (М. Ф. Шаехов, В. Г. Забиняк, А. Н. Цой, 2013) 2,45 ГГц жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік СВЧ-сәулеленудің полимерлік материалдарға әсерін зерттеу барысында атермиялық модификациялау әсерін тіркеді <ref name="kazan_polymers">{{cite journal |author=Шаехов М. Ф., Забиняк В. Г., Цой А. Н. |title=Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы |journal=Вестник Казанского технологического университета |year=2013 |volume=16 |number=19 |pages=146–149 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/issledovanie-protsessa-neteplovogo-modifitsiruyuschego-svch-vozdeystviya-na-polimernye-materialy |language=ru}}</ref>. Эксперименттік мәліметтер бойынша, ортаның макроқыздыруынсыз өтетін бұл процесс полимерлердің (жоғары тығыздықтағы полиэтилен мен полипропилен) үлгілеріндегі кристаллиттік фазаның үлесін айтарлықтай арттырады және құрылымдық ақауларды жояды <ref name="kazan_polymers" />. Бұл құбылыс заманауи нефтехимиядағы молекулалық резонанс әдісінің күрделі жоғары молекулалық қосылыстардың макроқұрылымын бағытталған түрде өзгертуге қабілетті екендігін теориялық және практикалық тұрғыдан тікелей негіздейді. '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы неғұрлым кейінгі зерттеулермен расталады: Стоичев П. "Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов" // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.; Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. "Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов" // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Асимметриялық осцилляторлардың математикалық моделінің биологиялық макроструктуралар мен вирустарға теориялық таралуы П. Стоичевтің (2009) жұмысында қаралды. Зерттеуде сыртқы аса әлсіз ӨЖЖ-сәулелену жиілігі патогендердің ДНК/РНК айналмалы тербелістерінің меншікті жиіліктерімен сәйкес келген кезде репликацияны бұғаттайтын байланыстардың резонанстық үзілуі мүмкін екені атап өтіледі. Бұл тетікті эксперименттік растау ретінде академиялық әдебиетте 4-19.5 ГГц (Yang et al., 2015; Banting et al., 2023) диапазондарында деактивациялық спектроскопия әдістерімен Coronaviridae тұқымдас вирустарды кейінірек зерттеу келтіріледі. Ибрагимовтың симметриялық емес осцилляторларының математикалық моделін биологиялық макромолекулаларға көшіру төменгі интенсивті (аса әлсіз) СВЧ-, КВЧ- және субтерагерцті электромагниттік өрістің қауіпті патогенді микроорганизмдер мен вирустарға ингибиторлық әсерін негіздеуге және эксперименталды түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Мысалы, мақалада: "Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией" // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.- әртүрлі патогендер үшін резонанстық жиіліктер мәндері алынды. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді. ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001. РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32. Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780. Бұдан басқа, Ариэль университетінің ғалымдарының зерттеуі (2021 жылғы қараша) миллиметрлік диапазондағы жылусыз сәулелену SARS-CoV-2 және полиомиелит вирустарының 99,9% -ын жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6. Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7. '''Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі''' Молекулярлық резонанс әдісінің жаңалығы мен өнертапқыштық деңгейін әлемдік тану Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ВОИС/WIPO PATENTSCOPE) халықаралық тізілімінде, сондай-ақ PCT Gazette халықаралық патенттік кооперациясының ресми мерзімдік жаршысында [wipo.int Халықаралық патенттік WO2004009734 ]//Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізілімі.:ДЗМҰ Халықаралық бюросының ресми бюллетенінде WO 2004/009734 A1 жариялау (2004 жылғы қаңтар): Патенттік кооперация туралы шарт шеңберінде берілді (өтінім № PCT/KZ2003/000003, жарияланған күні - 29.01.2004). Жарияланымның ресми халықаралық атауы: Еуропалық патенттік ведомство (Мюнхен) базасында Алдын ала сараптама жөніндегі халықаралық органда (IPEA) сараптамадан өткен «ӨЖЖ-шикізатты қайта өңдеу тәсілі» (Method for microwave processing of raw materials). '''ТӘУЕЛСІЗ ДЕРЕККӨЗДЕР МЕН ЖАРИЯЛАНЫМДАР:''' === Резонанс әсеріне негізделген технологияларға шолу === * {{cite journal |author=Стоичев П. |title=Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов |journal=Моделирование в инженерии |year=2009 |number=4 |pages=15–21 |url=https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf}} === Нефтехимия, крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} l4dch4bkb63jpwu0q19z4x1hiy2ax3y Қатысушы:Эдгар Герт/Молекулалық резонанс әдісі (Ибрагимов технологиясы) 2 783756 3650876 3650851 2026-09-04T12:13:53Z Эдгар Герт 183645 добавил источники 3650876 wikitext text/x-wiki '''Молекулалық резонанс әдісі (Ибрагимов технологиясы)''' — ішкі молекулалық байланыстарға белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістермен әсер етуге негізделген, молекулалық құрылымдарды бағытталған түрде ыдырату, сәйкестендіру және түрлендірудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдісті 2000-жылдардың басында қазақстандық физик Ильдар Равильевич Ибрагимов<ref name="expert_2005">''Грудницкий П.'' Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — 2–9 октября (№ 20 (46)). — С. Science & Technologies.</ref><ref name="megapolis_2005">''Михайлова К.'' Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 ноября (№ 44 (257)).</ref>. Технология пәнаралық сипатқа ие және мұнай өңдеуді қарқындату, өнеркәсіптік көмірсутек қалдықтарын кәдеге жарату процестерінде қолданылады, сондай-ақ патогенді микроорганизмдердің биоорганикалық құрылымдарына, нуклеин қышқылдарына (ДҚН және РҚН) және капсидтеріне жылулық емес толқындық әсер ету бойынша іргелі академиялық зерттеулер аясында танылған<ref name="expert_2005" /><ref name="dan_2020">''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15—17. — DOI:10.31857/S2686740020040069.</ref><ref name="ikhlov_2018">''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121—134. — DOI:10.24411/1609-2163-2018-16001.</ref><ref name="ikhlov_2019">''Ихлов Б. Л.'' О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67—71. — DOI:10.24411/1609-2163-2019-16248.</ref><ref name="nature_2015">''Yang S. C., Sun C. K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports. — 2015. — Vol. 5. — P. 18030. — DOI:10.1038/srep18030.</ref>. == Әдістің теориялық негіздері == Энергия жылулық соқтығысу механизмі арқылы ретсіз берілетін классикалық термикалық әдістерден (мысалы, мұнай химиясындағы термокрекинг) айырмашылығы, Ибрагимов әдісі толқындық өріс энергиясының кванттық-механикалық резонанстық жұтылу принциптеріне негізделген<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006">''Грудницкий П.'' Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13–20 февраля (№ 6 (62)).</ref>. Технологияның негізінде күрделі көпкомпонентті молекулалық тізбектерге қатысты бейсимметриялық осциллятордың математикалық моделі жатыр<ref name="expert_2006" /><ref name="ikhlov_2018" />. Модель нысаналы молекуланы немесе вирустық капсидті әртүрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйе (осциллятор) ретінде сипаттайды, мұндағы ішкі молекулалық байланыстардың қаттылығы кулондық күштердің қатынасымен анықталады<ref name="expert_2006" /><ref name="nature_2015" />. Объектілердің әрбір түріне өзіндік жеке резонанстық жиілік спектрі сәйкес келеді: * Сыртқы толқындық өріс нысаналы байланыстың резонанстық жиілігіне бапталып, молекуланы құрылымдық резонанстық энергия тасымалы (SRET — Structure-Resonant Energy Transfer) эффектісі есебінен байланыс энергиясынан (шамамен 1 эВ) асқанша тербелтеді де, қатаң белгіленген жерде тізбектің деструктивті үзілуін тудырады немесе объектіні оның жиілік жауабы бойынша сәйкестендіруге мүмкіндік береді<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006" /><ref name="dan_2020" /><ref name="nature_2015" />. * Электромагниттік әсердің қарқындылығы өте төмен және оны тек массасы мен қаттылығы бірдей құрылымдар ғана қабылдайды. Жиіліктің резонанстық жиіліктен ауытқуы шамамен $10^5$ Гц құрайтын тар жұтылу жолағының арқасында көршілес нерезонанстық қосылыстарға (немесе иесінің сау жасушаларына) жанама әсер ету ықтималдығы нөлге ұмтылады<ref name="expert_2006" /><ref name="ikhlov_2018" /><ref name="nature_2015" />. == Патенттер және халықаралық басымдық == И. Р. Ибрагимовтың технологиялық шешімдері ұлттық және халықаралық қорғау құжаттарымен қорғалған: * '''ҚР алдын ала патенті № 13989''' («Шикізатты АЖҚ-мен қайта өңдеу тәсілі») — Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқығы жөніндегі комитетінде 2004 жылғы 16 ақпанда тіркелген. * '''Халықаралық патенттік өтінім WO 2004/009734''' (PCT аясында) — Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (WIPO) арқылы халықаралық деңгейде өнертабыстың бірегейлігі мен басымдылығын бекітті<ref name="megapolis_2005" /><ref name="expert_2006" /><ref name="expert_2007">Израильтяне «открывают» казахстанские теории // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2007. — 13 августа (№ 29 (131)).</ref>. * '''ҚР патенті № 17734''' («Молекулаларды түрлендіру тәсілі») — Қазақстан Республикасының Өнертабыстар мемлекеттік тізілімінде 2006 жылғы 15 қыркүйекте тіркелген. == Қолданылуының негізгі бағыттары == И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. === Мұнай химиясы және көмірсутек шикізатын қайта өңдеу === Әдіс алғашқы практикалық дамуын ауыр мұнайлардың динамикалық тұтқырлығын төмендету, тауарлық емес (амбарлық) мұнай төгінділерін кәдеге жарату және жабдықтарды шектен тыс қыздырмай-ақ жеңіл фракциялардың шығымын арттыру міндеттерін шешуде алды<ref name="expert_2005" /><ref name="megapolis_2005" />. Электромагниттік әсер парафиндердің, нафтендердің және асфальтендердің селективті крекингін жүзеге асыруға мүмкіндік береді<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006" />. === Биомедицина және вирусологияда қолданылуы === Бейсимметриялық осцилляторлардың тербелмелі құрылымдарының математикалық модельдерін тірі организмдерге көшіру патогендерге (вирустар мен бактерияларға) жанасусыз толқындық деструктивті әсер етудің теориялық тұжырымдамасын негіздеді<ref name="expert_2006" /><ref name="expert_2007" />. Әдіс нүктелі АЖҚ-резонанс есебінен адамның сау тіндеріне зиян келтірмей, вирустардың РҚН немесе ауру тудыратын бактериялардың ДҚН бұзуды көздейді. 2003 жылы ҚР Денсаулық сақтау министрлігі бұл әдісті СӨЗ (СПИД) вирусына әсер ету үшін қолдану мүмкіндігіне қызығушылық танытты, бірақ бюрократиялық кедергілерге байланысты зерттеулер тоқтатылды<ref name="expert_2006" />. 2007 жылғы тамызда бейінді ғылыми-сараптамалық бұқаралық ақпарат құралдарында Израильде молекулалардың жиілік жауабы негізінде АҚТҚ (ВИЧ) инфекциясын жанасусыз экспресс-диагностикалауға арналған ұқсас толқындық құрылғының ойлап табылғаны туралы хабарламаларға байланысты қазақстандық әзірлеменің патенттік құқықтарын қорғау мәселесі талқыланды<ref name="expert_2007" />. 2021 жылғы желтоқсанда eLIBRARY ғылыми электронды кітапханасында (ID: 45641234) мамандандырылған медициналық жабдықтың АҚТҚ вириондарына жылулық емес бағытталған электромагниттік әсерінің жоғары тиімділігін растайтын эксперименттік зерттеулердің нәтижелері жарияланды, бұл клиникалық вирусологиядағы резонанстық әдістерді практикалық верификациялаудың негізі болды<ref name="elibrary_45641234">Эффективность электромагнитного воздействия с использованием экспериментального медицинского оборудования на вирус ВИЧ // eLIBRARY.RU : научная электронная библиотека. — 2021. — ID: 45641234.</ref>. === Әлемдік академиялық ғылымда идеяның дамуы мен верификациясы === Кейінгі жылдары вирустардың қабықшалары мен геномын жанасусыз резонанстық АЖҚ-мен бұзу тұжырымдамасы әлемнің жетекші ғылыми институттарының зерттеулерінде жан-жақты эксперименттік және теориялық дәлелдемелерге ие болды: * '''РФ ВАК журналы (2018):''' Физик Б. Л. Ихлов («Маяк» ОҚБ) ДҚН спектрлерінің іргелі шолуында Ибрагимовтың ДҚН спиралінің крутильді тербеліс жиілігіне арналған есептеу формуласын верификациялады. Зерттеуші Лагранж және Риккати теңдеулерінің көмегімен сыртқы электромагниттік өрістегі ДҚН репликациясының динамикасын математикалық түрде сипаттап, қосымша квазидиссипативтік резонанстың пайда болатынын дәлелдеді<ref name="ikhlov_2018" />. * '''Молдова техникалық университеті (2009):''' Профессор П. Стойчевтің жұмысында толқындық резонанс феномені табиғаттағы қозғалыстың ең тұрақты және аз шығынды күйі ретінде жіктелді, бұл биологиялық және химиялық орталарды бағытталған түрде модификациялау мен деструкциялаудың оңтайлы құралы болып табылады<ref name="stoicev_2009">''Стойчев П., Лупашко А., Топала П., Михайлов В.'' Резонансные технологии не только разрушают, но и созидают // Meridian Ingineresc : журнал. — 2009. — № 4. — С. 52—59. — ISSN 1683-853X.</ref>. * '''Scientific Reports / Nature (2015):''' Тайвань университетінің физиктер тобы (S. C. Yang, C. K. Sun және т.б.) АЖҚ диапазонындағы (8—8.4 ГГц аймағында) микротолқындардан келетін SRET эффектісі А тұмауы вирустарының (H3N2 және H1N1) шектелген акустикалық дипольдік тербелістерін тиімді қоздыратынын және РҚН-ға зақым келтірмей, олардың липидті қабықшаларының физикалық жарылуына әкелетінін эксперимент жүзінде дәлелдеді<ref name="nature_2015" />. * '''РФ ВАК журналы (2019):''' Б. Л. Ихловтың «Маяк» ОҚБ базасында Ибрагимов формуласын қолдана отырып жүргізген эксперименттік зерттеулері өте әлсіз қуатта (1–2,5 мВт/см²) ішек таяқшасы (''E. coli'' 9,6 ГГц жиілікте) мен туберкулез микобактерияларының (''Mycobacterium tuberculosis'' 10,31 ГГц жиілікте) репликациясының толық тежелуін және 100% жойылуын растады<ref name="ikhlov_2019" />. * '''РҒА Доклады (2020):''' РҒА академигі Ю. В. Гуляев және тең авторлар орталардың бөліну шекараларында пондермоторлық күштердің әсерінен механикалық деформациялардың пайда болуы есебінен вирустарға (соның ішінде SARS-CoV-2) электромагниттік импульстардың жылулық емес деструктивті әсерінің физикасын теориялық тұрғыдан негіздеді<ref name="dan_2020" />. '''PLOS One журналы (2021):''' Израильдік ғалымдар (A. Barbora, R. Minnes; Ariel University) ICNIRP қауіпсіздік стандарттары аясында SRET механизмі бойынша коронавирус вириондарын ионизацияламай бұзуға арналған ұқсас вирусқа қарсы АЖҚ параметрлерін (10–17 ГГц) математикалық түрде верификациялады''Barbora A., Minnes R.'' Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLoS ONE. — 2021. — Vol. 16, no. 5. — P. e0251780. — DOI:10.1371/journal.pone.0251780..'''ТМД-дағы техникалық ғылымдар (2021):''' Доцент А. Р. Закированың (УрГУПС) жұмысында электромагниттік өріс энергиясының көмегімен ортаны зарарсыздандыру жүйелеріне кешенді талдау жүргізілді. Зерттеу үй-жайларды дезинфекциялаудың химиялық баламаларымен салыстырғанда коронавирустық және вирустық инфекцияларды инактивациялаудың толқындық әдістерінің экологиялық қауіпсіздігін, жанасусыздығын және жоғары тиімділігін растады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Integral : международный журнал прикладных наук и технологий. — 2021. — № 4. — DOI:10.24412/2658-3569-2021-14131..'''Scientific Reports / Nature (2022):''' Тайваньдық физиктер (P. J. Wang, C. K. Sun) жасап шығарылған копланарлы волноводты сенсорда SARS-CoV-2 вириондарын тікелей спектроскопиялық зерттеу барысында коронавирустың құрылымдық резонансының нақты жиіліктерін эксперименттік түрде анықтады: бірінші (іргелі дипольдік мода) 4 ГГц жиілікте 32%-дан астам жұтылумен, ал екінші (жоғары мода) — 7,5 ГГц жиілікте тіркелді''Wang PJ., Pang YH., Sun CK. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports. — 2022. — Vol. 12. — P. 12596. — DOI:10.1038/s41598-022-16845-5.. Жиіліктердің вирус титріне инвариантты екендігі және өкпе секрециясы мен сілекейдің әлсіз қышқылды ортасында деструктивті әлеуетін сақтайтыны дәлелденді.'''Медиялық резонанс және практикалық іске асырылуы (2021—2023):''' Халықаралық ''The Jerusalem Post'' талдау басылымының хабарлауынша, Ариэль университетінің базасында жасалған миллиметрлік диапазонды (толқын ұзындығы шамамен 3 мм) қолданбалы толқындық сәулелендіргіштер материалдарға термикалық зақым келтірмей, әртүрлі беттердегі коронавирустар мен полиомиелит вирусының 99,9%-на дейін бар-жоғы екі секунд ішінде жанасусыз жою қабілетін көрсетті, бұл SRET-технологияларының қоғамдық кеңістіктерді лезде дезинфекциялауға арналған зор әлеуетін растады''Tercatin R.'' Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — 25 ноября.''Banting H., Goode I., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports. — 2023. — Vol. 13. — P. 8886. — DOI:10.1038/s41598-023-36030-6..'''Дискуссия және әдістің шектеулері (Scientific Reports, маусым 2023):''' Сонымен қатар американдық зерттеушілер тобы (J. C. Cantu, I. Echchgadda және т.б.) АҚШ Қорғаныс министрлігінің тапсырысы бойынша 6–12 ГГц диапазонында ірі қара малдың коронавирусы (BCoV) мысалында SRET эффектісіне тәуелсіз верификация жүргізді. Ғалымдар ортаның көлемдік жылулық қызуынсыз беттерде вирус белсенділігінің статистикалық маңызды төмендеуінің (7 ГГц жиілікте 77%-ға дейін) бар екенін растады, бұл ретте вирустық популяциялардың өлшемдік әртектілігіне байланысты толық клиникалық дезинфекцияға (>99.9%) қол жеткізу үшін көпжиілікті немесе сканирлеуші сәулелену режимдерін қолдану мақсатқа сай екенін көрсетті''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports. — 2023. — Vol. 13. — P. 9800. — DOI:10.1038/s41598-023-36887-7..== Мұнай химиясындағы зертханалық верификация ==Өнеркәсіптік салада Ибрагимов жабдығының тәжірибелік үлгілері (өлшемдері 24×24×40 см жинақы модуль-резонаторлар) магистральдық мұнай құбырларында сынақтан өтті, ал жоба ҒЗТҚЖ (НИОКР) жүргізуге ҚР Ұлттық инновациялық қорының гранттық қолдауына ие болды.Резонанс әдісімен көмірсутек шикізатының физика-химиялық қасиеттерінің өзгеру тиімділігі аккредиттелген Мұнай және мұнай өнімдерін сараптау және сертификаттау орталығының зертханалық сараптамаларымен («ЦЭСН Стандартойл» / «ЦЭСН Аналит» ЖШС, Алматы қ.; аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470) расталды. Атап айтқанда, амбарлық мұнайды (№ 870 және № 873 хаттамалар) және шикі mұнай үлгілерін (№ 797, № 798, № 838 хаттамалар) сынау барысында шикізаттың кинематикалық тұтқырлығының (50 °С-та 60,80-нен 57,50 мм²/с-қа дейін) тұрақты төмендеуі, тығыздығының төмендеуі (868,4-тен 858,4 кг/м³-ге дейін), 13,6%-дан 1,0%-ға дейін сусыздануы, сондай-ақ күкірт пен хлорлы қосылыстардың массалық үлесінің азаюы тіркелдіПротокол испытаний № 870 от 20.06.2001 г. ТОО «ЦЭСН Стандартойл» (г. Алматы). Наименование нефтепродукта: Нефть амбарная, образец № 1 «Оригинал» (заказчик ATS GROUP).Протоколы испытаний № 797, № 798 от 16.06.2003 г. и № 838 от 25.06.2003 г. ЦЭСН «Аналит» (г. Алматы). Наименование нефтепродукта: нефть (заказчик ТОО «ОКБ Модуль А»)..== Примечания =={{примечания}}== Сілтемелер ==[wipo.int PATENTSCOPE (WIPO) дерекқорындағы WO2004009734 өтінімінің халықаралық патенттік карточкасы].[patents.su Мұрағаттық патенттер базасындағы Қазақстан Республикасының № 17734 патентінің сипаттамасы]. == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jt6my53xzfkh1xm84v9qcuc74etfyl8 3650888 3650876 2026-09-04T12:40:16Z Эдгар Герт 183645 /* Биомедицина және вирусологияда қолданылуы */ 3650888 wikitext text/x-wiki '''Молекулалық резонанс әдісі (Ибрагимов технологиясы)''' — ішкі молекулалық байланыстарға белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістермен әсер етуге негізделген, молекулалық құрылымдарды бағытталған түрде ыдырату, сәйкестендіру және түрлендірудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдісті 2000-жылдардың басында қазақстандық физик Ильдар Равильевич Ибрагимов<ref name="expert_2005">''Грудницкий П.'' Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — 2–9 октября (№ 20 (46)). — С. Science & Technologies.</ref><ref name="megapolis_2005">''Михайлова К.'' Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 ноября (№ 44 (257)).</ref>. Технология пәнаралық сипатқа ие және мұнай өңдеуді қарқындату, өнеркәсіптік көмірсутек қалдықтарын кәдеге жарату процестерінде қолданылады, сондай-ақ патогенді микроорганизмдердің биоорганикалық құрылымдарына, нуклеин қышқылдарына (ДҚН және РҚН) және капсидтеріне жылулық емес толқындық әсер ету бойынша іргелі академиялық зерттеулер аясында танылған<ref name="expert_2005" /><ref name="dan_2020">''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15—17. — DOI:10.31857/S2686740020040069.</ref><ref name="ikhlov_2018">''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121—134. — DOI:10.24411/1609-2163-2018-16001.</ref><ref name="ikhlov_2019">''Ихлов Б. Л.'' О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67—71. — DOI:10.24411/1609-2163-2019-16248.</ref><ref name="nature_2015">''Yang S. C., Sun C. K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports. — 2015. — Vol. 5. — P. 18030. — DOI:10.1038/srep18030.</ref>. == Әдістің теориялық негіздері == Энергия жылулық соқтығысу механизмі арқылы ретсіз берілетін классикалық термикалық әдістерден (мысалы, мұнай химиясындағы термокрекинг) айырмашылығы, Ибрагимов әдісі толқындық өріс энергиясының кванттық-механикалық резонанстық жұтылу принциптеріне негізделген<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006">''Грудницкий П.'' Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13–20 февраля (№ 6 (62)).</ref>. Технологияның негізінде күрделі көпкомпонентті молекулалық тізбектерге қатысты бейсимметриялық осциллятордың математикалық моделі жатыр<ref name="expert_2006" /><ref name="ikhlov_2018" />. Модель нысаналы молекуланы немесе вирустық капсидті әртүрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйе (осциллятор) ретінде сипаттайды, мұндағы ішкі молекулалық байланыстардың қаттылығы кулондық күштердің қатынасымен анықталады<ref name="expert_2006" /><ref name="nature_2015" />. Объектілердің әрбір түріне өзіндік жеке резонанстық жиілік спектрі сәйкес келеді: * Сыртқы толқындық өріс нысаналы байланыстың резонанстық жиілігіне бапталып, молекуланы құрылымдық резонанстық энергия тасымалы (SRET — Structure-Resonant Energy Transfer) эффектісі есебінен байланыс энергиясынан (шамамен 1 эВ) асқанша тербелтеді де, қатаң белгіленген жерде тізбектің деструктивті үзілуін тудырады немесе объектіні оның жиілік жауабы бойынша сәйкестендіруге мүмкіндік береді<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006" /><ref name="dan_2020" /><ref name="nature_2015" />. * Электромагниттік әсердің қарқындылығы өте төмен және оны тек массасы мен қаттылығы бірдей құрылымдар ғана қабылдайды. Жиіліктің резонанстық жиіліктен ауытқуы шамамен $10^5$ Гц құрайтын тар жұтылу жолағының арқасында көршілес нерезонанстық қосылыстарға (немесе иесінің сау жасушаларына) жанама әсер ету ықтималдығы нөлге ұмтылады<ref name="expert_2006" /><ref name="ikhlov_2018" /><ref name="nature_2015" />. == Патенттер және халықаралық басымдық == И. Р. Ибрагимовтың технологиялық шешімдері ұлттық және халықаралық қорғау құжаттарымен қорғалған: * '''ҚР алдын ала патенті № 13989''' («Шикізатты АЖҚ-мен қайта өңдеу тәсілі») — Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқығы жөніндегі комитетінде 2004 жылғы 16 ақпанда тіркелген. * '''Халықаралық патенттік өтінім WO 2004/009734''' (PCT аясында) — Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (WIPO) арқылы халықаралық деңгейде өнертабыстың бірегейлігі мен басымдылығын бекітті<ref name="megapolis_2005" /><ref name="expert_2006" /><ref name="expert_2007">Израильтяне «открывают» казахстанские теории // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2007. — 13 августа (№ 29 (131)).</ref>. * '''ҚР патенті № 17734''' («Молекулаларды түрлендіру тәсілі») — Қазақстан Республикасының Өнертабыстар мемлекеттік тізілімінде 2006 жылғы 15 қыркүйекте тіркелген. == Қолданылуының негізгі бағыттары == И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. === Мұнай химиясы және көмірсутек шикізатын қайта өңдеу === Әдіс алғашқы практикалық дамуын ауыр мұнайлардың динамикалық тұтқырлығын төмендету, тауарлық емес (амбарлық) мұнай төгінділерін кәдеге жарату және жабдықтарды шектен тыс қыздырмай-ақ жеңіл фракциялардың шығымын арттыру міндеттерін шешуде алды<ref name="expert_2005" /><ref name="megapolis_2005" />. Электромагниттік әсер парафиндердің, нафтендердің және асфальтендердің селективті крекингін жүзеге асыруға мүмкіндік береді<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006" />. === Биомедицина және вирусологияда қолданылуы === Биологияда және медицинада молекулалық резонанс әдісін пайдалану мүмкіндігі тікелей Ибрагимовтың «Молекулаларды түрлендіру тәсілі» патентінің сипаттамасында көрсетілген, сондай-ақ 2006 жылғы 13 ақпанда № 6 (62) «Қазақстан сарапшысы» «Резонансты медицина» мақаласында сипатталған. 2003 жылы АҚТҚ-ны жою мүмкiндiгi жөнiндегi зерттеулерге ДДҰ гранты бөлiндi. Жиырма жылдан кейін бұл әдіс бүкіл әлем бойынша көптеген университеттермен, институттармен және зертханалармен мақұлданды және расталды. Бейсимметриялық осцилляторлардың тербелмелі құрылымдарының математикалық модельдерін тірі организмдерге көшіру патогендерге (вирустар мен бактерияларға) жанасусыз толқындық деструктивті әсер етудің теориялық тұжырымдамасын негіздеді<ref name="expert_2006" /><ref name="expert_2007" />. Әдіс нүктелі АЖҚ-резонанс есебінен адамның сау тіндеріне зиян келтірмей, вирустардың РҚН немесе ауру тудыратын бактериялардың ДҚН бұзуды көздейді. 2003 жылы ҚР Денсаулық сақтау министрлігі бұл әдісті СӨЗ (СПИД) вирусына әсер ету үшін қолдану мүмкіндігіне қызығушылық танытты, бірақ бюрократиялық кедергілерге байланысты зерттеулер тоқтатылды<ref name="expert_2006" />. 2007 жылғы тамызда бейінді ғылыми-сараптамалық бұқаралық ақпарат құралдарында Израильде молекулалардың жиілік жауабы негізінде АҚТҚ (ВИЧ) инфекциясын жанасусыз экспресс-диагностикалауға арналған ұқсас толқындық құрылғының ойлап табылғаны туралы хабарламаларға байланысты қазақстандық әзірлеменің патенттік құқықтарын қорғау мәселесі талқыланды<ref name="expert_2007" />. 2021 жылғы желтоқсанда eLIBRARY ғылыми электронды кітапханасында (ID: 45641234) мамандандырылған медициналық жабдықтың АҚТҚ вириондарына жылулық емес бағытталған электромагниттік әсерінің жоғары тиімділігін растайтын эксперименттік зерттеулердің нәтижелері жарияланды, бұл клиникалық вирусологиядағы резонанстық әдістерді практикалық верификациялаудың негізі болды<ref name="elibrary_45641234">Эффективность электромагнитного воздействия с использованием экспериментального медицинского оборудования на вирус ВИЧ // eLIBRARY.RU : научная электронная библиотека. — 2021. — ID: 45641234.</ref>. === Әлемдік академиялық ғылымда идеяның дамуы мен верификациясы === Кейінгі жылдары вирустардың қабықшалары мен геномын жанасусыз резонанстық АЖҚ-мен бұзу тұжырымдамасы әлемнің жетекші ғылыми институттарының зерттеулерінде жан-жақты эксперименттік және теориялық дәлелдемелерге ие болды: * '''РФ ВАК журналы (2018):''' Физик Б. Л. Ихлов («Маяк» ОҚБ) ДҚН спектрлерінің іргелі шолуында Ибрагимовтың ДҚН спиралінің крутильді тербеліс жиілігіне арналған есептеу формуласын верификациялады. Зерттеуші Лагранж және Риккати теңдеулерінің көмегімен сыртқы электромагниттік өрістегі ДҚН репликациясының динамикасын математикалық түрде сипаттап, қосымша квазидиссипативтік резонанстың пайда болатынын дәлелдеді<ref name="ikhlov_2018" />. * '''Молдова техникалық университеті (2009):''' Профессор П. Стойчевтің жұмысында толқындық резонанс феномені табиғаттағы қозғалыстың ең тұрақты және аз шығынды күйі ретінде жіктелді, бұл биологиялық және химиялық орталарды бағытталған түрде модификациялау мен деструкциялаудың оңтайлы құралы болып табылады<ref name="stoicev_2009">''Стойчев П., Лупашко А., Топала П., Михайлов В.'' Резонансные технологии не только разрушают, но и созидают // Meridian Ingineresc : журнал. — 2009. — № 4. — С. 52—59. — ISSN 1683-853X.</ref>. * '''Scientific Reports / Nature (2015):''' Тайвань университетінің физиктер тобы (S. C. Yang, C. K. Sun және т.б.) АЖҚ диапазонындағы (8—8.4 ГГц аймағында) микротолқындардан келетін SRET эффектісі А тұмауы вирустарының (H3N2 және H1N1) шектелген акустикалық дипольдік тербелістерін тиімді қоздыратынын және РҚН-ға зақым келтірмей, олардың липидті қабықшаларының физикалық жарылуына әкелетінін эксперимент жүзінде дәлелдеді<ref name="nature_2015" />. * '''РФ ВАК журналы (2019):''' Б. Л. Ихловтың «Маяк» ОҚБ базасында Ибрагимов формуласын қолдана отырып жүргізген эксперименттік зерттеулері өте әлсіз қуатта (1–2,5 мВт/см²) ішек таяқшасы (''E. coli'' 9,6 ГГц жиілікте) мен туберкулез микобактерияларының (''Mycobacterium tuberculosis'' 10,31 ГГц жиілікте) репликациясының толық тежелуін және 100% жойылуын растады<ref name="ikhlov_2019" />. * '''РҒА Доклады (2020):''' РҒА академигі Ю. В. Гуляев және тең авторлар орталардың бөліну шекараларында пондермоторлық күштердің әсерінен механикалық деформациялардың пайда болуы есебінен вирустарға (соның ішінде SARS-CoV-2) электромагниттік импульстардың жылулық емес деструктивті әсерінің физикасын теориялық тұрғыдан негіздеді<ref name="dan_2020" />. '''PLOS One журналы (2021):''' Израильдік ғалымдар (A. Barbora, R. Minnes; Ariel University) ICNIRP қауіпсіздік стандарттары аясында SRET механизмі бойынша коронавирус вириондарын ионизацияламай бұзуға арналған ұқсас вирусқа қарсы АЖҚ параметрлерін (10–17 ГГц) математикалық түрде верификациялады''Barbora A., Minnes R.'' Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLoS ONE. — 2021. — Vol. 16, no. 5. — P. e0251780. — DOI:10.1371/journal.pone.0251780..'''ТМД-дағы техникалық ғылымдар (2021):''' Доцент А. Р. Закированың (УрГУПС) жұмысында электромагниттік өріс энергиясының көмегімен ортаны зарарсыздандыру жүйелеріне кешенді талдау жүргізілді. Зерттеу үй-жайларды дезинфекциялаудың химиялық баламаларымен салыстырғанда коронавирустық және вирустық инфекцияларды инактивациялаудың толқындық әдістерінің экологиялық қауіпсіздігін, жанасусыздығын және жоғары тиімділігін растады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Integral : международный журнал прикладных наук и технологий. — 2021. — № 4. — DOI:10.24412/2658-3569-2021-14131..'''Scientific Reports / Nature (2022):''' Тайваньдық физиктер (P. J. Wang, C. K. Sun) жасап шығарылған копланарлы волноводты сенсорда SARS-CoV-2 вириондарын тікелей спектроскопиялық зерттеу барысында коронавирустың құрылымдық резонансының нақты жиіліктерін эксперименттік түрде анықтады: бірінші (іргелі дипольдік мода) 4 ГГц жиілікте 32%-дан астам жұтылумен, ал екінші (жоғары мода) — 7,5 ГГц жиілікте тіркелді''Wang PJ., Pang YH., Sun CK. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports. — 2022. — Vol. 12. — P. 12596. — DOI:10.1038/s41598-022-16845-5.. Жиіліктердің вирус титріне инвариантты екендігі және өкпе секрециясы мен сілекейдің әлсіз қышқылды ортасында деструктивті әлеуетін сақтайтыны дәлелденді.'''Медиялық резонанс және практикалық іске асырылуы (2021—2023):''' Халықаралық ''The Jerusalem Post'' талдау басылымының хабарлауынша, Ариэль университетінің базасында жасалған миллиметрлік диапазонды (толқын ұзындығы шамамен 3 мм) қолданбалы толқындық сәулелендіргіштер материалдарға термикалық зақым келтірмей, әртүрлі беттердегі коронавирустар мен полиомиелит вирусының 99,9%-на дейін бар-жоғы екі секунд ішінде жанасусыз жою қабілетін көрсетті, бұл SRET-технологияларының қоғамдық кеңістіктерді лезде дезинфекциялауға арналған зор әлеуетін растады''Tercatin R.'' Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — 25 ноября.''Banting H., Goode I., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports. — 2023. — Vol. 13. — P. 8886. — DOI:10.1038/s41598-023-36030-6..'''Дискуссия және әдістің шектеулері (Scientific Reports, маусым 2023):''' Сонымен қатар американдық зерттеушілер тобы (J. C. Cantu, I. Echchgadda және т.б.) АҚШ Қорғаныс министрлігінің тапсырысы бойынша 6–12 ГГц диапазонында ірі қара малдың коронавирусы (BCoV) мысалында SRET эффектісіне тәуелсіз верификация жүргізді. Ғалымдар ортаның көлемдік жылулық қызуынсыз беттерде вирус белсенділігінің статистикалық маңызды төмендеуінің (7 ГГц жиілікте 77%-ға дейін) бар екенін растады, бұл ретте вирустық популяциялардың өлшемдік әртектілігіне байланысты толық клиникалық дезинфекцияға (>99.9%) қол жеткізу үшін көпжиілікті немесе сканирлеуші сәулелену режимдерін қолдану мақсатқа сай екенін көрсетті''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports. — 2023. — Vol. 13. — P. 9800. — DOI:10.1038/s41598-023-36887-7..== Мұнай химиясындағы зертханалық верификация ==Өнеркәсіптік салада Ибрагимов жабдығының тәжірибелік үлгілері (өлшемдері 24×24×40 см жинақы модуль-резонаторлар) магистральдық мұнай құбырларында сынақтан өтті, ал жоба ҒЗТҚЖ (НИОКР) жүргізуге ҚР Ұлттық инновациялық қорының гранттық қолдауына ие болды.Резонанс әдісімен көмірсутек шикізатының физика-химиялық қасиеттерінің өзгеру тиімділігі аккредиттелген Мұнай және мұнай өнімдерін сараптау және сертификаттау орталығының зертханалық сараптамаларымен («ЦЭСН Стандартойл» / «ЦЭСН Аналит» ЖШС, Алматы қ.; аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470) расталды. Атап айтқанда, амбарлық мұнайды (№ 870 және № 873 хаттамалар) және шикі mұнай үлгілерін (№ 797, № 798, № 838 хаттамалар) сынау барысында шикізаттың кинематикалық тұтқырлығының (50 °С-та 60,80-нен 57,50 мм²/с-қа дейін) тұрақты төмендеуі, тығыздығының төмендеуі (868,4-тен 858,4 кг/м³-ге дейін), 13,6%-дан 1,0%-ға дейін сусыздануы, сондай-ақ күкірт пен хлорлы қосылыстардың массалық үлесінің азаюы тіркелдіПротокол испытаний № 870 от 20.06.2001 г. ТОО «ЦЭСН Стандартойл» (г. Алматы). Наименование нефтепродукта: Нефть амбарная, образец № 1 «Оригинал» (заказчик ATS GROUP).Протоколы испытаний № 797, № 798 от 16.06.2003 г. и № 838 от 25.06.2003 г. ЦЭСН «Аналит» (г. Алматы). Наименование нефтепродукта: нефть (заказчик ТОО «ОКБ Модуль А»)..== Примечания =={{примечания}}== Сілтемелер ==[wipo.int PATENTSCOPE (WIPO) дерекқорындағы WO2004009734 өтінімінің халықаралық патенттік карточкасы].[patents.su Мұрағаттық патенттер базасындағы Қазақстан Республикасының № 17734 патентінің сипаттамасы]. == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Нефтехимия, спиндік катализ және радиациялық-толқындық крекинг === * '''Мұнайды терең өңдеудегі СВЧ-сәулелену (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-svch-izlucheniya-v-protsesse-glubokoy-pererabotki-nefti-i-nefteproduktov-na-osnove-tehnologii-radiatsionno-volnovogo Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов М. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета, 2013]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Полимерлік материалдар мен СВЧ-әсері === * '''Полимерлі материалдарды модификациялау (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Исследование процесса нетеплового модифицирующего СВЧ-воздействия на полимерные материалы // Вестник Казанского технологического университета, КиберЛенинка электронды кітапханасы]. === Халықаралық патенттер === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 44at636huwh5u2t2abpnkmw53yf0o06 Кенемолдин Мұратбек Мүфтиұлы 0 785452 3651067 3645015 2026-09-05T05:41:21Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 жаңадан ақпараттар қосылды! 3651067 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Кенемолдин Мұратбек Мүфтиұлы''' (8 тамыз 1958, Би Боранбай ауылы, Ақсуат ауданы, бұрынғы Семей, қазіргі Абай облысы) – алаштанушы қаламгер, тарихшы. 1980-1985 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын тарих және құқық мамандығы бойынша үздік бітірген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1993 ж.). ==Еңбек өтілі == 1985-1990 жылдары бұрынғы Семей облысы Шар аудандық «Достық туы» («Знамя дружбы») газеттерінде аудармашы, аға әдеби қызметкер, әлеуметтік-экономикалық бөлім меңгерушісі; 1991-2000 жылдары облыстық «Семей таңы» газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, бас редактор орынбасары; 2000-2003 жылдары – «Демократия» тәуелсіз қоғамдық-саяси газетінің атқарушы редакторы, «Ирбис» ТРК ЗАО» аймақтық тілшісі; 2003-2006 жылдары – Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті жанындағы «Шәкәрімтану» ҒЗО директорының орынбасары; 2006-2017 жылдары республикалық «Абай» журналының әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшыcы; 2017-2018 жылдары Абай атындағы мемлекеттік қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері. == Шығармашылығы == «Шәкәрім айтқан Қазақ оқығандары» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. – Астана: «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті жанындағы «Алашорда» қоғамдық қоры, 2021; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Алаш қаласы. Алашорда. Алаш арыстары / Зерттеулер, мақалалар. 1-басылым, 252-бет. – Семей: <br>«Zhardem» республикалық баспа компаниясы, 2024; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. «Абай жолы» кітапханасы» жобасы бойынша екінші толық басылым, 312-бет. – Астана: «Фолиант» баспасы» ЖШС, 2025. <br>Бұдан басқа «Өнегелі өмір асулары» (2008), «Аңшы Жекен» (2012), «Барлаушы Байғабыл» (2019) деректі кітаптары жарық көрген. <br>Алаш қозғалысы тақырыбына жарияланған «Шәкәрім өмірінің белгісіз беттерінен» (Шәкәрімтану мәселелері атты 6 томдық ғылыми мақалалар жинағының 1-ші томы, Новосибирск, 2006), «Алаш қаласы болған» («Абай» журналы 2014, №5), «Тінібай қажы» және «Шоқан өмірінің жұмбақтары» (Лев Гумилев атындағы ЕҰУ-нің халықаралық ғылыми-көпшілік «Mangi EL» журналы 2016 жыл 1 ақпан, №1 (15) және 9 қазан, №5 (19), «Жәрдем» баспаханасы («Абай» журналы 2009, №3), Биахмет Сәрсенов, Турағұл Абайұлы, Ахметжан Қозыбағаров («Алаштың Ақ жолы» республикалық байқауының ғылыми-зерттеу материалдары жинағы, 2013 жыл 13 желтоқсан), «Алғашқы қазақ оқығандары» («Абай» журналы 2011, №4, облыстық «Дидар» газеті 2017, №110 (17505) және №113 (17508), «Әлихан Бөкейхан және Сібір басылымдары», «Әуезов және «Таң» журналы» («Абай» журналы 2016, №1 және «Таң» журналы 2017, №1 (5), («Әлихан Бөкейхан және тәуелсіздік мұраты» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары жинағы, Астана, 2016), «Ғалия» медресесінің семейлік шәкірттері» («Абай» журналы 2007, №3 және «Егемен Қазақстан» газеті 2022 жыл, 4 қазан) тәрізді жалпы саны елуге жуық тарихи-танымдық материалдардың авторы. <br> Зерттеу еңбектері мен өмірбаяны «Алаш қозғалысы» энциклопедиялық анықтамалығына (2014 ж.) енген . == Марапаттары == * Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі (1993); * Қазақстан Республикасы «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі (2017); * «Алаштың Ақ жолы» жалпыұлттық шығармашылық байқауының лауреаты, төсбелгісінің иегері («Ақ жол» демократиялық партиясы. Астана, 2013 жыл 13 желтоқсан); * Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт минстрлігі мен «Ақ жол» демократиялық партиясы Алғыс хаттары, республикалық және облыстық деңгейдегі журналистік сыйлықтармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/?page_id=12976|title=КЕНЕМОЛДИН МҰРАТБЕК МҮФТИҰЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bmnlhgibhivm76tgvwlvx7408swhcd5 Сенбі кешінің қызбасы 0 786022 3651155 3649067 2026-09-05T08:11:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651155 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Сенбі кешінің қызбасы |Шынайы атауы = {{lang-en|Saturday Night Fever}} |Суреті = Saturday night fever movie poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[музыкалық фильм]] |Режиссёрі = [[Джон Бэдэм]] |Продюсері = [[Роберт Стигвуд]] |Сазгері = [[Bee Gees]]<br>[[Дэвид Шайр]] |Қоюшы суретші = [[Джон Ллойд]] |Негізі = Ник Коунның «Жаңа сенбілік кештің тайпалық рәсімдері» атты мақаласы |Сценарийші = [[Норман Векслер]] |Актерлер = {{Unbulleted list | [[Джон Траволта]] | [[Карен Линн Горни]] | [[Барри Миллер]] | [[Джозеф Кэйли]] | [[Донна Пескоу]] | Вэл Бисоглио | [[Фрэн Дрешер]] | Лиза Пелузо }} |Операторы = Ральф Д. Боде |Компания = [[Robert Stigwood Organisation]] |Дистрибьютор = [[Paramount Pictures]] |Ұзақтығы = 119 мин. |Бюджеті = 3,5 млн. $ |Түсім = 237,1 млн. $ |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1977 жыл кинода|1977]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Тірі қалу (фильм, 1983)|Тірі қалу]] (1983) |imdb_id = 0076666 |Сайты = |Ортаққор = Saturday Night Fever }} '''«Сенбі кешінің қызбасы»''' ({{lang-en|Saturday Night Fever}}) — [[Paramount Pictures]] компаниясы шығарған 1977 жылғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] көркем фильм. [[Диско]] дәуірінің рухын бейнелейтін бұл туынды орасан зор табысқа жетті. Фильмдегі басты рөл [[Джон Траволта]]ға бүкіл әлемдік даңқ әкелді. Картина бес «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», екі «[[BAFTA]]<nowiki/>» және бір «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығына номинация алды. 2010 жылы [[Конгресс кітапханасы|АҚШ Конгрессінің кітапханасы]] бұл фильмді [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]нде сақтау үшін таңдады.<ref>{{Cite web |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|title=АҚШ Ұлттық фильмдер тізілімі|access-date=2017-02-26|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008184509/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live|lang=en}}</ref> == Сюжеті == Фильм [[Бруклин]]де тұратын 19 жастағы [[Италоамерикалықтар|италоамерикалық]] Тони Манероның өмерін баяндайды. Күндіз ол шағын дүкенде қарапайым қызметкер болса, кешкісін «2001 Odyssey» [[Түнгі клуб|клуб]]ының тұрақты қонағы әрі [[би алаңы]]ның нағыз жұлдызына айналады. Тонидің Джои және Дабл-Джей есімді жақын достары бар. Сондай-ақ олардың қатарында Бобби Си де бар; ол достарынан кіші болса да, өзінің жеке көлігі (1964 жылғы [[Chevrolet Impala]]) бар. Дегенмен Бобби үнемі уайым үстінде жүреді және абайсызда өзінен жүкті болып қалған Полина есімді қызға үйленуге мәжбүр екенін бәріне айтады. Компанияның тағы бір бейресми мүшесі — Тониге ғашық Аннетта. Тони Манероның кіші қарындасы және үлкен ағасы Фрэнк бар. Фрэнк шіркеу қызметкері атанғалы бері отбасының бас мақтанышы болған еді. Алайда ол кенеттен [[діни қызмет]]тен бас тартады. Ол інісіне бір күні кресттегі бейнеден құдайды емес, тек айқышқа [[Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленуі|шегеленген]] жай ғана адамды көргенін және бұдан былай шіркеуде қала алмайтынын мойындайды. Ата-анасының наразылығына қарамастан, Фрэнк қарапайым адамның өмірін бастап, үйден кетіп қалады. Кетер алдында ол «2001 Odyssey» клубына келіп, Тонидің биін тамашалайды shift және інісінің дарынына шын жүректен тәнті болады. Сол жерде Бобби Си Фрэнкке Полинамен үйленуге мәжбүр болып жүрген жағдайын айтып, кеңес сұрайды: ол Рим папасының [[Аборт|түсік жасату]]ға рұқсат беруі мүмкін бе екенін білгісі келеді. Фрэнк мұның екіталай екенін айтқанда, Бобби мүлдем торығып, қатты күйзеліске түседі. Аннетта Тониді бишілер сайысында бірге өнер көрсетуге шақырады. Тони келіседі, бірақ біраз уақыттан кейін онымен бірге сахнаға шығудан бас тартады. Себебі ол өзінен сәл үлкен, өзіне сенімді әрі тәкәппар Стефани Манганоны жолықтырады. Стефани өте тартымды болумен қатар, керемет билейді. Тониге деген алғашқы салқындығы мен немқұрайлылығына қарамастан, Стефани тек бір шартпен онымен бірге өнер көрсетуге келіседі: оларды тек конкурсқа қатысу ғана байланыстырады және араларында биден басқа ештеңе болмайды. Аннетта Тонимен кездесуді талап етеді, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталады. [[Веррацано-Нарроус|Веррацано]] көпірінен өтіп бара жатып (ол үнемі фильмде көрінеді), достар тобы Аннеттаны қорқытуды ұйғарады. Тони мен оның досы қызды қалжыңдап алдайды: олар көпірден құлап бара жатқандай кейіп танытады, бірақ іс жүзінде қоршаудан бір метр төмен секіріп, оның көзінен таса болады. Клубтағы бірнеше кездесуден кейін Стефани Тониден заттарын қаланың басқа бөлігіне көшіруге көмектесуін сұрайды (Бобби Си Тониге көлік береді және осы мүмкіндікті пайдаланып, кешке өзіне қоңырау шалуын өтінеді, бірақ Тони уәдесін ұмытып кетеді). Олар Стефанимен бірге келген үйден қыздың бұрыннан келе жатқан жақын танысы жолығады: әңгіме барысында ол Стефаниді бетінен сүйіп өтеді. Кейінірек көлік ішінде Тонидің көңіл-күйі түсіп, бұл адамның кім екенін айтуды талап етеді. Стефани оның тек ескі досы екенін айтқанымен, кенеттен өзін ұстай алмай, жылап жібереді. Тони оны жұбатып, көлікті Верраззано көпірінің жанына тоқтатады да, оған көпір туралы баяндайды. Жарыс кеші де келіп жетеді. Сайыста соңынан бір күн бұрын (жартылай соңғы болып) өнер көрсеткен Тони мен Стефани көрермендердің ыстық ықыласына бөленіп, соңында Бас жүлдені иеленеді. Алайда ең соңғы болып шыққан [[Пуэрто-Рико]]дан келген дуэттің билегені соншалықты тамаша болғандықтан, Тони өздерінің жеңісі әділетсіз екенін түсінеді. Серіктес қыздың таңғалғанына қарамастан, Тони бұл марапатқа оларды лайықтырақ деп санап, Бас жүлдені пуэрто-риколық жұпқа табыстайды. Тони төрешілердің әділетсіздігіне ызаланып, Стефаниді клубтан алып кетеді. Ол өздерінің бірінші орын алуын тек өзінің клубтағы танымалдылығымен түсіндіреді. Көлік ішінде Тони Стефаниді [[Зорлау|зорламақшы болады]], ал қыз оған тек байқауда жеңіске жету үшін ғана ғашық болып көрінгенін айтып, оны тоқтатуға тырысады. Ақыры Стефани оның шеңгелінен сытылып шығып, қашып кетеді. Тони достарымен бірге байқаудан қайтып келе жатып, Верраззано көпіріне тоқтайды. Әдетте жасқаншақ әрі жуас Бобби Си кенеттен қоршаудың ең шетімен жүруді ұйғарады. Ол достарының бұл жолғы нағыз үрейіне күледі. Тонидің көлікке қайта оралып, сөйлесу туралы өтінішіне Бобби досын бұған дейін өзіне уақыт бөліп, көңіл аудармағаны үшін кінәлайды. Тони Боббиді ұстап үлгеруге шақ қалғанда, ол жалтарып кетіп, көпірден төмен құлайды. Болған қасіреттен есеңгіреп қалған Тони түні бойы қаланы аралап เดิน, таңертең Стефанидің үйіне келеді. Ол кешірім сұрап, қыздан қолдау мен кеңес іздейді және бұдан былай оған жай ғана дос болуға уәде береді. Кешірім беріліп, экранда соңғы титрлар жүре бастайды, ал көрермен барлық нәрсенің енді ғана басталғанын түсінеді. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Джон Траволта]]||''Энтони «Тони» Манеро''}} {{Рөлдерде|[[Карен Линн Горни]]||''Стефани Мангано''}} {{Рөлдерде|[[Барри Миллер (актёр)|Барри Миллер]]||''Бобби Си''}} {{Рөлдерде|[[Джозеф Кэйли]]||''Джои''}} {{Рөлдерде|[[Донна Пескоу]]||''Аннет''}} {{Рөлдерде|Вэл Бисоглио||''Фрэнк Манеро''}} {{Рөлдерде|[[Фрэн Дрешер]]||''Конни'' (кинодебют Дрешер)}} {{Рөлдерде|[[Хелен Траволта]] (Джон Траволтаның анасы)||''Бояу дүкеніндегі ханым''}} {{Рөлдерде|[[Энн Траволта]] (Джон Траволтаның әпкесі)||''Пицца қыз''}} {{Рөлдерде|[[Лиза Пелузо]]||''Линда''}} {{РөлдердеАсты}} == Оқиға орны == * [[Веррацано-Нарроус|Верраццано көпірі]] * Phillips Dance Studio * 1987 жылы «Spectrum» деп өзгертілген және гей-клубқа айналған «2001 Odyssey» клубы [[2005 жыл]]ы бұзылды. Клуб мына мекенжайда орналасқан болатын: [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], Бей-Ридж, 64-көше, 802. * Тонидің жұмыс орнының прототипі Бруклиндегі 5-авеню, 7309 мекенжайында орналасқан «Six Brothers Hardware and Paints» шағын дүкені болды. Дүкеннің иелері әрі басқарушылары Джузеппе Альберго мен оның алты ұлы еді. Фильм жарыққа шыққаннан кейін дүкен туристер арасында үлкен танымалдылыққа ие болды, кейіннен иелері зейнетке шығуына байланысты сатылып кетті. == Музыкалық сүйемелдеу == {{main|Saturday Night Fever}} Диско патшалары [[Bee Gees]] жазған және продюсерлік еткен фильмнің саундтрегі АҚШ-та 15 рет платиналы мәртебе алып, 1978 жылдың қаңтарынан шілдесіне дейін [[Billboard 200]] чартының көшін бастады, сондай-ақ «Жыл альбомы» номинациясында «[[Грэмми]]» сыйлығын жеңіп алды. Осы саундтректегі алты ән [[Billboard Hot 100]] хит-парадында бірінші орынға шықты. Робин Гиббтің айтуынша, бұл музыка тарихындағы ең көп сатылған саундтрек болды. '''Әндер тізімі''' # «[[Stayin' Alive]]» — [[Bee Gees]] — 4:45 # «[[How Deep Is Your Love]]» — Bee Gees — 4:05 # «Night Fever» — Bee Gees — 3:33 # «More Than a Woman» — Bee Gees — 3:17 # «If I Can’t Have You» — Yvonne Elliman — 3:00 # «A Fifth of Beethoven» — Walter Murphy — 3:03 # «More Than a Woman» — Tavares — 3:17 # «Manhattan Skyline» — David Shire — 4:44 # «Calypso Breakdown» — Ralph MacDonald — 7:50<ref name="not_included">«Calypso Breakdown» и «Jive Talkin» не вошли в фильм.</ref> # «Night on Disco Mountain» — David Shire — 5:12 # «Open Sesame» — Kool & the Gang — 4:01 # «Jive Talkin'» — Bee Gees — 3:43<ref name="not_included"/> # «You Should Be Dancing» — Bee Gees — 4:14 # «Boogie Shoes» — KC and the Sunshine Band — 2:17 # «Salsation» performed by David Shire — 3:50 # «K-Jee» — MFSB — 4:13 # «Disco Inferno» — Trammps — 10:51 : Песни «Dr. Disco» и «Disco Duck», Рик дис орындаған екеуі де фильмге кірді, бірақ альбомға енбеді. == Фильмнің нұсқалары == Бастапқыда фильм R [[рейтинг]]імен шықты және оның ұзақтығы 119 минут болды. 1978 жылы жас аудиторияны тарту мақсатында PG рейтингі бар, ұзақтығы 113 минуттық нұсқасы жарық көрді. 1984 жылы бас рөлді Джон Траволта сомдаған және [[Сильвестр Сталлоне]] режиссерлік еткен «[[Тірі қалу (фильм, 1983)|Тірі қалу]]» атты [[сиквел|жалғасы]] шықты. Оқиға желісі бойынша [[Сенбі кешінің қызбасы (мюзикл)|аттас мюзикл]] де қойылды. Ол 1998 және 2004 жылдары «Вест-Энд» театрында сахналанса, 1999 жылы Бродвейде, ал 2009 жылы [[Мадрид]]те көрсетілді. == Сыншылардың бағасы == «Сенбілік кештің безгегі» оң пікірлерге ие болды және көптеген киносыншылар тарапынан 1977 жылдың ең үздік фильмдерінің бірі ретінде бағаланды.<ref>{{Cite web |url=http://www.films101.com/y1977r.htm |title=The Best Movies of 1977 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205212019/http://films101.com/y1977r.htm |url-status=live }}</ref> [[Rotten Tomatoes]] сайтында фильмнің рейтингі 44 рецензия негізінде 86%-ды құрайды, ал орташа бағасы (10-нан 7,5) балды көрсетті<ref>{{Rotten Tomatoes|saturday_night_fever}}</ref>. «Сенбілік кештің безгегі» әйгілі киносыншы [[Джин Сискел]]дің ең сүйікті фильмі болды. Ол бұл туындыны кем дегенде 17 рет тамашалаған, тіпті аукционнан бас кейіпкердің ақ түсті диско-костюмін сатып алған болатын.<ref>[http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-saturday-night-fever-1977 Обзор фильма «Лихорадка субботнего вечера»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130802050854/http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-saturday-night-fever-1977 |date=2013-08-02 }} на rogerebert.com</ref> == Пародиялары мен тұспалдары == Фильм бірқатар кинофильмдер мен телешоуларда [[пародия]]ланған болатын. * 1978 жылы 26 желтоқсанда эфирге шыққан «[[Бенни Хилл шоуы]]ның» шығарылымында көрсетілген ''Friday Night Fever'' ({{tr-en|Жұма кешінің безгегі}}) деп аталатын пародияның сюжеті бойынша,<ref>[http://www.tv.com/the-benny-hill-show/show/3329/episode.html?season=All&tag=list_header;paginator;All The Benny Hill Show Season 1-19 Episode Guide]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка}} на TV.com</ref> [[Хилл, Бенни|Бенни Хилл]] сомдаған зейнеткер әйелінен жасырын түрде парик пен ақ костюм киіп дискотекаға барады. Ол жерде [[Boney M.|Boney M]] тобының баяу қарқынмен орындалған «Rasputin» әніне билеп, өзінің ерекше диско билеу шеберлігімен барлығын таңғалдырады, содан кейін жас қызбен ([[Сью Аптон]]) бірге кетіп қалады. * Америкалық «Субботним вечером в прямом эфире» телебағдарламасының 1978 жылғы 25 ақпандағы шығарылымында ұсынылған ''Samurai Night Fever'' ({{tr-en|Самурай кешінің безгегі}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8g5mD5C5X_I; Samurai Night Fever - Saturday Night Live] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230215184459/https://www.youtube.com/watch?v=8g5mD5C5X_I; |date=2023-02-15 }} на youtube.com</ref> атты пародияда фильмдегі отбасылық жанжалдар мен дискотекадағы би көріністері әжуаланады. Басты кейіпкерлер — самурайларға тым әуес италоамерикалық Тони ([[Белуши, Джон|Джон Белуши]]) және оның қара нәсілді болудан шаршаған шіркеу қызметкері ағасы Джоуи ([[О. Джей Симпсон]]). * Британдық «The Goodies» скетч-шоуында Saturday Night Grease деп аталатын өзіндік бір пародия ұсынылды, онда «Saturday Night Fever» және «[[Бриолин (фильм)|Grease]]<nowiki/>» фильмдерінің жекелеген сахналары мен музыкалық нөмірлері біріктіріліп ойналды. * Дискотекадағы би эпизоды «[[Аэроплан!|Аэроплан!»]] фильмінде (онда туындының басты кейіпкері, әскери ұшқыш Тед Страйкер ақ түсті парадтық әскери киім киіп, барда дәл Джон Траволтаның кейіпкері құсап билейді және өзіне ұнаған ханыммен танысады) және «[[Третий лишний|Тед»]] (Үшінші артық) комедиясында әжуаланады. * Фильмнің ашылу сахнасы «[[Мадагаскар (мультфильм)|Мадагаскар»]] мультфильмінде пародияланған: Марти есімді зебра Нью-Йорк көшелерімен дәл сол «Stayin' Alive» әнінің сүйемелдеуімен жүріп өтіп, қасынан өткен ақ-қара жолақты жакет киген әйелдің артынан бұрылып қарап қалады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zi9I1mKf6ew; Side by side staying Alive Madagascar saturday night] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230215184508/https://www.youtube.com/watch?v=zi9I1mKf6ew; |date=2023-02-15 }} на youtube.com</ref> * «Сенбілік кештің безгегі» туындысына «[[Хор (телесериал)|Хор»]] телесериалының үшінші маусымының 16-сериясы арналды. «Saturday Night Glee-ver» деп аталатын бұл бөлімге фильмнен сегіз музыкалық композиция енгізіліп, көптеген би нөмірлері түпнұсқадан ішінара қайталанды. * Фильм режиссері [[Джон Бэдем|Джон Бэдемнің]] өзі де 1986 жылғы «[[Короткое замыкание (фильм, 1986)|Қысқа тұйықталу»]] атты өзінің басқа туындысында осы жұмысына ишара жасаған. Онда өзін тірі сезінетін Джонни 5 роботы теледидардан «Сенбілік кештің безгегін» тамашалап, үй иесімен бірге Траволтаның кейіпкері сияқты билейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Ұлттық фильмдер тізілімі]] [[Санат:1977 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Paramount Pictures фильмдері]] [[Санат:Кино мен телевизиядағы би]] jlc8pdxbc3hxgaui2otdeo015hgvae3 Холи-Айленд (Ирландия) 0 786223 3650887 3650794 2026-09-04T12:39:30Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3650887 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Холи-Айленд''' ({{lang-ga|Inis Cealtra}}<ref name="logainm">{{cite web |url=http://www.logainm.ie/7702.aspx |title=Placenames Database of Ireland |publisher=Fiontar (DCU) and The Placenames Branch (Department of Community, Equality and Gaeltacht Affairs) |language=ga |access-date=28 наурыз 2011}}</ref>, {{lang-en|Holy Island}}<ref name="logainm" />) — [[Ирландия]]ның [[Клэр (графтық)|Клэр графтығында]], [[Лох-Дерг]] көлінде, [[Маунтшаннон]] қаласының маңында орналасқан арал. Аралда монастырлық қоныстың қалдықтары сақталған. Бұл нысан Ирландия атынан [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бүкіләлемдік мұра]] тізіміне енгізуге ұсынылған нысандардың бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |title=Early Medieval Monastic Sites |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=28 наурыз 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/5zCJdcEHY?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |archive-date=4 маусым 2011}}</ref> == Тарихы == VII ғасырда бұл жерде әулие [[Каймин]] (''St Caimin'') монастырь негізін қалаған. Монастырь 836 және 922 жылдары викингтер тарапынан өртелген. Аралдағы монастырьдің аббаты кезінде Ирландияның жоғарғы королі [[Бриан Бору]]дың ағасы болған. Аумағы шамамен 50 акр болатын аралда бес шіркеу, ерте христиандық кезеңге жататын монастырьлық кельялар, зират және [[Ирландияның дөңгелек мұнаралары|ирландиялық дөңгелек мұнара]] орналасқан.<ref name="Inis Cealtra">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |title=Inis Cealtra - Holy Island |website=Mountshannon.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |archive-date=12 қараша 2007 |access-date=28 наурыз 2011 |language=en }}</ref> 1849 жылға дейін арал [[Клэр (графтық)|Клэр графтығының]] құрамында болды. 1848 жылдан 1899 жылға дейін [[Голуэй (графтық)|Голуэй графтығының]] құрамына кірді. [[Local Government Act|Жергілікті басқару туралы заң]] қабылданғаннан кейін арал қайтадан Клэр графтығының құрамына берілді.<ref name="Inis Cealtra" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Санатсыз мақала}} esdhi6zb6aqtk2pytrw8mv39hk1cw19 Руйиена 0 786227 3650868 3650866 2026-09-04T12:01:39Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3650868 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. '''*Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jfil15s5blyf0cqt2w0gvrilz5pfrl1 3650871 3650868 2026-09-04T12:04:37Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3650871 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] s6cu1htc2m1owfnp78d6evf5b9nxqkv 3650872 3650871 2026-09-04T12:07:46Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3650872 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2raz9gsu1pptnzjzhrmfoll6q0zfr3r 3650874 3650872 2026-09-04T12:09:38Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3650874 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jfiwvgt51vmn8x6k665j9x1zuix6xyr 3650875 3650874 2026-09-04T12:11:12Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3650875 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 1rro7p0gj42uo5t9cjwsla9lx1kvuc2 3650954 3650875 2026-09-04T14:05:43Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3650954 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] n99pk296626hq07oaaqlhv2lvgfwta6 3650955 3650954 2026-09-04T14:06:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3650955 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] e4a78brig02ju0ilhvp74hg2gfgb8hp 3650956 3650955 2026-09-04T14:07:25Z Мағыпар 100137 үлгі 3650956 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4711sjuzxqvfrwv3kaqor07a7qesmrj 3650957 3650956 2026-09-04T14:07:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3650957 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] re27rmxic5z5f3vxfs9onugauyza7lg 3650958 3650957 2026-09-04T14:11:09Z Мағыпар 100137 үлгі 3650958 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lxymwf9szhsk7vqp87v3nveqv1ez9rs 3650959 3650958 2026-09-04T14:11:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3650959 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] osfit49qei800ofextcjxfu6ay2m3tg 3650961 3650959 2026-09-04T14:14:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3650961 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] n6ak2ahf9p9o759tztq7d2f7n6fayo3 3650963 3650961 2026-09-04T14:16:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3650963 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2guaskmmcusefnfjp8oh0uepaprg3m3 3650965 3650963 2026-09-04T14:18:01Z Мағыпар 100137 үлгі 3650965 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bsksekygbi531zi4b8nyy7htvro9of8 3650966 3650965 2026-09-04T14:19:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3650966 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2914 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0vekm6k6vowf50ps78oubpu0ovkndqv 3650967 3650966 2026-09-04T14:19:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3650967 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1920 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1920 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2914 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kd23o5yuyav9qqp3kd2exl37xnap2o3 3650969 3650967 2026-09-04T14:21:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3650969 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1920 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1920 |жер аумағы = 7,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 55 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2914 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 434,4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mwhyrhrz8sxahv0dqjr9c7eax084sc2 3650971 3650969 2026-09-04T14:25:36Z Мағыпар 100137 сурет қою 3650971 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1920 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1920 |жер аумағы = 7,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 55 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2914 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 434,4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Ruhja linnavalitsus.JPG|Қала әкімшілігі мұнарасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mzixwuugae3qjchvhhvxxwhwsu2rwly 3650972 3650971 2026-09-04T14:26:32Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3650972 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1920 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1920 |жер аумағы = 7,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 55 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2914 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 434,4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Ruhja linnavalitsus.JPG|Қала әкімшілігі мұнарасы Rūjiena.JPG|Қала орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fduqexi2m0ao90fsnaplu6ilyx5psl3 3650973 3650972 2026-09-04T14:27:58Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3650973 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1920 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1920 |жер аумағы = 7,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 55 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2914 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 434,4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Ruhja linnavalitsus.JPG|Қала әкімшілігі мұнарасы Rūjiena.JPG|Қала орталығы Ruhja Keskkool.JPG|Руйиена орта мектебі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dri2r2tira88g4zz0th6ja04bqs9ujn 3650981 3650973 2026-09-04T14:35:16Z Мағыпар 100137 сурет қою 3650981 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Руйиена |шынайы атауы = {{lang-lv|Rūjiena}} |сурет = Rūjienas pilsētas dome 2000-08-05 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Rujiena COA.svg |ту = LVA Rūjiena flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =53 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Валмиера аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1920 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1920 |жер аумағы = 7,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 55 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2914 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 434,4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 642 |пошта индексі = LV-4240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rūjiena |сайты = |сайт тілі = }} '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиена қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. *'''Әулие Варфоломей шіркеуі''' — бұл евангелиялық лютерандық шіркеуі Ригас көшесінде, сарай мұражайының жанында орналасқан. Бұл жерде Руйиена қамалымен бір уақытта шағын ағаш шіркеу салынған. XVI ғасырда тас құрылым XVI салынған. Шіркеу ғимараты бірнеше рет қиратылып, кейіннен қайта салынған. *'''«Мадонна Оранс»''' — ескерткіш Руйиена орта мектебінің аумағында орналасқан. 1936 жылы орнатылып, ол сол жазда Ружа өзенінде батып кеткен 24 жастағы мұғалім Юлия Скуйиниге арналған. *'''«Талава кернейшісі»''' — автор бұл мүсінді «Руйиенаны азат етушілер мен қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш» деп атаған. *'''А.Алкснис көшесі''' — Руйиенадағы жалғыз тас төселген көше. Онда сол жерде тұрып, жұмыс істеген суретші Адамс Алкснистің шеберханасы орналасқан. Көшенің екінші жағында ескі Терней зираты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ruyiena_lc4396|title=Европа > Латвия > Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Ruhja linnavalitsus.JPG|Қала әкімшілігі мұнарасы Rūjiena.JPG|Қала орталығы Ruhja Keskkool.JPG|Руйиена орта мектебі Ruhja luteriusu kirik.JPG|Лютеран шіркеуі Sējējs 1.jpg|Латвия премьер-министрі Артурс Альберингс ескерткіші </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] om0fm82t1syhj4te58rwwbhsas2dwh2 Қатысушы талқылауы:Kuzkuzai 3 786231 3650878 2026-09-04T12:20:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3650878 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kuzkuzai}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 17:20, 2026 ж. қыркүйектің 4 (+05) 9n2emjj81fvvoyw8ki9txyr9jqeljfz Charles Schwab Corporation 0 786232 3650881 2026-09-04T12:33:43Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері... 3650881 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 7xqq3ad3xnogalxgrcy17fdq93jh1nx 3650882 3650881 2026-09-04T12:34:11Z 1nter pares 146705 3650882 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. hiozo9wmmuurw9ks25mkcdt0qxk768i 3650883 3650882 2026-09-04T12:34:32Z 1nter pares 146705 3650883 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7e023wt21ihs0xdraj4753jkdp3bi8r 3650945 3650883 2026-09-04T13:17:51Z 1nter pares 146705 3650945 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b1d2g40sz4dsu3n3mwgzmvlekwyz857 3650946 3650945 2026-09-04T13:18:11Z 1nter pares 146705 /* */ 3650946 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kb94czr90y3t8oujn30yle2gj6807yg 3650947 3650946 2026-09-04T13:18:33Z 1nter pares 146705 3650947 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lhm4wuuxx9s0kb2uy3lfuilz8ta9hph 3650948 3650947 2026-09-04T13:21:14Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650948 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ks0joken2dpzb2g0bfj8yvzf4sbvtow 3650949 3650948 2026-09-04T13:29:03Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650949 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5damta21n7g9j8rfizvgmz7hx0bx6tq 3650950 3650949 2026-09-04T13:30:38Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650950 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rdt3jz8ipeaattyv6r4qnsqdjfrh0dl 3650951 3650950 2026-09-04T13:32:02Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650951 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} miyexdbvizdc9hdwl0xh9hczdzmxzu2 3650960 3650951 2026-09-04T14:13:57Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650960 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 21z0y0kq16h8qzczdqo3306eht4dal5 3650962 3650960 2026-09-04T14:15:29Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650962 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 552tdbzbk4r148oqpr4dbwsyzx65cgn 3650964 3650962 2026-09-04T14:17:40Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650964 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} taa6j37nx1796u97pqdfq1x1cgh5z3e 3650968 3650964 2026-09-04T14:20:00Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650968 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kvfcd9ylb3e81pih56ezmqzv8867mx4 3650970 3650968 2026-09-04T14:22:52Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650970 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fszjwrn48pplfb82c7l30v8k1a8gl23 3650974 3650970 2026-09-04T14:30:20Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650974 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ap84gyowqkkf3jztrfervd3cawretae 3650976 3650974 2026-09-04T14:31:13Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650976 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} adt9bxbjlqwk5rygl2y2v2rq6k5772x 3650978 3650976 2026-09-04T14:33:08Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650978 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a6d5cy69ckaiawcetqx9rgihtj8v548 3650979 3650978 2026-09-04T14:33:27Z 1nter pares 146705 /* Жоғары басшылығы */ 3650979 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i821umeic1ofuxoisbkjbf05gic6abz 3650980 3650979 2026-09-04T14:35:07Z 1nter pares 146705 /* Жоғары басшылығы */ 3650980 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Маркетингі == 2004 жылы Charles Schwab толық циклді [[жарнама агенттігі]] ретінде [[Havas Worldwide]] компаниясын (сол кезде Euro RSCG деп аталған) таңдады. 2005 жылы компания Euro RSCG әзірлеген, ''Talk to Chuck'' ұраны қолданылған және режиссері әрі аниматоры [[Боб Сабистон]]ның [[Rotoshop|Flat Black Films]] студиясы болған телевизиялық жарнамалар сериясын іске қосты. «Talk to Chuck» науқаны баспа басылымдарында, интернетте, билбордтарда және компания филиалдарында жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://slate.com/business/2005/12/animation-in-ads-for-charles-schwab.html | last=Stevenson | first=Seth | title=Money Toons: The distinctive animated ads from Charles Schwab | publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] | date=December 5, 2005}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' блогындағы жазбада бұл жарнамалар есте оңай сақталатын бір ғана тіркесті қамтығандықтан тиімді болғаны айтылды.<ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/experts/2014/08/06/why-talk-to-chuck-was-a-great-ad/ | title=Why 'Talk to Chuck' Was a Great Ad | last=Higgins | first=Michelle Perry | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 6, 2014 | url-access=subscription}}</ref> 2013 жылғы ақпанда Schwab [[Crispin Porter + Bogusky]] (CP+B) компаниясын өзінің жетекші креативтік агенттігі ретінде жалдады, ал Havas Worldwide ActiveTrader және optionsXpress үшін жарнамалар жасауды жалғастырды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/charles-schwab-completes-creative-search-147124/ | title=Charles Schwab Completes Creative Search: Crispin outstrips Fallon for lead role | last=Beltrone | first=Gabriel | work=[[AdWeek]] | date=February 7, 2013}}</ref> Сол жылы компания CP+B әзірлеген ''Own Your Tomorrow'' ұраны бар жарнамалық науқанды іске қосты.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20130612005401/en/Charles-Schwab-Launches-New-Campaign-Celebrating-Spirit | title=Charles Schwab Launches New Campaign Celebrating the Spirit of Engagement | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=June 12, 2013}}</ref> 2015 жылғы наурызда [[Adweek]] Schwab-тың Intelligent Portfolio қызметі үшін CP+B әзірлеген маркетингтік материал туралы жазды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/ad-day-meet-charles-schwabs-new-intelligent-nonhuman-pitchman-163418/ | title=Ad of the Day: Meet Charles Schwab's New Intelligent, Nonhuman Pitchman: CP+B builds embodiment of the company's robo-adviser | last=Gianatasio | first=David | work=[[AdWeek]] | date=March 12, 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} crsslpqkai2mzxp2rt49gfyqaz5h191 3650982 3650980 2026-09-04T14:35:43Z 1nter pares 146705 /* Маркетингі */ 3650982 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Маркетингі == 2004 жылы Charles Schwab толық циклді [[жарнама агенттігі]] ретінде [[Havas Worldwide]] компаниясын (сол кезде Euro RSCG деп аталған) таңдады. 2005 жылы компания Euro RSCG әзірлеген, ''Talk to Chuck'' ұраны қолданылған және режиссері әрі аниматоры [[Боб Сабистон]]ның [[Rotoshop|Flat Black Films]] студиясы болған телевизиялық жарнамалар сериясын іске қосты. «Talk to Chuck» науқаны баспа басылымдарында, интернетте, билбордтарда және компания филиалдарында жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://slate.com/business/2005/12/animation-in-ads-for-charles-schwab.html | last=Stevenson | first=Seth | title=Money Toons: The distinctive animated ads from Charles Schwab | publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] | date=December 5, 2005}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' блогындағы жазбада бұл жарнамалар есте оңай сақталатын бір ғана тіркесті қамтығандықтан тиімді болғаны айтылды.<ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/experts/2014/08/06/why-talk-to-chuck-was-a-great-ad/ | title=Why 'Talk to Chuck' Was a Great Ad | last=Higgins | first=Michelle Perry | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 6, 2014 | url-access=subscription}}</ref> 2013 жылғы ақпанда Schwab [[Crispin Porter + Bogusky]] (CP+B) компаниясын өзінің жетекші креативтік агенттігі ретінде жалдады, ал Havas Worldwide ActiveTrader және optionsXpress үшін жарнамалар жасауды жалғастырды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/charles-schwab-completes-creative-search-147124/ | title=Charles Schwab Completes Creative Search: Crispin outstrips Fallon for lead role | last=Beltrone | first=Gabriel | work=[[AdWeek]] | date=February 7, 2013}}</ref> Сол жылы компания CP+B әзірлеген ''Own Your Tomorrow'' ұраны бар жарнамалық науқанды іске қосты.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20130612005401/en/Charles-Schwab-Launches-New-Campaign-Celebrating-Spirit | title=Charles Schwab Launches New Campaign Celebrating the Spirit of Engagement | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=June 12, 2013}}</ref> 2015 жылғы наурызда [[Adweek]] Schwab-тың Intelligent Portfolio қызметі үшін CP+B әзірлеген маркетингтік материал туралы жазды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/ad-day-meet-charles-schwabs-new-intelligent-nonhuman-pitchman-163418/ | title=Ad of the Day: Meet Charles Schwab's New Intelligent, Nonhuman Pitchman: CP+B builds embodiment of the company's robo-adviser | last=Gianatasio | first=David | work=[[AdWeek]] | date=March 12, 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ банктерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9km824d9s6dh08pdebg8lbug9i45fgb 3650983 3650982 2026-09-04T14:36:32Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3650983 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Маркетингі == 2004 жылы Charles Schwab толық циклді [[жарнама агенттігі]] ретінде [[Havas Worldwide]] компаниясын (сол кезде Euro RSCG деп аталған) таңдады. 2005 жылы компания Euro RSCG әзірлеген, ''Talk to Chuck'' ұраны қолданылған және режиссері әрі аниматоры [[Боб Сабистон]]ның [[Rotoshop|Flat Black Films]] студиясы болған телевизиялық жарнамалар сериясын іске қосты. «Talk to Chuck» науқаны баспа басылымдарында, интернетте, билбордтарда және компания филиалдарында жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://slate.com/business/2005/12/animation-in-ads-for-charles-schwab.html | last=Stevenson | first=Seth | title=Money Toons: The distinctive animated ads from Charles Schwab | publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] | date=December 5, 2005}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' блогындағы жазбада бұл жарнамалар есте оңай сақталатын бір ғана тіркесті қамтығандықтан тиімді болғаны айтылды.<ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/experts/2014/08/06/why-talk-to-chuck-was-a-great-ad/ | title=Why 'Talk to Chuck' Was a Great Ad | last=Higgins | first=Michelle Perry | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 6, 2014 | url-access=subscription}}</ref> 2013 жылғы ақпанда Schwab [[Crispin Porter + Bogusky]] (CP+B) компаниясын өзінің жетекші креативтік агенттігі ретінде жалдады, ал Havas Worldwide ActiveTrader және optionsXpress үшін жарнамалар жасауды жалғастырды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/charles-schwab-completes-creative-search-147124/ | title=Charles Schwab Completes Creative Search: Crispin outstrips Fallon for lead role | last=Beltrone | first=Gabriel | work=[[AdWeek]] | date=February 7, 2013}}</ref> Сол жылы компания CP+B әзірлеген ''Own Your Tomorrow'' ұраны бар жарнамалық науқанды іске қосты.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20130612005401/en/Charles-Schwab-Launches-New-Campaign-Celebrating-Spirit | title=Charles Schwab Launches New Campaign Celebrating the Spirit of Engagement | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=June 12, 2013}}</ref> 2015 жылғы наурызда [[Adweek]] Schwab-тың Intelligent Portfolio қызметі үшін CP+B әзірлеген маркетингтік материал туралы жазды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/ad-day-meet-charles-schwabs-new-intelligent-nonhuman-pitchman-163418/ | title=Ad of the Day: Meet Charles Schwab's New Intelligent, Nonhuman Pitchman: CP+B builds embodiment of the company's robo-adviser | last=Gianatasio | first=David | work=[[AdWeek]] | date=March 12, 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ банктерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Калифорниядағы 1971 жыл]] [[Санат:1971 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:Даллас–Форт-Уэрт агломерациясында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Электрондық сауда платформалары]] [[Санат:Биржалық инвестициялық қорлар]] [[Санат:1971 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ инвестициялық басқару компаниялары]] [[Санат:Онлайн-брокерлер]] 8nml3oigahr6m8uct4uiaxykqlexilb 3650984 3650983 2026-09-04T14:37:23Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3650984 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Маркетингі == 2004 жылы Charles Schwab толық циклді [[жарнама агенттігі]] ретінде [[Havas Worldwide]] компаниясын (сол кезде Euro RSCG деп аталған) таңдады. 2005 жылы компания Euro RSCG әзірлеген, ''Talk to Chuck'' ұраны қолданылған және режиссері әрі аниматоры [[Боб Сабистон]]ның [[Rotoshop|Flat Black Films]] студиясы болған телевизиялық жарнамалар сериясын іске қосты. «Talk to Chuck» науқаны баспа басылымдарында, интернетте, билбордтарда және компания филиалдарында жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://slate.com/business/2005/12/animation-in-ads-for-charles-schwab.html | last=Stevenson | first=Seth | title=Money Toons: The distinctive animated ads from Charles Schwab | publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] | date=December 5, 2005}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' блогындағы жазбада бұл жарнамалар есте оңай сақталатын бір ғана тіркесті қамтығандықтан тиімді болғаны айтылды.<ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/experts/2014/08/06/why-talk-to-chuck-was-a-great-ad/ | title=Why 'Talk to Chuck' Was a Great Ad | last=Higgins | first=Michelle Perry | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 6, 2014 | url-access=subscription}}</ref> 2013 жылғы ақпанда Schwab [[Crispin Porter + Bogusky]] (CP+B) компаниясын өзінің жетекші креативтік агенттігі ретінде жалдады, ал Havas Worldwide ActiveTrader және optionsXpress үшін жарнамалар жасауды жалғастырды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/charles-schwab-completes-creative-search-147124/ | title=Charles Schwab Completes Creative Search: Crispin outstrips Fallon for lead role | last=Beltrone | first=Gabriel | work=[[AdWeek]] | date=February 7, 2013}}</ref> Сол жылы компания CP+B әзірлеген ''Own Your Tomorrow'' ұраны бар жарнамалық науқанды іске қосты.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20130612005401/en/Charles-Schwab-Launches-New-Campaign-Celebrating-Spirit | title=Charles Schwab Launches New Campaign Celebrating the Spirit of Engagement | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=June 12, 2013}}</ref> 2015 жылғы наурызда [[Adweek]] Schwab-тың Intelligent Portfolio қызметі үшін CP+B әзірлеген маркетингтік материал туралы жазды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/ad-day-meet-charles-schwabs-new-intelligent-nonhuman-pitchman-163418/ | title=Ad of the Day: Meet Charles Schwab's New Intelligent, Nonhuman Pitchman: CP+B builds embodiment of the company's robo-adviser | last=Gianatasio | first=David | work=[[AdWeek]] | date=March 12, 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ банктерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Калифорниядағы 1971 жыл]] [[Санат:1971 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:Даллас–Форт-Уэрт агломерациясында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Электрондық сауда платформалары]] [[Санат:Биржалық инвестициялық қорлар]] [[Санат:1971 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ инвестициялық басқару компаниялары]] [[Санат:Онлайн брокерлер]] 5jxpqwnrfqvzk9s5gk5b910nzftfwi1 3650985 3650984 2026-09-04T14:37:49Z 1nter pares 146705 3650985 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Маркетингі == 2004 жылы Charles Schwab толық циклді [[жарнама агенттігі]] ретінде [[Havas Worldwide]] компаниясын (сол кезде Euro RSCG деп аталған) таңдады. 2005 жылы компания Euro RSCG әзірлеген, ''Talk to Chuck'' ұраны қолданылған және режиссері әрі аниматоры [[Боб Сабистон]]ның [[Rotoshop|Flat Black Films]] студиясы болған телевизиялық жарнамалар сериясын іске қосты. «Talk to Chuck» науқаны баспа басылымдарында, интернетте, билбордтарда және компания филиалдарында жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://slate.com/business/2005/12/animation-in-ads-for-charles-schwab.html | last=Stevenson | first=Seth | title=Money Toons: The distinctive animated ads from Charles Schwab | publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] | date=December 5, 2005}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' блогындағы жазбада бұл жарнамалар есте оңай сақталатын бір ғана тіркесті қамтығандықтан тиімді болғаны айтылды.<ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/experts/2014/08/06/why-talk-to-chuck-was-a-great-ad/ | title=Why 'Talk to Chuck' Was a Great Ad | last=Higgins | first=Michelle Perry | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 6, 2014 | url-access=subscription}}</ref> 2013 жылғы ақпанда Schwab [[Crispin Porter + Bogusky]] (CP+B) компаниясын өзінің жетекші креативтік агенттігі ретінде жалдады, ал Havas Worldwide ActiveTrader және optionsXpress үшін жарнамалар жасауды жалғастырды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/charles-schwab-completes-creative-search-147124/ | title=Charles Schwab Completes Creative Search: Crispin outstrips Fallon for lead role | last=Beltrone | first=Gabriel | work=[[AdWeek]] | date=February 7, 2013}}</ref> Сол жылы компания CP+B әзірлеген ''Own Your Tomorrow'' ұраны бар жарнамалық науқанды іске қосты.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20130612005401/en/Charles-Schwab-Launches-New-Campaign-Celebrating-Spirit | title=Charles Schwab Launches New Campaign Celebrating the Spirit of Engagement | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=June 12, 2013}}</ref> 2015 жылғы наурызда [[Adweek]] Schwab-тың Intelligent Portfolio қызметі үшін CP+B әзірлеген маркетингтік материал туралы жазды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/ad-day-meet-charles-schwabs-new-intelligent-nonhuman-pitchman-163418/ | title=Ad of the Day: Meet Charles Schwab's New Intelligent, Nonhuman Pitchman: CP+B builds embodiment of the company's robo-adviser | last=Gianatasio | first=David | work=[[AdWeek]] | date=March 12, 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ банктерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Калифорниядағы 1971 жыл]] [[Санат:1971 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:Даллас–Форт-Уэрт агломерациясында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Электронды сауда платформалары]] [[Санат:Биржалық инвестициялық қорлар]] [[Санат:1971 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ инвестициялық басқару компаниялары]] [[Санат:Онлайн брокерлер]] twcw7dedmljyvffkippva2nxrcg7nav 3650986 3650985 2026-09-04T14:38:05Z 1nter pares 146705 3650986 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Charles Schwab Corporation |логотипі = Charles Schwab Corporation logo.svg |суреті = 53rd St 6th Av td 19 - CBS Building.jpg |сурет атауы = Компанияның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|АҚШ шығыс жағалауындағы]] [[Манхэттен]]дегі [[CBS Building]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: SCHW<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = 1971 (Charles Schwab & Co., Inc. ретінде), [[Сан-Франциско]], Калифорния, АҚШ |құрушы = [[Чарльз Р. Шваб]] |орналасуы = [[Уэстлейк (Техас)|Уэстлейк]], Техас, АҚШ |басты адамдары = [[Чарльз Р. Шваб]] (тең төраға)<br>Рик Вурстер (президент және бас атқарушы директор)<ref name=14A>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000119312524087883/d522898ddef14a.htm|title=Proxy statement |date=April 5, 2024 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк ісі]]; [[Жеке тұлғаларға арналған банк ісі]]; [[Биржалық брокер|биржалық брокерлік қызмет]]; инвестициялау және оған байланысты қызметтер; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Инвестициялық портфель|инвестициялық портфельдер]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Қаржылық жоспарлау]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 49,4 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |айналым = {{өсім}} 23,9 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/316709/000031670926000009/schw-20251231.htm | title=US SEC: The Charles Schwab Corporation 2025 Annual Report (Form 10-K) | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 11,46 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 8,85 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 491 млрд АҚШ доллары (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 33 000 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.aboutschwab.com<br>https://www.schwab.com<ref>{{Cite web | url=http://fortune.com/fortune500/charles-schwab/ | title=Charles Schwab | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> |Ортаққор = }} '''The Charles Schwab Corporation'''<ref name=10K/> — америкалық көпұлтты [[қаржы институты|қаржылық қызметтер]] компаниясы. Ол жеке және институционалдық клиенттерге [[банк]] қызметтерін, [[коммерциялық банк]] қызметтерін, инвестициялық және соған байланысты қызметтерді, соның ішінде консультациялық және [[әл-ауқатты басқару]] жөніндегі кеңес беру қызметтерін ұсынады. Активтері бойынша [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы ең ірі банктердің]] бірі болып табылатын компанияның<ref name=10K/> 2024 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша клиенттік активтері 10,10 трлн АҚШ долларын, белсенді брокерлік шоттарының саны 36,5 млн, жұмыс орнындағы [[зейнетақы жоспары]]на қатысушылардың шоттары 5,4 млн, ал банктік шоттары 2,0 млн болды.<ref name=10K/> Сондай-ақ компания бағалы қағаздарын қайырымдылыққа бергісі келетін клиенттерге [[донор кеңес беретін қор]] ұсынады.<ref>{{cite web | url=https://www.schwabcharitable.org/charities | title=Schwab Charitable - Where to Give | publisher=Charles Schwab Corp}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Schwab Charitable Facilitates More Than $1.5 Billion in Grants in Fiscal Year 2017 |url=https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130194434/https://www.businesswire.com/news/home/20170710005264/en/Schwab-Charitable-Facilitates-1.5-Billion-Grants-Fiscal |archive-date=2024-11-30 |access-date=2026-01-29 |work=[[Business Wire]]}}</ref> Компания [[Сан-Франциско]]да, Калифорнияда құрылды, ал штаб-пәтері [[Уэстлейк, Техас]]та орналасқан. Оның негізінен АҚШ пен Ұлыбританияның қаржы орталықтарында орналасқан 380-нен астам [[Филиал (банк ісі)|филиалы]] бар. 1971 жылы '''First Commander Corporation''' ретінде құрылған компания 1973 жылы '''Charles Schwab & Co.''' болып қайта аталды және [[АҚШ-тағы дерегуляция|1970-жылдардағы дерегуляцияны]] пайдаланып, үлестік бағалы қағаздарды [[Жеңілдіктер мен үстемелер|жеңілдікпен сатуды]] алғашқылардың бірі болып енгізді. [[Сакраменто, Калифорния]]да негізгі бөлімшесін ашқаннан кейін банк [[Сиэтл]]ге дейін кеңейді, ал [[АҚШ экономикасы#Тарихы|1980-жылдардағы экономикалық өрлеу]] банктің технологияларға, автоматтандыруға және цифрлық есеп жүргізуге салған инвестицияларын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Тәулік бойы тапсырыс қабылдау мен баға белгілеулерін ұсынуды алғаш енгізген компанияны 1983 жылы [[Bank of America]] 55 млн АҚШ долларына сатып алды. Үш жылдан кейін банктің комиссиясыз [[инвестициялық қор]]ларының табыстылығы негізін қалаушыны өз компаниясын 280 млн АҚШ долларына қайта сатып алуға итермеледі.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |title=Schwab Completes Buyout of Brokerage From B of A |date=April 1, 1987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429123803/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-04-01-fi-818-story.html |archive-date=April 29, 2019 |work=[[Los Angeles Times]] |author=John M. Broder}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Charles_Schwab_on_Nassau_Street.jpg|thumb|[[Принстон, Нью-Джерси]] қаласындағы, [[Принстон университеті]]нің жанында орналасқан Charles Schwab бөлімшесі]] 1963 жылы [[Чарльз Р. Шваб]] және тағы екі серіктес ''Investment Indicator'' инвестициялық ақпараттық бюллетенін шығара бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/ | title=Icons: Schwab still roots for the small investor | first=John | last=Waggoner | newspaper=[[USA Today]] | date=April 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903020839/https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2013/04/11/schwab-icon-of-the-small-investor/2070573/|archive-date=2023-09-03|url-status=live}}</ref> Ең танымал кезеңінде бюллетеньнің 3000 жазылушысы болды, олардың әрқайсысы жазылым үшін жылына 84 АҚШ долларын төлейтін. 1971 жылғы сәуірде компания Калифорнияда дәстүрлі брокерлік қызметтер көрсету және Schwab инвестициялық бюллетенін шығару мақсатында Commander Industries, Inc. компаниясының толық меншігіндегі еншілес кәсіпорны — First Commander Corporation ретінде тіркелді. Сол жылдың қарашасында Шваб және тағы төрт адам Commander Industries, Inc. компаниясынан барлық акцияларды сатып алды, ал 1972 жылы Шваб бұрын Commander Industries-ке тиесілі болған барлық акцияларды сатып алды. 1973 жылы компанияның атауы Charles Schwab & Co., Inc. болып өзгертілді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=5Og1VaPhkwwC | title=Charles Schwab: How One Company Beat Wall Street and Reinvented the Brokerage Industry | first=John | last=Kador | publisher=John Wiley & Sons | year= 2002| isbn=978-0471434313}}{{page needed|date=May 2020}}</ref> [[АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] 1975 жылы комиссия мөлшерлемелерін келісім бойынша белгілеуге рұқсат бергеннен кейін, Schwab жеңілдікті [[биржалық брокерлік қызмет]] көрсете бастады,<ref>{{Cite news |last=Vartan |first=Vartanig G. |date=1985-03-14 |title=Market Place; The Growth Of Schwab |url=https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524165811/https://www.nytimes.com/1985/03/14/business/market-place-the-growth-of-schwab.html |archive-date=2015-05-24 |access-date=2026-02-03 |work=New York Times |language=en}}</ref> сол жылы Сакраментода өзінің алғашқы филиалын ашты. 1977 жылы компания клиенттерге арналған семинарлар өткізе бастады. 1978 жылы Schwab-та жалпы саны 45 000 клиенттік шот болды, ал келесі жылы олардың саны екі есеге жуық өсіп, 84 000-ға жетті. 1979 жылы Schwab BETA (Brokerage Execution and Transaction Analysis сөздерінің қысқартылған атауы) деп аталатын бэк-офистік есеп айырысу жүйесіне 500 000 АҚШ долларын тәуекелге салып инвестициялады, соның арқасында автоматтандыруды өз ішінде енгізген алғашқы жеңілдікті брокерге айналды. 1980 жылы Schwab саладағы алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін баға белгілеу қызметін іске қосты, ал клиенттік шоттар саны 147 000-ға дейін өсті. 1981 жылы Schwab [[Нью-Йорк қор биржасы|NYSE]] мүшесі болды, ал клиенттік шоттар саны 222 000-ға жетті. 1982 жылы Schwab тәулік бойы тапсырыс қабылдау және баға белгілеу қызметін алғаш ұсынды, Гонконгта өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал клиенттік шоттар саны 374 000-ды құрады. 1983 жылы [[Bank of America]] Charles Schwab компаниясын 55&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды. 1984 жылы компания сату комиссиясы алынбайтын 140 [[инвестициялық қор]]ды іске қосты. 1987 жылы [[Чарльз Р. Шваб]]ты қоса алғанда, компания басшылығы оны Bank of America-дан 280&nbsp;млн АҚШ долларына қайта сатып алды.<ref name="selling">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|title=Bank America Is Selling Schwab Unit to Founder|first=Lawrence M.|last=Fisher|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 3, 1987|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022939/https://www.nytimes.com/1987/02/03/business/bank-america-is-selling-schwab-unit-to-founder.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 1991 жылы компания [[маркет-мейкер]]лік қызметпен айналысатын Mayer & Schweitzer компаниясын сатып алды, бұл Schwab-қа клиенттерінің тапсырыстарын биржаға жібермей-ақ орындауға мүмкіндік берді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html | title=Company News; Charles Schwab In an Acquisition |newspaper=[[The New York Times]] | date=June 6, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707235536/https://www.nytimes.com/1991/06/06/business/company-news-charles-schwab-in-an-acquisition.html|archive-date=2025-07-07|url-status=live}}</ref> 1997 жылы клиенттері үшін ең тиімді мәмілелерді қамтамасыз етпегені үшін оған 200 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html |title=Schwab Unit Agrees to Pay $200,000 Fine | agency=[[Bloomberg L.P.]] |newspaper = [[The New York Times]] | date=October 22, 1997 | url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007022800/https://www.nytimes.com/1997/10/22/business/schwab-unit-agrees-to-pay-200000-fine.html|archive-date=2025-10-07|url-status=live}}</ref> 2000 жылы бұл бөлімше Schwab Capital Markets болып қайта аталды.<ref>{{cite press release |url = https://www.td.com/document/PDF/investor/2001/2001-01-31-TDW%20Aitken%20Campbell%20JV%20with%20Schwab.pdf |title=Schwab and TD Waterhouse Join Forces to Build New UK Market Making Firm | publisher=[[Toronto-Dominion Bank]] | date=January 31, 2001}}</ref> 1993 жылы компания [[Лондон]]да кеңсе ашты.<ref name=history/> 1995 жылы Schwab Уолтер У. Беттингер негізін қалаған The Hampton Company компаниясын сатып алды; Беттингер 2008 жылы Schwab-тың бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news |date=November 9, 1995 |title=Charles Schwab acquired The Hampton Co., a defined benefit and defined |publisher=Pensions & Investments Online |url=https://www.pionline.com/article/19951109/ONLINE/511090703/charles-schwab-acquired-the-hampton-co-a-defined-benefit-and-defined |url-access=subscription}}</ref> Келесі жылы, 1996 жылы компания веб-сауда қызметін іске қосты, бұл клиенттерге биржада листингке енгізілген және биржадан тыс акциялармен сауда жасауға, сондай-ақ веб-сайт арқылы шот қалдықтары мен тапсырыстардың мәртебесін тексеруге мүмкіндік берді.<ref name=history>{{cite news | url=https://www.aboutschwab.com/history | title=Company history | publisher=Charles Schwab Corporation}}</ref> Компания өз күшімен әзірлеген дизайнға көңілі толмай, сайтты толық жаңарту үшін [[Razorfish (company)|Razorfish]] компаниясын жалдады. Кейін бұл жаңа дизайн Cooper-Hewitt Museum-ның алғашқы National Design Triennial көрмесіне қойылды.<ref>{{cite news | url=https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | title=The Artless Website: schwab.com| publisher=American Institute of Graphic Arts | date=January 25, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200236/https://www.aiga.org/the-artless-website-schwab-com | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2000 жылы Schwab [[U.S. Trust]] компаниясын 2,73&nbsp;млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/01/14/business/schwab-to-pay-2.73-billion-for-us-trust.html | title=Schwab to Pay $2.73 Billion For U.S. Trust | first=Patrick | last=McGeehan | work=[[The New York Times]] | date=January 14, 2000 | url-access=subscription }}</ref> Бір жылға жетпей U.S. Trust банк құпиясы туралы заңдарды бұзғаны үшін 10&nbsp;млн АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндеттелді. Оның 5&nbsp;млн АҚШ долларын Нью-Йорк штатының Банк департаментіне және 5&nbsp;млн АҚШ долларын Федералдық резерв кеңесіне төлеуіне бұйрық берілді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2001/07/14/business/us-trust-is-fined-10-million-in-bank-secrecy-law-case.html | title=U.S. Trust Is Fined $10 Million in Bank Secrecy-Law Case | first=Michael | last=Brick | work=[[The New York Times]] | date=July 14, 2001 | url-access=subscription}}</ref> 2006 жылғы 20 қарашада Schwab U.S. Trust-ты [[Bank of America]]-ға 3,3&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2006/11/20/bank-of-america-markets-equity-cx_jl_1120markets12.html| title=Bank of America To Buy U.S. Trust | first=Josh | last=Lipton | work=[[Forbes]] | date=November 20, 2006}}</ref> Мәміле 2007 жылдың екінші тоқсанында аяқталды. 2004 жылғы қаңтарда Schwab акциялар бойынша зерттеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін [[SoundView Technology Group]] компаниясын 345&nbsp;млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | title=Schwab Completes Acquisition of SoundView Technology Group | publisher=Charles Schwab Corporation | via=[[Business Wire]] | date=January 16, 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200921/https://www.businesswire.com/news/home/20050922005566/en/Schwab-Completes-Acquisition-SoundView-Technology-Group | archive-date=July 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2003/11/20/business/company-news-schwab-to-buy-soundview-for-321-million.html | title=Schwab To Buy Soundview For $321 Million | agency=[[Bloomberg News]] | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Брокерлік компаниядағы 20 жылдық қызметінің басым бөлігінде Чарльз Р. Швабтың ең жақын серігі болған Дэвид С. Поттрак 1998–2003 жылдары компанияның негізін қалаушымен бірге бас атқарушы директор қызметін атқарды. 2003 жылғы мамырда Шваб қызметінен кетіп, бас атқарушы директор ретіндегі толық басқаруды Поттракқа берді. 2004 жылғы 24 шілдеде компанияның директорлар кеңесі Поттракты қызметінен босатып, оның орнына компанияның негізін қалаушы әрі есімі компания атауына берілген Чарльз Р. Швабты тағайындады. Поттрактың қызметтен алынғаны туралы хабар компания екінші тоқсанда жалпы пайдасының 10%-ға төмендеп, 113&nbsp;млн АҚШ долларын құрағанын жариялаған тұста шықты; бұған негізінен клиенттердің акциялармен саудасынан түсетін кірістің 26%-ға азаюы себеп болды. Басқаруға қайта оралғаннан кейін Шваб компанияның «өз мұрасынан алшақтап кеткенін» мойындап, бизнесті жеке инвесторларға қаржылық кеңес беруге қайта бағыттады. Ол сондай-ақ Поттрак енгізген комиссиялық алымдардың өсуін кері қайтарды. Компанияның жағдайы қалпына келіп, 2005 жылы пайдасы да, акцияларының бағасы да өсті. Поттрак қызметінен босатылғаннан кейін акция бағасы 151%-ға дейін өсті, ал Чарльз Шваб қайта оралғаннан бергі өсім он есеге жетті.<ref name="down">{{cite news| title=Charles Schwab steps down as CEO of his brokerage | url=https://latimesblogs.latimes.com/money_co/2008/07/charles-r-schwa.html| work=[[Los Angeles Times]] | date=July 22, 2008}}</ref> Компанияның таза трансферттік активтері, яғни басқа компаниялардан ауысқан активтері, 2004–2008 жылдары төрт есе өсті. Schwab-тың YieldPlus қоры [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде −31,7% кірістілік көрсетуіне байланысты дау туғызды.<ref>{{cite web|url=https://www.slcg.com/pdf/workingpapers/Schwab%20YieldPlus.pdf|title=Charles Schwab YieldPlus Risk|last1=Deng |first1=Geng|last2=McCann|first2=Craig|year=2010|publisher=Securities Litigation & Consulting Group |last3=O'Neal|first3=Edward}}</ref> Schwab YieldPlus Fund инвесторлары, соның ішінде Чарльз Швабтың өзі де, 1,1&nbsp;млрд АҚШ долларын жоғалтты.<ref>{{cite news|last=Norris |first=Floyd|url=https://www.nytimes.com/2011/01/14/business/14norris.html|title=At Schwab, Unkept Promise To Investors| date=January 14, 2011 | newspaper=[[The New York Times]] |author-link=Floyd Norris| url-access=subscription}}</ref> 2011 жылы Schwab YieldPlus қорларын жапты.<ref>{{cite news|last=Pender |first=Kathleen| url=https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/| title=Schwab shuttering beleaguered YieldPlus funds|date=June 24, 2011 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727201340/https://blog.sfgate.com/pender/2011/06/24/schwab-shuttering-beleaguered-yieldplus-funds/ | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2007 жылғы сәуірде компания The 401(k) Company компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | title=Schwab Completes Acquisition of The 401(k) Company | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=April 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200743/https://www.businesswire.com/news/home/20070920006146/en/Schwab-Completes-Acquisition-401-Company | archive-date=July 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы 15 желтоқсанда компания [[Нью-Йорк қор биржасы]] мен Nasdaq-тағы қосарлы листингтен бас тартып, өзінің жай акцияларын тек [[Nasdaq]] биржасында листингтеуге көшті.<ref>{{Cite web |date=2005-12-15 |title=Charles Schwab Moves Its Listing to The NASDAQ Stock Market |url=https://ir.nasdaq.com/news-releases/news-release-details/charles-schwab-moves-its-listing-nasdaq-stock-market |website=ir.nasdaq.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-dec-16-fi-wrap16-story.html | title=Schwab to Quit NYSE for Nasdaq | website=[[Los Angeles Times]] | date=December 16, 2005 }}</ref> 2008 жылғы 22 шілдеде бұған дейін [[операциялық директор]] қызметін атқарған Уолтер У. Беттингер компанияның негізін қалаушының орнына бас атқарушы директор болып тағайындалды. Чарльз Р. Шваб компанияның [[атқарушы төраға]]сы қызметінде қалды және «өте белсенді төраға ретінде қызмет етуді жалғастыратынын» мәлімдеді.<ref name="down" /> 2010 жылғы 22 ақпанда Charles Schwab өз акцияларының листингін қайтадан Нью-Йорк қор биржасына ауыстырды.<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/business/autos-transportation/schwab-moves-listing-from-nasdaq-to-nyse-idUSN22217009/ | title=Schwab moves listing from Nasdaq to NYSE | work=Reuters }}</ref> 2011 жылы компания OptionsXpress компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | title=Schwab Completes Acquisition of optionsXpress | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=August 31, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903023843/https://www.businesswire.com/news/home/20110831007072/en/Schwab-Completes-Acquisition-optionsXpress | archive-date=September 3, 2023}}</ref> Сондай-ақ компания нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық жасақтама жеткізушісі Compliance11, Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11| title=Schwab Completes Acquisition of Compliance11, Inc.| publisher=Charles Schwab Corp| via=Business Wire| date=November 16, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903025345/https://www.businesswire.com/news/home/20111116005867/en/Schwab-Completes-Acquisition-Compliance11 | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2012 жылы ол [[активтерді басқару]]мен айналысатын ThomasPartners компаниясын сатып алды.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | title=Schwab Announces Agreement to Acquire Thomas Partners | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=October 15, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903022341/https://www.businesswire.com/news/home/20121015005686/en/Schwab-Announces-Agreement-Acquire-Thomas-Partners | archive-date=September 3, 2023}}</ref> 2020 жылғы 1 шілдеде компания жеке басқарылатын шоттардағы тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданған, басқаруындағы активтері 10,7&nbsp;млрд АҚШ долларын құрайтын тәуелсіз инвестициялық басқарушы Wasmer, Schroeder & Company компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200701005204/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-Wasmer-Schroeder-Company-LLC | title=Schwab Completes Acquisition of Wasmer, Schroeder & Company, LLC |date=July 1, 2020 }}</ref> 2020 жылғы 26 мамырда компания [[USAA]] компаниясының инвестициялық басқару шоттарын 1,8&nbsp;млрд АҚШ долларына қолма-қол ақшаға сатып алды.<ref>{{cite news | last=Santana | first=Steven | title=Schwab completes purchase of USAA Investment Management | url=https://www.bizjournals.com/sanantonio/news/2020/05/26/charles-schwab-completes-purchase-of-usaa-invest.html | work=[[American City Business Journals]] | date=May 26, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/07/26/charles-schwab-to-buy-usaa-assets-in-1point8-billion-deal.html | title=Charles Schwab to buy USAA assets in $1.8 billion deal | last=Cullen | first=Terri | website=[[CNBC]] |date=July 26, 2019}}</ref> 2020 жылғы маусымда компания инвесторларға [[S&P 500]] индексіне кіретін компаниялар акцияларының бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік бере бастады.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200602005704/en/Schwab-Announces-Availability-of-Schwab-Stock-Slices%E2%84%A2 | title=Schwab Announces Availability of Schwab Stock Slices™ | publisher=[[Business Wire]] | date=June 2, 2020}}</ref> 2020 жылғы мамырда компания инвесторларға акциялардың бөлшек үлестерін сатып алуға мүмкіндік беретін «Stock Slices» қызметін жариялады.<ref>{{Cite web |title=Introducing Schwab Stock Slices™ – Designed to Make Investing Easier and More Accessible |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2020/Introducing-Schwab-Stock-Slices--Designed-to-Make-Investing-Easier-and-More-Accessible/default.aspx |access-date=2026-04-06 |website=pressroom.aboutschwab.com |language=en-US}}</ref> Бұл инвесторларға толық акцияларды сатып алуға қажет қаражаттан аз сомамен акциялар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2020 жылғы қазанда компания [[TD Ameritrade]] компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20201006005590/en/Schwab-Completes-Acquisition-of-TD-Ameritrade | title=Schwab Completes Acquisition of TD Ameritrade | publisher=[[Business Wire]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/charles-schwab-completes-acquisition-of-td-ameritrade-60619300 | title=Charles Schwab completes acquisition of TD Ameritrade | first=John | last=Baguios | work=[[S&P Global]] | date=October 6, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://nebraska.tv/news/local/charles-schwab-completes-its-26b-purchase-of-td-ameritrade | title=Charles Schwab completes its $26B purchase of TD Ameritrade | agency=[[Associated Press]] | date=October 6, 2020}}</ref> Сатып алу аясында [[Toronto-Dominion Bank]] компанияның шамамен 12% үлесін иеленді. Көп ұзамай Schwab TD Ameritrade шоттарын Charles Schwab жүйесіне көшіру үдерісін бастады; бұл үдеріс аяқталғаннан кейін TD Ameritrade 2024 жылғы мамырда жабылды.<ref>{{Cite news | url=https://www.thinkadvisor.com/2024/05/10/schwab-pulls-plug-on-td-ameritrade-platforms/ | title=Schwab Shuts TD Ameritrade Platforms for Good | first=Dinah Wisenberg | last=Brin | work=thinkadvisor | date=May 10, 2024}}</ref> 2025 жылдың басында TD Bank Schwab-тағы өз үлесін сатты.<ref>{{Cite news |url=https://pbn.com/embattled-td-bank-unloads-entire-ownership-in-charles-schwab/ |title=Embattled TD Bank unloads entire ownership in Charles Schwab |date=February 24, 2025 |work=[[Providence Business News]]}}</ref> 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап компания штаб-пәтерін Калифорниядағы Сан-Францискодан [[Уэстлейк, Техас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite news | url=https://www.nbcdfw.com/news/local/charles-schwab-to-officially-move-headquarters-to-denton-county-on-jan-1/2514658/ | title=Charles Schwab to Officially Move Headquarters to Denton County on Jan. 1 | first=Hannah | last=Jones | work=[[KXAS-TV]] | date=December 28, 2020}}</ref> 2022 жылғы маусымда АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы компанияға [[робо-кеңесші]] қызметін пайдаланатын клиенттері үшін қорлардағы активтердің бөлінуі мен комиссиялық алымдарды ашып көрсетпегені жөніндегі айыптауларды реттеу үшін 187&nbsp;млн АҚШ долларын төлеуді міндеттеді. 2015 жылғы наурыздан 2018 жылғы қарашаға дейін Charles Schwab клиенттері мен әлеуетті инвесторларын өзінің робо-кеңесші қызметінде жасырын комиссиялар жоқ деп сендіріп, жаңылыстырғаны және инвестициялардағы қолма-қол ақшаның табыстылыққа кері әсері туралы клиенттерге хабарламағаны анықталды. Комиссияның мәлімдеуінше, компания робо-кеңесші портфельдеріндегі қолма-қол қаражатты өзімен аффилиирленген банкке аударып, оны несиеге беру және несиелерден алған пайызы мен робо-кеңесші клиенттеріне төлеген пайызы арасындағы айырманы өзінде қалдыру арқылы осы қаражаттан табыс тапқан.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Katanga |date=June 13, 2022 |title=Charles Schwab subsidiaries to pay $187 mln to settle SEC charges |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/charles-schwab-subsidiaries-pay-187-mln-settle-sec-charges-2022-06-13/ |access-date=June 13, 2022}}</ref> 2025 жылғы 1 қаңтарда Рик Вурстер зейнетке шыққан Уолт Беттингердің орнына компанияның бас атқарушы директоры қызметіне кірісті.<ref>{{cite press release|author=<!-- not stated -->|date=October 1, 2024|title=Walt Bettinger to Retire as CEO |url=https://pressroom.aboutschwab.com/press-releases/press-release/2024/Walt-Bettinger-to-Retire-as-CEO/default.aspx|location=Westlake, Texas|publisher=The Charles Schwab Corporation|agency= |access-date=January 22, 2025}}</ref> 2025 жылғы қарашада компания жеке компаниялардың акцияларымен сауда жасауға арналған Forge Global платформасын 660 млн АҚШ долларына сатып алуға келісті.<ref>{{Cite web |last=Saini |first=Manya |date=November 6, 2025 |title=Schwab to buy Forge Global for $660 million as demand for pre-IPO shares grows |url=https://www.reuters.com/legal/transactional/charles-schwab-strikes-660-million-deal-private-shares-platform-forge-global-2025-11-06/ |access-date=November 6, 2025 |website=Reuters}}</ref> == Жоғары басшылығы == * ''Төраға:'' Чарльз Р. Шваб (1971 жылдан бері) * ''Бас атқарушы директор:'' Ричард А. Вурстер (2025 жылдан бері) === Бұрынғы бас атқарушы директорлар тізімі === # Чарльз Р. Шваб (1971–1998) # Чарльз Р. Шваб және Дэвид С. Поттрак (1998–2003); бірлескен бас атқарушы директорлар # Дэвид С. Поттрак (2003–2004) # Чарльз Р. Шваб (2004–2008); екінші мерзімі # Уолтер У. Беттингер II (2008–2024) == Маркетингі == 2004 жылы Charles Schwab толық циклді [[жарнама агенттігі]] ретінде [[Havas Worldwide]] компаниясын (сол кезде Euro RSCG деп аталған) таңдады. 2005 жылы компания Euro RSCG әзірлеген, ''Talk to Chuck'' ұраны қолданылған және режиссері әрі аниматоры [[Боб Сабистон]]ның [[Rotoshop|Flat Black Films]] студиясы болған телевизиялық жарнамалар сериясын іске қосты. «Talk to Chuck» науқаны баспа басылымдарында, интернетте, билбордтарда және компания филиалдарында жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://slate.com/business/2005/12/animation-in-ads-for-charles-schwab.html | last=Stevenson | first=Seth | title=Money Toons: The distinctive animated ads from Charles Schwab | publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] | date=December 5, 2005}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' блогындағы жазбада бұл жарнамалар есте оңай сақталатын бір ғана тіркесті қамтығандықтан тиімді болғаны айтылды.<ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/experts/2014/08/06/why-talk-to-chuck-was-a-great-ad/ | title=Why 'Talk to Chuck' Was a Great Ad | last=Higgins | first=Michelle Perry | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 6, 2014 | url-access=subscription}}</ref> 2013 жылғы ақпанда Schwab [[Crispin Porter + Bogusky]] (CP+B) компаниясын өзінің жетекші креативтік агенттігі ретінде жалдады, ал Havas Worldwide ActiveTrader және optionsXpress үшін жарнамалар жасауды жалғастырды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/charles-schwab-completes-creative-search-147124/ | title=Charles Schwab Completes Creative Search: Crispin outstrips Fallon for lead role | last=Beltrone | first=Gabriel | work=[[AdWeek]] | date=February 7, 2013}}</ref> Сол жылы компания CP+B әзірлеген ''Own Your Tomorrow'' ұраны бар жарнамалық науқанды іске қосты.<ref>{{cite press release| url=https://www.businesswire.com/news/home/20130612005401/en/Charles-Schwab-Launches-New-Campaign-Celebrating-Spirit | title=Charles Schwab Launches New Campaign Celebrating the Spirit of Engagement | publisher=Charles Schwab Corp | via=[[Business Wire]] | date=June 12, 2013}}</ref> 2015 жылғы наурызда [[Adweek]] Schwab-тың Intelligent Portfolio қызметі үшін CP+B әзірлеген маркетингтік материал туралы жазды.<ref>{{cite news | url=https://www.adweek.com/brand-marketing/ad-day-meet-charles-schwabs-new-intelligent-nonhuman-pitchman-163418/ | title=Ad of the Day: Meet Charles Schwab's New Intelligent, Nonhuman Pitchman: CP+B builds embodiment of the company's robo-adviser | last=Gianatasio | first=David | work=[[AdWeek]] | date=March 12, 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ банктерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Калифорниядағы 1971 жыл]] [[Санат:1971 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:Даллас-Форт-Уэрт агломерациясында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Электронды сауда платформалары]] [[Санат:Биржалық инвестициялық қорлар]] [[Санат:1971 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ инвестициялық басқару компаниялары]] [[Санат:Онлайн брокерлер]] 4iwea01iu062o0016fmka4lt8auf6jk Қатысушы талқылауы:Что9007 3 786235 3650953 2026-09-04T14:01:24Z S.Marchenko 170485 S.Marchenko [[Қатысушы талқылауы:Что9007]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Viszlát nyár]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Что9007|Что9007]]" to "[[Special:CentralAuth/Viszlát nyár|Viszlát nyár]]" 3650953 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Viszlát nyár]] lv5ud3wsdgv6cpcpyxynztyi7f6r182 Жызақты басып алу 0 786236 3650987 2026-09-04T14:42:13Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қ... 3650987 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды, 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n670khbgnvc5c2ekzk08zmclr9sd8v7 3650988 3650987 2026-09-04T14:42:59Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3650988 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды, 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rkj44pm0nbzlupvzamtsenu4o0hgv1w 3650989 3650988 2026-09-04T14:46:46Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3650989 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды, 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді. == Шабуыл == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0a0pggbo2gni9fac092426hpsa6vqem 3650990 3650989 2026-09-04T14:47:34Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3650990 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды, 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді. == Шабуыл == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] gsnx5a3i5liqh86i40v8j963txuu7g9 3650991 3650990 2026-09-04T14:53:08Z Орел Карл 81620 /* Шабуыл */ 3650991 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды, 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 4m618mpgdhvhn8fzmikuk7mzzow2mbg 3650992 3650991 2026-09-04T14:57:23Z Орел Карл 81620 /* Салдары */ 3650992 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды, 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|200px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол Ыржар түбінде Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда Хожантты басып алды, 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді. Жызақтан айырылған Бұхара әскері Самарқанға қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 7svq6w8tzyqljdhakjxff5rmcyliet4 3650993 3650992 2026-09-04T14:57:33Z Орел Карл 81620 /* Салдары */ 3650993 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды, 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол Ыржар түбінде Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда Хожантты басып алды, 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді. Жызақтан айырылған Бұхара әскері Самарқанға қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 8yzb1pqe5pk7jcwaoh41kz3b35ssebu 3650994 3650993 2026-09-04T14:59:21Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3650994 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол Ыржар түбінде Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда Хожантты басып алды, 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді. Жызақтан айырылған Бұхара әскері Самарқанға қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 7fs87evibcs9h77nni1ugiz1q6hnyxj 3650995 3650994 2026-09-04T14:59:40Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3650995 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді<ref>[http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМЬ ЛЕТ «Исторический Вестник», т. СХХХ, стр. 37.] {{Wayback|url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php |date=20200605165400 }})</ref>. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол Ыржар түбінде Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда Хожантты басып алды, 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді. Жызақтан айырылған Бұхара әскері Самарқанға қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] py1mjff0kzvgs56u2vg81gdorn2cz6o 3650996 3650995 2026-09-04T15:00:08Z Орел Карл 81620 /* Шабуыл */ 3650996 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді<ref>[http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМЬ ЛЕТ «Исторический Вестник», т. СХХХ, стр. 37.] {{Wayback|url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php |date=20200605165400 }})</ref>. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. — СПб., 1882. — 283 с.</ref>. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол Ыржар түбінде Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда Хожантты басып алды, 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді. Жызақтан айырылған Бұхара әскері Самарқанға қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 6875wo70pj64m8pcyytmpckj5cq9twm 3650999 3650996 2026-09-04T15:00:34Z Орел Карл 81620 /* Салдары */ 3650999 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді<ref>[http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМЬ ЛЕТ «Исторический Вестник», т. СХХХ, стр. 37.] {{Wayback|url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php |date=20200605165400 }})</ref>. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. — СПб., 1882. — 283 с.</ref>. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол Ыржар түбінде Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда Хожантты басып алды, 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді<ref>Керсновский А. А. История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз.</ref>. Жызақтан айырылған Бұхара әскері Самарқанға қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 41yp78mo6odqyauh0erblgb1dpwlefn 3651000 3650999 2026-09-04T15:01:25Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651000 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді<ref>[http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМЬ ЛЕТ «Исторический Вестник», т. СХХХ, стр. 37.] {{Wayback|url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php |date=20200605165400 }})</ref>. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. — СПб., 1882. — 283 с.</ref>. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол Ыржар түбінде Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда Хожантты басып алды, 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді<ref>Керсновский А. А. История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз.</ref>. Жызақтан айырылған Бұхара әскері Самарқанға қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Әдебиет == * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию]. 1882. 283 с. * ''Зиновьев М. А.'' Осада Ура-Тюбе и Джизага. Воспоминания об осенней экспедиции 1866 года в Туркестанской области // Русский вестник. Т. 74-75, 1868, № 3, 4, 5, 6 * Трактат Ахмада Дониша «История мангытской династии». Перевод, предисловие и примечания И. А. Наджафовой. Душанбе,1967. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населённых пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 4ai51luz6fc5fkx69vr0sutfeosihfw 3651001 3651000 2026-09-04T15:02:18Z Орел Карл 81620 /* Салдары */ 3651001 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында Қоқан хандығына қарасты Хожант бекінісін басып алды. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді<ref>[http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМЬ ЛЕТ «Исторический Вестник», т. СХХХ, стр. 37.] {{Wayback|url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php |date=20200605165400 }})</ref>. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. — СПб., 1882. — 283 с.</ref>. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда [[Хожантты басып алу|Хожантты басып алды]], 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді<ref>Керсновский А. А. История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз.</ref>. Жызақтан айырылған Бұхара әскері [[Самарқан|Самарқанға]] қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Әдебиет == * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию]. 1882. 283 с. * ''Зиновьев М. А.'' Осада Ура-Тюбе и Джизага. Воспоминания об осенней экспедиции 1866 года в Туркестанской области // Русский вестник. Т. 74-75, 1868, № 3, 4, 5, 6 * Трактат Ахмада Дониша «История мангытской династии». Перевод, предисловие и примечания И. А. Наджафовой. Душанбе,1967. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населённых пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] bt12t5t7zsimdvo7ipmit8tnw4h17nz 3651002 3651001 2026-09-04T15:02:53Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3651002 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығына]] қарасты [[Хожантты басып алу|Хожант бекінісін басып алды]]. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді<ref>[http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМЬ ЛЕТ «Исторический Вестник», т. СХХХ, стр. 37.] {{Wayback|url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php |date=20200605165400 }})</ref>. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. — СПб., 1882. — 283 с.</ref>. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда [[Хожантты басып алу|Хожантты басып алды]], 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді<ref>Керсновский А. А. История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз.</ref>. Жызақтан айырылған Бұхара әскері [[Самарқан|Самарқанға]] қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Әдебиет == * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию]. 1882. 283 с. * ''Зиновьев М. А.'' Осада Ура-Тюбе и Джизага. Воспоминания об осенней экспедиции 1866 года в Туркестанской области // Русский вестник. Т. 74-75, 1868, № 3, 4, 5, 6 * Трактат Ахмада Дониша «История мангытской династии». Перевод, предисловие и примечания И. А. Наджафовой. Душанбе,1967. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населённых пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] revx0lx5ui8nabylyemmn5lbnpwxps8 Калифорния Технология Институты 0 786237 3651004 2026-09-04T15:11:22Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Калифорния Технология Институты]] бетін [[Калифорния технология институты]] бетіне жылжытты 3651004 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Калифорния технология институты]] 5vg63y1uwknr9w20r54n9fxzxy69jvg I Баһадүр Герей 0 786238 3651006 2026-09-04T15:17:55Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Ти... 3651006 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} addxeqf3p4iv09rj5hp0gz3xhidja6a 3651007 3651006 2026-09-04T15:18:14Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандары|Қырым хандары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651007 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандары]] 1izkww5zz9v6wx3n7kyk06xx22i0cue 3651010 3651007 2026-09-04T15:25:43Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651010 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == === Қантемірге қарсы жорық === 1636–1637 жылдардың қысында Қырымның Түркиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді көздеген ханзада I Баһадүр Герей Осман билігінің қолдауына сүйенген Қантемірге қарсы жорық ұйымдастырды. Қантемір [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасының]] негізін қалаушы еді. I Баһадүр Герейдің бұл жорығына Запорожье казактарының Павлюк атаман бастаған жасағы да қатысты. Ол Бұжақ татарларына қарсы бағытталған әскери қимылдарға қолдау көрсетті. Казактардың көмегі жорықтың нәтижесіне елеулі ықпал етті. Деректерде олардың «саны аз болса да, көп болған жауды жеңіп, тас-талқан еткені» айтылады. Осылайша бұл әскери науқан Батыр Герейдің пайдасына аяқталды. === Қырымның тағында === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандары]] a437n4v0olpyqfwjooeqqtx3htfexc3 3651017 3651010 2026-09-04T15:40:44Z Орел Карл 81620 /* Қырымның тағында */ 3651017 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == === Қантемірге қарсы жорық === 1636–1637 жылдардың қысында Қырымның Түркиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді көздеген ханзада I Баһадүр Герей Осман билігінің қолдауына сүйенген Қантемірге қарсы жорық ұйымдастырды. Қантемір [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасының]] негізін қалаушы еді. I Баһадүр Герейдің бұл жорығына Запорожье казактарының Павлюк атаман бастаған жасағы да қатысты. Ол Бұжақ татарларына қарсы бағытталған әскери қимылдарға қолдау көрсетті. Казактардың көмегі жорықтың нәтижесіне елеулі ықпал етті. Деректерде олардың «саны аз болса да, көп болған жауды жеңіп, тас-талқан еткені» айтылады. Осылайша бұл әскери науқан Батыр Герейдің пайдасына аяқталды. === Қырымның тағында === Хан тағына отырған I Баһадүр Герей өзінен бұрынғы билеушінің Қырымның ақсүйектерімен қарым-қатынастағы саясатын жалғастырды. Ол ең алдымен Шырын руымен одаққа сүйеніп, Мансұр руын бағындыруға бағытталған жаңа шараларды қолға алды. Бұл әрекеттер ақырында [[Ноғайлар|ноғайлардың]] [[Қырым|Қырым түбегінен]] жаппай көшіп кетуіне алып келді. I Баһадүр Герей өзінің інісі [[III Ислам Герей|Ислам Герейді]] 1637–1641 жылдары қалғай етіп тағайындады. Ал басқа бауырлары [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]] 1637–1640 жылдары, [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]] 1640–1641 жылдары нұреддин қызметін атқарды. Ханның сыртқы саясаттағы негізгі қадамдарының бірі [[Азақ|Азақ (Азов)]] бекінісінің төңірегінде қалыптасқан жағдайға байланысты Осман империясы және Ресей патшалығымен келіссөздер жүргізуі болды. Бұл бекіністі 1637 жылы [[Дон казактары]] басып алған еді. Осман империясына тәуелді билеуші бола тұра, I Баһадүр Герей, жоғарыда айтылғандай, Қырымның Түркиядан тәуелсіз болуын армандады. Қырым бектері де түрік иеліктерін қорғау үшін татар жасақтарын жұмсауға кеңес бермеді. Осыған байланысты хан Азақты қайтару жөніндегі әскери операцияның негізгі ауыртпалығын сұлтанның өзіне қалдыруды ұйғарды. 1639 жылғы мамырда I Баһадүр Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] әйгілі Аласапыран кезеңі оқиғаларының қаһарманы әрі шытырман оқиғаларымен танылған кінәз [[Петр Арсланович Урусов|Петр-Урак Урусовты]] алдап шақырып, өлім жазасына кесті. Ол бұған дейін Қантемірмен құдандалы болған еді. Алайда кейін сұлтан I Баһадүр Герейді Азаққа (Азовқа) түрік әскеріне көмек көрсету үшін жорыққа шығуға мәжбүр етті. 1641 жылғы Азақ жорығы кезінде хан оба ауруына шалдықты. Қырымға қайтып келе жатып, [[Көзлеу|Көзлеуде]] қайтыс болды. Ол Бақшасарайда, әкесінің дүрбесінде, Хамушан орамында жерленді. I Баһадүр Герей ақын ретінде де белгілі. Ол «Ремзий» бүркеншік атымен көптеген көркем лирикалық шығармалар жазған. Сол туындыларының бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандары]] t9hcsasddkknqpoz4tayjyft6bj0pp0 3651018 3651017 2026-09-04T15:41:49Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651018 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' '''(Батыр Герей<ref>[https://books.google.ru/books?id=FLzQzmb9s5AC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=павлюга Павлюк] // Славянская энциклопедия XVII век. − В 2-х т. / Автор-составитель В. В. Богуславский — Мәскеу: Олма-Пресс; ОАО ПФ «Красный пролетарий», 2004. — {{s|Т. 2 «Н−Я»}} — 784 с. — ISBN 5-224-03660-7. — ББК 63.2(2). — С. 102.</ref>)''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == === Қантемірге қарсы жорық === 1636–1637 жылдардың қысында Қырымның Түркиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді көздеген ханзада I Баһадүр Герей Осман билігінің қолдауына сүйенген Қантемірге қарсы жорық ұйымдастырды. Қантемір [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасының]] негізін қалаушы еді. I Баһадүр Герейдің бұл жорығына Запорожье казактарының Павлюк атаман бастаған жасағы да қатысты. Ол Бұжақ татарларына қарсы бағытталған әскери қимылдарға қолдау көрсетті. Казактардың көмегі жорықтың нәтижесіне елеулі ықпал етті. Деректерде олардың «саны аз болса да, көп болған жауды жеңіп, тас-талқан еткені» айтылады. Осылайша бұл әскери науқан Батыр Герейдің пайдасына аяқталды. === Қырымның тағында === Хан тағына отырған I Баһадүр Герей өзінен бұрынғы билеушінің Қырымның ақсүйектерімен қарым-қатынастағы саясатын жалғастырды. Ол ең алдымен Шырын руымен одаққа сүйеніп, Мансұр руын бағындыруға бағытталған жаңа шараларды қолға алды. Бұл әрекеттер ақырында [[Ноғайлар|ноғайлардың]] [[Қырым|Қырым түбегінен]] жаппай көшіп кетуіне алып келді. I Баһадүр Герей өзінің інісі [[III Ислам Герей|Ислам Герейді]] 1637–1641 жылдары қалғай етіп тағайындады. Ал басқа бауырлары [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]] 1637–1640 жылдары, [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]] 1640–1641 жылдары нұреддин қызметін атқарды. Ханның сыртқы саясаттағы негізгі қадамдарының бірі [[Азақ|Азақ (Азов)]] бекінісінің төңірегінде қалыптасқан жағдайға байланысты Осман империясы және Ресей патшалығымен келіссөздер жүргізуі болды. Бұл бекіністі 1637 жылы [[Дон казактары]] басып алған еді. Осман империясына тәуелді билеуші бола тұра, I Баһадүр Герей, жоғарыда айтылғандай, Қырымның Түркиядан тәуелсіз болуын армандады. Қырым бектері де түрік иеліктерін қорғау үшін татар жасақтарын жұмсауға кеңес бермеді. Осыған байланысты хан Азақты қайтару жөніндегі әскери операцияның негізгі ауыртпалығын сұлтанның өзіне қалдыруды ұйғарды. 1639 жылғы мамырда I Баһадүр Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] әйгілі Аласапыран кезеңі оқиғаларының қаһарманы әрі шытырман оқиғаларымен танылған кінәз [[Петр Арсланович Урусов|Петр-Урак Урусовты]] алдап шақырып, өлім жазасына кесті. Ол бұған дейін Қантемірмен құдандалы болған еді. Алайда кейін сұлтан I Баһадүр Герейді Азаққа (Азовқа) түрік әскеріне көмек көрсету үшін жорыққа шығуға мәжбүр етті. 1641 жылғы Азақ жорығы кезінде хан оба ауруына шалдықты. Қырымға қайтып келе жатып, [[Көзлеу|Көзлеуде]] қайтыс болды. Ол Бақшасарайда, әкесінің дүрбесінде, Хамушан орамында жерленді. I Баһадүр Герей ақын ретінде де белгілі. Ол «Ремзий» бүркеншік атымен көптеген көркем лирикалық шығармалар жазған. Сол туындыларының бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандары]] ihrpt06bh2evixuinyizzb7gchuycrz 3651019 3651018 2026-09-04T15:44:31Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651019 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' '''(Батыр Герей<ref>[https://books.google.ru/books?id=FLzQzmb9s5AC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=павлюга Павлюк] // Славянская энциклопедия XVII век. − В 2-х т. / Автор-составитель В. В. Богуславский — Мәскеу: Олма-Пресс; ОАО ПФ «Красный пролетарий», 2004. — {{s|Т. 2 «Н−Я»}} — 784 с. — ISBN 5-224-03660-7. — ББК 63.2(2). — С. 102.</ref>)''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == === Қантемірге қарсы жорық === 1636–1637 жылдардың қысында Қырымның Түркиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді көздеген ханзада I Баһадүр Герей Осман билігінің қолдауына сүйенген Қантемірге қарсы жорық ұйымдастырды. Қантемір [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасының]] негізін қалаушы еді. I Баһадүр Герейдің бұл жорығына Запорожье казактарының Павлюк атаман бастаған жасағы да қатысты. Ол Бұжақ татарларына қарсы бағытталған әскери қимылдарға қолдау көрсетті. Казактардың көмегі жорықтың нәтижесіне елеулі ықпал етті. Деректерде олардың «саны аз болса да, көп болған жауды жеңіп, тас-талқан еткені» айтылады. Осылайша бұл әскери науқан Батыр Герейдің пайдасына аяқталды. === Қырымның тағында === Хан тағына отырған I Баһадүр Герей өзінен бұрынғы билеушінің Қырымның ақсүйектерімен қарым-қатынастағы саясатын жалғастырды. Ол ең алдымен Шырын руымен одаққа сүйеніп, Мансұр руын бағындыруға бағытталған жаңа шараларды қолға алды. Бұл әрекеттер ақырында [[Ноғайлар|ноғайлардың]] [[Қырым|Қырым түбегінен]] жаппай көшіп кетуіне алып келді. I Баһадүр Герей өзінің інісі [[III Ислам Герей|Ислам Герейді]] 1637–1641 жылдары қалғай етіп тағайындады. Ал басқа бауырлары [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]] 1637–1640 жылдары, [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]] 1640–1641 жылдары нұреддин қызметін атқарды. Ханның сыртқы саясаттағы негізгі қадамдарының бірі [[Азақ|Азақ (Азов)]] бекінісінің төңірегінде қалыптасқан жағдайға байланысты Осман империясы және Ресей патшалығымен келіссөздер жүргізуі болды. Бұл бекіністі 1637 жылы [[Дон казактары]] басып алған еді. Осман империясына тәуелді билеуші бола тұра, I Баһадүр Герей, жоғарыда айтылғандай, Қырымның Түркиядан тәуелсіз болуын армандады. Қырым бектері де түрік иеліктерін қорғау үшін татар жасақтарын жұмсауға кеңес бермеді. Осыған байланысты хан Азақты қайтару жөніндегі әскери операцияның негізгі ауыртпалығын сұлтанның өзіне қалдыруды ұйғарды. 1639 жылғы мамырда I Баһадүр Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] әйгілі Аласапыран кезеңі оқиғаларының қаһарманы әрі шытырман оқиғаларымен танылған кінәз [[Петр Арсланович Урусов|Петр-Урак Урусовты]] алдап шақырып, өлім жазасына кесті. Ол бұған дейін Қантемірмен құдандалы болған еді. Алайда кейін сұлтан I Баһадүр Герейді Азаққа (Азовқа) түрік әскеріне көмек көрсету үшін жорыққа шығуға мәжбүр етті. 1641 жылғы Азақ жорығы кезінде хан оба ауруына шалдықты. Қырымға қайтып келе жатып, [[Көзлеу|Көзлеуде]] қайтыс болды. Ол Бақшасарайда, әкесінің дүрбесінде, Хамушан орамында жерленді. I Баһадүр Герей ақын ретінде де белгілі. Ол «Ремзий» бүркеншік атымен көптеген көркем лирикалық шығармалар жазған. Сол туындыларының бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. == Литература == * ''Гайворонский Алексей'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. * ''Гайворонский Алексей'' Екі құрлықтың билеушілері − тт. 1−2. * ''[[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]]'' Хандардың қызғылт гүлзары (Қырым хандарының тарихы). * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome IX de 1623 à 1640. * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome X de 1640 à 1656. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандары]] 41xsxxg1rf2phjoktw6davlu7ub56d1 3651028 3651019 2026-09-04T16:22:36Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651028 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' '''(Батыр Герей<ref>[https://books.google.ru/books?id=FLzQzmb9s5AC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=павлюга Павлюк] // Славянская энциклопедия XVII век. − В 2-х т. / Автор-составитель В. В. Богуславский — Мәскеу: Олма-Пресс; ОАО ПФ «Красный пролетарий», 2004. — {{s|Т. 2 «Н−Я»}} — 784 с. — ISBN 5-224-03660-7. — ББК 63.2(2). — С. 102.</ref>)''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == === Қантемірге қарсы жорық === 1636–1637 жылдардың қысында Қырымның Түркиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді көздеген ханзада I Баһадүр Герей Осман билігінің қолдауына сүйенген Қантемірге қарсы жорық ұйымдастырды. Қантемір [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасының]] негізін қалаушы еді. I Баһадүр Герейдің бұл жорығына Запорожье казактарының Павлюк атаман бастаған жасағы да қатысты. Ол Бұжақ татарларына қарсы бағытталған әскери қимылдарға қолдау көрсетті. Казактардың көмегі жорықтың нәтижесіне елеулі ықпал етті. Деректерде олардың «саны аз болса да, көп болған жауды жеңіп, тас-талқан еткені» айтылады. Осылайша бұл әскери науқан Батыр Герейдің пайдасына аяқталды. === Қырымның тағында === Хан тағына отырған I Баһадүр Герей өзінен бұрынғы билеушінің Қырымның ақсүйектерімен қарым-қатынастағы саясатын жалғастырды. Ол ең алдымен Шырын руымен одаққа сүйеніп, Мансұр руын бағындыруға бағытталған жаңа шараларды қолға алды. Бұл әрекеттер ақырында [[Ноғайлар|ноғайлардың]] [[Қырым|Қырым түбегінен]] жаппай көшіп кетуіне алып келді. I Баһадүр Герей өзінің інісі [[III Ислам Герей|Ислам Герейді]] 1637–1641 жылдары қалғай етіп тағайындады. Ал басқа бауырлары [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]] 1637–1640 жылдары, [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)|Қырым Герей]] 1640–1641 жылдары нұреддин қызметін атқарды. Ханның сыртқы саясаттағы негізгі қадамдарының бірі [[Азақ|Азақ (Азов)]] бекінісінің төңірегінде қалыптасқан жағдайға байланысты Осман империясы және Ресей патшалығымен келіссөздер жүргізуі болды. Бұл бекіністі 1637 жылы [[Дон казактары]] басып алған еді. Осман империясына тәуелді билеуші бола тұра, I Баһадүр Герей, жоғарыда айтылғандай, Қырымның Түркиядан тәуелсіз болуын армандады. Қырым бектері де түрік иеліктерін қорғау үшін татар жасақтарын жұмсауға кеңес бермеді. Осыған байланысты хан Азақты қайтару жөніндегі әскери операцияның негізгі ауыртпалығын сұлтанның өзіне қалдыруды ұйғарды. 1639 жылғы мамырда I Баһадүр Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] әйгілі Аласапыран кезеңі оқиғаларының қаһарманы әрі шытырман оқиғаларымен танылған кінәз [[Петр Арсланович Урусов|Петр-Урак Урусовты]] алдап шақырып, өлім жазасына кесті. Ол бұған дейін Қантемірмен құдандалы болған еді. Алайда кейін сұлтан I Баһадүр Герейді Азаққа (Азовқа) түрік әскеріне көмек көрсету үшін жорыққа шығуға мәжбүр етті. 1641 жылғы Азақ жорығы кезінде хан оба ауруына шалдықты. Қырымға қайтып келе жатып, [[Көзлеу|Көзлеуде]] қайтыс болды. Ол Бақшасарайда, әкесінің дүрбесінде, Хамушан орамында жерленді. I Баһадүр Герей ақын ретінде де белгілі. Ол «Ремзий» бүркеншік атымен көптеген көркем лирикалық шығармалар жазған. Сол туындыларының бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. == Литература == * ''Гайворонский Алексей'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. * ''Гайворонский Алексей'' Екі құрлықтың билеушілері − тт. 1−2. * ''[[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]]'' Хандардың қызғылт гүлзары (Қырым хандарының тарихы). * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome IX de 1623 à 1640. * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome X de 1640 à 1656. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 42qoj8mfuykdq1ayah0dym0haifiu3z 3651131 3651028 2026-09-05T07:58:20Z Орел Карл 81620 /* Қырымның тағында */ 3651131 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақты Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' '''(Батыр Герей<ref>[https://books.google.ru/books?id=FLzQzmb9s5AC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=павлюга Павлюк] // Славянская энциклопедия XVII век. − В 2-х т. / Автор-составитель В. В. Богуславский — Мәскеу: Олма-Пресс; ОАО ПФ «Красный пролетарий», 2004. — {{s|Т. 2 «Н−Я»}} — 784 с. — ISBN 5-224-03660-7. — ББК 63.2(2). — С. 102.</ref>)''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == === Қантемірге қарсы жорық === 1636–1637 жылдардың қысында Қырымның Түркиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді көздеген ханзада I Баһадүр Герей Осман билігінің қолдауына сүйенген Қантемірге қарсы жорық ұйымдастырды. Қантемір [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасының]] негізін қалаушы еді. I Баһадүр Герейдің бұл жорығына Запорожье казактарының Павлюк атаман бастаған жасағы да қатысты. Ол Бұжақ татарларына қарсы бағытталған әскери қимылдарға қолдау көрсетті. Казактардың көмегі жорықтың нәтижесіне елеулі ықпал етті. Деректерде олардың «саны аз болса да, көп болған жауды жеңіп, тас-талқан еткені» айтылады. Осылайша бұл әскери науқан Батыр Герейдің пайдасына аяқталды. === Қырымның тағында === Хан тағына отырған I Баһадүр Герей өзінен бұрынғы билеушінің Қырымның ақсүйектерімен қарым-қатынастағы саясатын жалғастырды. Ол ең алдымен Шырын руымен одаққа сүйеніп, Мансұр руын бағындыруға бағытталған жаңа шараларды қолға алды. Бұл әрекеттер ақырында [[Ноғайлар|ноғайлардың]] [[Қырым|Қырым түбегінен]] жаппай көшіп кетуіне алып келді. I Баһадүр Герей өзінің інісі [[III Ислам Герей|Ислам Герейді]] 1637–1641 жылдары қалғай етіп тағайындады. Ал басқа бауырлары [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]] 1637–1640 жылдары, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] 1640–1641 жылдары нұреддин қызметін атқарды. Ханның сыртқы саясаттағы негізгі қадамдарының бірі [[Азақ|Азақ (Азов)]] бекінісінің төңірегінде қалыптасқан жағдайға байланысты Осман империясы және Ресей патшалығымен келіссөздер жүргізуі болды. Бұл бекіністі 1637 жылы [[Дон казактары]] басып алған еді. Осман империясына тәуелді билеуші бола тұра, I Баһадүр Герей, жоғарыда айтылғандай, Қырымның Түркиядан тәуелсіз болуын армандады. Қырым бектері де түрік иеліктерін қорғау үшін татар жасақтарын жұмсауға кеңес бермеді. Осыған байланысты хан Азақты қайтару жөніндегі әскери операцияның негізгі ауыртпалығын сұлтанның өзіне қалдыруды ұйғарды. 1639 жылғы мамырда I Баһадүр Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] әйгілі Аласапыран кезеңі оқиғаларының қаһарманы әрі шытырман оқиғаларымен танылған кінәз [[Петр Арсланович Урусов|Петр-Урак Урусовты]] алдап шақырып, өлім жазасына кесті. Ол бұған дейін Қантемірмен құдандалы болған еді. Алайда кейін сұлтан I Баһадүр Герейді Азаққа (Азовқа) түрік әскеріне көмек көрсету үшін жорыққа шығуға мәжбүр етті. 1641 жылғы Азақ жорығы кезінде хан оба ауруына шалдықты. Қырымға қайтып келе жатып, [[Көзлеу|Көзлеуде]] қайтыс болды. Ол Бақшасарайда, әкесінің дүрбесінде, Хамушан орамында жерленді. I Баһадүр Герей ақын ретінде де белгілі. Ол «Ремзий» бүркеншік атымен көптеген көркем лирикалық шығармалар жазған. Сол туындыларының бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. == Литература == * ''Гайворонский Алексей'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. * ''Гайворонский Алексей'' Екі құрлықтың билеушілері − тт. 1−2. * ''[[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]]'' Хандардың қызғылт гүлзары (Қырым хандарының тарихы). * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome IX de 1623 à 1640. * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome X de 1640 à 1656. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 8gw52oipi2dsqggzdhffudlqij6vmnj IV Мехмет Герей 0 786239 3651026 2026-09-04T16:20:52Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титу... 3651026 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lbeocftx690vsr91wioizf8d2somax5 3651027 3651026 2026-09-04T16:21:56Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандары|Қырым хандары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651027 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандары]] svw13edh8gdgkmi3rbqhadrkc7webr6 3651029 3651027 2026-09-04T16:22:58Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651029 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 42hxx55ccg94uu6ep67zq9y9ol7kmra 3651030 3651029 2026-09-04T16:31:24Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651030 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] eiln1jy9yif5kajiobmgh606ygvseo5 3651088 3651030 2026-09-05T07:05:52Z Орел Карл 81620 /* Бірінші билігі */ 3651088 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 6s5gstdg1y2fv9b6qff1i58kcp70qnr 3651094 3651088 2026-09-05T07:32:21Z Орел Карл 81620 /* Екінші билігі */ 3651094 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал Әділді нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] qoyvb1onfhhycwtpshawqkj6ta1fihc 3651096 3651094 2026-09-05T07:33:25Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651096 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал Әділді нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == == Шығармашылығы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] cwtpzxz2ok6434dlci1vteg7efz5cz1 3651097 3651096 2026-09-05T07:35:29Z Орел Карл 81620 /* Шығармашылығы */ 3651097 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал Әділді нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] fcuy6b8i1v8o23yaz548qzebhdbtpzh 3651098 3651097 2026-09-05T07:36:19Z Орел Карл 81620 /* Отбасы */ 3651098 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал Әділді нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] lewwmslh3cve5zh3px6s98jnk8bhw79 3651100 3651098 2026-09-05T07:39:37Z Орел Карл 81620 /* Орыс-поляк соғысы */ 3651100 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал Әділді нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап|авторы= Natalia Yakovenko|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= 241|сериясы= |isbn= |тиражы= }} </ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] nd1kf0vy7dglirbjq3smcvwq7qig2nt 3651102 3651100 2026-09-05T07:42:30Z Орел Карл 81620 /* Орыс-поляк соғысы */ 3651102 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал Әділді нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап |авторы=Наталя Яковенко |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0000066 |уикитека= |жауапты= |басылым=навчальний посібник |орны=Київ |баспасы=Генеза |жыл=1997 |томы= |беттері=241 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=966-504-021-9 |тиражы=}}</ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] avj90rgfj7snofv7lcbphghp3j0fykg 3651104 3651102 2026-09-05T07:43:44Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651104 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал Әділді нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап |авторы=Наталя Яковенко |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0000066 |уикитека= |жауапты= |басылым=навчальний посібник |орны=Київ |баспасы=Генеза |жыл=1997 |томы= |беттері=241 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=966-504-021-9 |тиражы=}}</ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Литература == * ''Гайворонский Олекса'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 3kdrpvukee71qaga9pq2sicuzd6zzkz 3651139 3651104 2026-09-05T08:01:46Z Орел Карл 81620 /* Екінші билігі */ 3651139 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділді]] нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап |авторы=Наталя Яковенко |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0000066 |уикитека= |жауапты= |басылым=навчальний посібник |орны=Київ |баспасы=Генеза |жыл=1997 |томы= |беттері=241 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=966-504-021-9 |тиражы=}}</ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Литература == * ''Гайворонский Олекса'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] swh95ziivpy1rvwdwj4dz6353367hr0 3651144 3651139 2026-09-05T08:03:59Z Орел Карл 81620 /* Екінші билігі */ 3651144 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділді]] нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. 1663 жылы Мұрад Герей қызметінен кеткеннен кейін, ханның немере ағасы Мехмет Герей жаңа нұреддин болып тағайындалды. Мехмет Герей қайтыс болған соң, нұреддин қызметіне IV Мехмет Герей ханның ұлы Ахмет Герей тағайындалды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап |авторы=Наталя Яковенко |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0000066 |уикитека= |жауапты= |басылым=навчальний посібник |орны=Київ |баспасы=Генеза |жыл=1997 |томы= |беттері=241 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=966-504-021-9 |тиражы=}}</ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Литература == * ''Гайворонский Олекса'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] o6quwnborbdhghzd8x7wr4yehmzrssh 3651145 3651144 2026-09-05T08:04:11Z Орел Карл 81620 /* Екінші билігі */ 3651145 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шопан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділді]] нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. 1663 жылы Мұрат Герей қызметінен кеткеннен кейін, ханның немере ағасы Мехмет Герей жаңа нұреддин болып тағайындалды. Мехмет Герей қайтыс болған соң, нұреддин қызметіне IV Мехмет Герей ханның ұлы Ахмет Герей тағайындалды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап |авторы=Наталя Яковенко |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0000066 |уикитека= |жауапты= |басылым=навчальний посібник |орны=Київ |баспасы=Генеза |жыл=1997 |томы= |беттері=241 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=966-504-021-9 |тиражы=}}</ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Литература == * ''Гайворонский Олекса'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 3j9ed2l8qyi9gmr2sp1elj4jevzlkab Үлгі:Potd/2026-09-05 10 786240 3651034 2026-09-04T18:00:24Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-05|POTD 2026-09-05]]: filename only 3651034 wikitext text/x-wiki Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> g2oaojgogjyyckghihup77lia5xlmat Қатысушы талқылауы:Eldar Kyzyrbekov Kenjebekuly 3 786241 3651035 2026-09-04T18:05:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651035 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Eldar Kyzyrbekov Kenjebekuly}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:05, 2026 ж. қыркүйектің 4 (+05) c0xizrhvn7k8uq7lytm6zxcdkgh3mla Қатысушы талқылауы:Juliencherry 3 786242 3651043 2026-09-04T20:40:34Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651043 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Juliencherry}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 01:40, 2026 ж. қыркүйектің 5 (+05) ffijbfaf43dugfvq9r4bxee8gxls9ul Сабиле 0 786243 3651068 2026-09-05T06:03:00Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3651068 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] ezoc33mj988abaxak0glhubs9d2v3rr 3651069 3651068 2026-09-05T06:03:27Z Мағыпар 100137 үлгі 3651069 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] o4k2oqraxjc59su2wciz52ewj3nf2m4 3651071 3651069 2026-09-05T06:07:46Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651071 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ha1yrgl25e2s9cpeamgcxitjr0qr9jm 3651072 3651071 2026-09-05T06:09:49Z Мағыпар 100137 дереккөз 3651072 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gmhobq8nvgqq87n1loit9xyra4gcf0r 3651073 3651072 2026-09-05T06:14:41Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651073 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lvukb2uyj8i3du1uy3nvfeurd43ly3s 3651074 3651073 2026-09-05T06:15:58Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ үлгі 3651074 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6m6r2g1pk6k2m7hf4b4bu0lskmxa2c4 3651075 3651074 2026-09-05T06:19:25Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651075 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 24iwf65l9k9eekxldc0wkdc6vslvo7g 3651099 3651075 2026-09-05T07:37:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651099 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] byojypmg3wdc8pvqqww1suyyqe9m2dc 3651119 3651099 2026-09-05T07:51:57Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651119 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sgsxsh04265fvznq7du4fqkh8p2c9df 3651121 3651119 2026-09-05T07:54:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651121 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] s5x1paso2o4qj71odm4k23iq7qq6t18 3651126 3651121 2026-09-05T07:56:30Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651126 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5hs12aqdd65arvn8bhtrmwlnhqjyx25 3651134 3651126 2026-09-05T07:58:51Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3651134 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rlz5dmz73rc6izj0q3ul7r8is64c388 3651138 3651134 2026-09-05T08:01:27Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651138 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qzywrdwo6abp9roewchz1p3j78ik5ri 3651142 3651138 2026-09-05T08:03:43Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3651142 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] czol6jme3kwf8s84rt9r0yrvhfteubw 3651146 3651142 2026-09-05T08:06:54Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3651146 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] iqb5kmm6kugl5nmy3fckz0q9qy0pech 3651159 3651146 2026-09-05T08:15:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651159 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] euplobhw7kswai8b0zuex3mrgh5pzah 3651166 3651159 2026-09-05T08:19:36Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651166 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dtkye0pmm3na6zz2a3bbn9v6jggzt8e 3651169 3651166 2026-09-05T08:25:08Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651169 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] c9j0svody2wmm7vlfa8hvcn23w8y4o5 3651191 3651169 2026-09-05T11:13:04Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651191 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ghqyp0rdadmp4fbnfjv56wyj4j4l0fy 3651192 3651191 2026-09-05T11:16:54Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651192 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 90bqe3soqe70i2ob9me7sihtaipd6z7 3651193 3651192 2026-09-05T11:19:50Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651193 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jz1pcroky9ywyk1xc395twdvmmun22q 3651194 3651193 2026-09-05T11:21:12Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3651194 wikitext text/x-wiki '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] psc5pw2cs0yf1edtvw4j05zopqst7h7 3651196 3651194 2026-09-05T11:55:40Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3651196 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9jk694zxi710mqdftnab8us9v20g3bx 3651197 3651196 2026-09-05T11:56:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3651197 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] nmrdzhmz5400yx7xxubbxlsp8jzfssq 3651198 3651197 2026-09-05T11:56:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3651198 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tea2c0209vcsf4bf59wsz20gwhgryro 3651199 3651198 2026-09-05T11:57:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3651199 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6zicuad5f17qek5jmrxo29k666i390f 3651200 3651199 2026-09-05T11:58:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3651200 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] drf2yvlxvvcp8qaudl2tkbkzyql4bng Қазақстанның бірінші ханымы 0 786244 3651083 2026-09-05T06:45:57Z Nurken 111493 Nurken [[Қазақстанның бірінші ханымы]] бетін [[Қазақстан бірінші ханымы]] бетіне жылжытты 3651083 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қазақстан бірінші ханымы]] ek81zsspb23xfuajcsvniusmi3xouyi Зүлфия Дидахметқызы Қарина 0 786245 3651089 2026-09-05T07:10:01Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Зүлфия Қарина | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан екінші ханымы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастад... 3651089 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Зүлфия Қарина | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан екінші ханымы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Вице-президент = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>''[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|белгісіз]]'' (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Президент_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Туған күні = 10.11.1976 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Дидахмет Әшімханұлы]] | Анасы = | Жұбайы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Балалары = 6 | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Зүлфия Дидахметқызы Қарина''' (тумысында '''Әшімханова'''; [[10 қараша]] [[1976 жыл|1976]]) — қазақстандық [[көпбалалы ана]], [[Қазақстан вице-президенті]] [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]нің жұбайы ретінде [[Қазақстан екінші ханымы]]. == Өмірбаяны == Зүлфия Дидахметқызы Әшімханова 1976 жылғы 10 қарашада дүниеге келген.<ref name="zakon" /> Әкесі — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы]].<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-04-04/shdr-qalamgerlerdin-uldary-bilik/ |title=Қаламгерлердің ұлдары қалай билік жүргізіп отыр |language=kk |work=kz.kursiv.media |date=2025-04-04 |accessdate=2026-09-05}}</ref> Қарина [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]ға үйленген. Олардың 6 баласы бар: Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Бекназар (2005 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған).<ref name="zakon">{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30161717 |title=Карин Ерлан Тынымбайулы |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-05}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарина, Зүлфия Дидахметқызы}} [[Санат:Қазақстан екінші ханымдары]] 5h250c2ywstknruwrjltlbw0cq6a01i Қырым Герей (қалғай) 0 786246 3651122 2026-09-05T07:55:39Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = ... 3651122 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Фатих Герей | Ізбасары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1651 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[II Қажы Герей]], [[III Сағадат Герей]], Жиһан Герей, Мүбарек Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым (Керім) Герей''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, [[1651 жыл|1651]] жылы маусымда қайтыс болды) — Қырым хандығының нұреддині (1640-1641) және қалғайы (1644-1651), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы, [[IV Мехмет Герей]] мен [[III Ислам Герей]] хандардың бауыры. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2daenjneyhrazkhi6szdf48t00yv80u 3651124 3651122 2026-09-05T07:55:52Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері|Қырым хандығының нұреддиндері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651124 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Фатих Герей | Ізбасары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1651 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[II Қажы Герей]], [[III Сағадат Герей]], Жиһан Герей, Мүбарек Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым (Керім) Герей''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, [[1651 жыл|1651]] жылы маусымда қайтыс болды) — Қырым хандығының нұреддині (1640-1641) және қалғайы (1644-1651), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы, [[IV Мехмет Герей]] мен [[III Ислам Герей]] хандардың бауыры. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] cpko313kcmxui9gh8ho0ehpntwcujsk 3651125 3651124 2026-09-05T07:56:04Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандығының қалғайлары|Қырым хандығының қалғайлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651125 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Фатих Герей | Ізбасары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1651 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[II Қажы Герей]], [[III Сағадат Герей]], Жиһан Герей, Мүбарек Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым (Керім) Герей''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, [[1651 жыл|1651]] жылы маусымда қайтыс болды) — Қырым хандығының нұреддині (1640-1641) және қалғайы (1644-1651), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы, [[IV Мехмет Герей]] мен [[III Ислам Герей]] хандардың бауыры. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] jwjaxibs7ozx398see5udr8c23470sj 3651129 3651125 2026-09-05T07:57:53Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)]] бетін [[Қырым Герей (қалғай)]] бетіне жылжытты 3651125 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Фатих Герей | Ізбасары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1651 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[II Қажы Герей]], [[III Сағадат Герей]], Жиһан Герей, Мүбарек Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым (Керім) Герей''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, [[1651 жыл|1651]] жылы маусымда қайтыс болды) — Қырым хандығының нұреддині (1640-1641) және қалғайы (1644-1651), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы, [[IV Мехмет Герей]] мен [[III Ислам Герей]] хандардың бауыры. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] jwjaxibs7ozx398see5udr8c23470sj 3651170 3651129 2026-09-05T08:26:18Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651170 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Фатих Герей | Ізбасары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1651 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[II Қажы Герей]], [[III Сағадат Герей]], Жиһан Герей, Мүбарек Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым (Керім) Герей''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, [[1651 жыл|1651]] жылы маусымда қайтыс болды) — Қырым хандығының нұреддині (1640-1641) және қалғайы (1644-1651), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы, [[IV Мехмет Герей]] мен [[III Ислам Герей]] хандардың бауыры. == Өмірбаяны == 1640 жылы оның ағасы әрі хандықтың нұреддині Сафа Герей қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы I Баһадүр Герей (1637–1641) оның орнына басқа ағасы Қырым Герейді нұреддин етіп тағайындады. 1641 жылғы қазанда Қырым Герейдің үлкен ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан қайтыс болды. Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Родос аралында айдауда жүрген бұрынғы хан [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] шақыртып алып, оны қайтадан хан тағына бекітті. [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] қалғай мен Қырым Герей нұреддин інілері IV Мехмет Гереймен дұшпандық қарым-қатынаста болғандықтан, өз қызметтерінен айырылып, [[Осман империясы|Түркияға]] кетуге мәжбүр болды. 1644 жылғы шілдеде I Ибраһим IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның орнына үлкен ағасы III Ислам Герейді (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. [[Бақшасарай|Бақшасарайда]] хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі Қырым Герейді қалғай, ал ағасы Мүбарак Герейдің ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. 1648 жылдың күзінде ағасы, III Ислам Герей ханның тапсырмасымен қалғай-сұлтан Қырым Герей Украинаға жасалған ірі жорықты басқарды. Бұл жорықта ол Запорожье гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] [[Хмельницкийдің көтерілісі|Речь Посполитаяға қарсы көтерілісте]] қолдау көрсетті. 1648 жылғы 15 қыркүйекте Богдан Хмельницкий бастаған казак-шаруа әскері [[Староконстантинов]] түбінде қалғай сұлтан Қырым Герей мен [[Орқапы]] мырзасы [[Тоғай бей]] басқарған ірі Қырым әскерімен қосылды. Хмельницкий біріккен украин-қырым әскерімен Староконстантиновтан Галицияға қарай, Ресей және Белз воеводалықтарына жорыққа аттанды. Қыркүйек айының соңында казак-татар әскері [[Львов|Львовқа]] жақындап, қаланы қоршауға алды. Львов қоршауы 1648 жылдың 26 қыркүйегінен 16 қазанына дейін созылды. Казак және Қырым жасақтары қаланың маңындағы елді мекендер мен төңіректі тонап, өртеді. Бұған байланысты Львов тұрғындары Богдан Хмельницкийге елшілік жіберіп, бейбіт келіссөздер бастауға мәжбүр болды. Хмельницкий Львов тұрғындарынан қомақты ақшалай өтем алып, қаланы қоршауды тоқтатты. 1648 жылғы 13 қазанда қалғай сұлтан Қырым Герей Қырым әскерімен Львов түбінен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай аттанды. Ал Богдан Хмельницкийге көмек көрсету үшін Орқапы жасағымен бірге Тұғай бейді қалдырды. 1650 жылы тамызда III Ислам Герейдің бұйрығымен Қырым Герей қалғай 20–30 мың адамнан тұратын әскерді бастап, украин гетманы Богдан Хмельницкийдің Молдавия билеушісі [[Василий Лупу|Василий Лупуға]] (1634–1653) қарсы жасаған сәтті жорығына қатысты. Казактар мен Қырым татарлары Молдавия иеліктерін ойрандап, елді мекендерді тонады. Молдавияның астанасы [[Яссы (Румыния)|Яссы]] шабуылмен алынып, тоналды. Василий Лупу астанадан қашып, [[Сучава]] бекінісіне паналады. Казак-қырым әскері Яссыны ойрандап, [[Днестр|Днестрге]] қарай шегінді. Осыдан кейін Василий Лупу Сучавадан Богдан Хмельницкий мен қалғай Қырым Герейге елшілік жіберіп, мол сыйлық ұсынып, әскери қимылдарды тоқтатып, бейбіт келісім жасауды сұрады. 1650 жылы қыркүйекте [[Ямполь|Ямполде]] бейбіт келісім жасалды. Оның шарттары бойынша Василий Лупу Польшамен әскери одақтан бас тартып, украин гетманы Богдан Хмельницкиймен одақтық қатынас орнатуға мәжбүр болды. Сонымен қатар ол Қырым Герейге 600 мың талер көлемінде қомақты ақшалай өтем төледі. 1651 жылдың жазында Қырым Герей қалғай III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жаңа жорығына қатысты. III Ислам Герей орасан зор әскер бастап, Хмельницкийге көмекке аттанды. Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей [[Волынь|Волыньда]] әскерлерін біріктіріп, [[II Ян Казимир Ваза]] басқарған поляк-шляхта әскеріне қарсы аттанды. 1651 жылғы маусымның соңында [[Берестечко шайқасы|Берестечко түбіндегі шайқаста]] қалғай-сұлтан Қырым Герей қаза тапты. Қырым Герейден үш ұл қалды: [[II Қажы Герей]] (1644–1689) — 1683–1684 жылдардағы Қырым ханы; [[III Сағадат Герей]] (1645–1695) — 1678–1683 жылдары нұреддин, 1691 жылы Қырым ханы; Жиһан Герей — 1691 жылы қалғай; Мүбарак Герей — тарихшы [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герейдің]] әкесі. == Әдебиет == * ''Грушевский М. С.'' [http://litopys.org.ua/hrushrus/iur8.htm История Украины-Руси. — Т. 8]. — ISBN 5-12-004812-9 * ''Смирнов В. Д.'' Крымское ханство под верховенством Османской Порты. — Т. 1. — ISBN 5-347-00008-2 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 4qdtbryabsmkis3uifesnzzi9t91xlu 3651171 3651170 2026-09-05T08:26:29Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651171 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Фатих Герей | Ізбасары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1651 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[II Қажы Герей]], [[III Сағадат Герей]], Жиһан Герей, Мүбарек Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым (Керім) Герей''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, [[1651 жыл|1651]] жылы маусымда қайтыс болды) — Қырым хандығының нұреддині (1640-1641) және қалғайы (1644-1651), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы, [[IV Мехмет Герей]] мен [[III Ислам Герей]] хандардың бауыры. == Өмірбаяны == 1640 жылы оның ағасы әрі хандықтың нұреддині Сафа Герей қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы I Баһадүр Герей (1637–1641) оның орнына басқа ағасы Қырым Герейді нұреддин етіп тағайындады. 1641 жылғы қазанда Қырым Герейдің үлкен ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан қайтыс болды. Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Родос аралында айдауда жүрген бұрынғы хан [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] шақыртып алып, оны қайтадан хан тағына бекітті. [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] қалғай мен Қырым Герей нұреддин інілері IV Мехмет Гереймен дұшпандық қарым-қатынаста болғандықтан, өз қызметтерінен айырылып, [[Осман империясы|Түркияға]] кетуге мәжбүр болды. 1644 жылғы шілдеде I Ибраһим IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның орнына үлкен ағасы III Ислам Герейді (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. [[Бақшасарай|Бақшасарайда]] хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі Қырым Герейді қалғай, ал ағасы Мүбарак Герейдің ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. 1648 жылдың күзінде ағасы, III Ислам Герей ханның тапсырмасымен қалғай-сұлтан Қырым Герей Украинаға жасалған ірі жорықты басқарды. Бұл жорықта ол Запорожье гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] [[Хмельницкийдің көтерілісі|Речь Посполитаяға қарсы көтерілісте]] қолдау көрсетті. 1648 жылғы 15 қыркүйекте Богдан Хмельницкий бастаған казак-шаруа әскері [[Староконстантинов]] түбінде қалғай сұлтан Қырым Герей мен [[Орқапы]] мырзасы [[Тоғай бей]] басқарған ірі Қырым әскерімен қосылды. Хмельницкий біріккен украин-қырым әскерімен Староконстантиновтан Галицияға қарай, Ресей және Белз воеводалықтарына жорыққа аттанды. Қыркүйек айының соңында казак-татар әскері [[Львов|Львовқа]] жақындап, қаланы қоршауға алды. Львов қоршауы 1648 жылдың 26 қыркүйегінен 16 қазанына дейін созылды. Казак және Қырым жасақтары қаланың маңындағы елді мекендер мен төңіректі тонап, өртеді. Бұған байланысты Львов тұрғындары Богдан Хмельницкийге елшілік жіберіп, бейбіт келіссөздер бастауға мәжбүр болды. Хмельницкий Львов тұрғындарынан қомақты ақшалай өтем алып, қаланы қоршауды тоқтатты. 1648 жылғы 13 қазанда қалғай сұлтан Қырым Герей Қырым әскерімен Львов түбінен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай аттанды. Ал Богдан Хмельницкийге көмек көрсету үшін Орқапы жасағымен бірге Тұғай бейді қалдырды. 1650 жылы тамызда III Ислам Герейдің бұйрығымен Қырым Герей қалғай 20–30 мың адамнан тұратын әскерді бастап, украин гетманы Богдан Хмельницкийдің Молдавия билеушісі [[Василий Лупу|Василий Лупуға]] (1634–1653) қарсы жасаған сәтті жорығына қатысты. Казактар мен Қырым татарлары Молдавия иеліктерін ойрандап, елді мекендерді тонады. Молдавияның астанасы [[Яссы (Румыния)|Яссы]] шабуылмен алынып, тоналды. Василий Лупу астанадан қашып, [[Сучава]] бекінісіне паналады. Казак-қырым әскері Яссыны ойрандап, [[Днестр|Днестрге]] қарай шегінді. Осыдан кейін Василий Лупу Сучавадан Богдан Хмельницкий мен қалғай Қырым Герейге елшілік жіберіп, мол сыйлық ұсынып, әскери қимылдарды тоқтатып, бейбіт келісім жасауды сұрады. 1650 жылы қыркүйекте [[Ямполь|Ямполде]] бейбіт келісім жасалды. Оның шарттары бойынша Василий Лупу Польшамен әскери одақтан бас тартып, украин гетманы Богдан Хмельницкиймен одақтық қатынас орнатуға мәжбүр болды. Сонымен қатар ол Қырым Герейге 600 мың талер көлемінде қомақты ақшалай өтем төледі. 1651 жылдың жазында Қырым Герей қалғай III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жаңа жорығына қатысты. III Ислам Герей орасан зор әскер бастап, Хмельницкийге көмекке аттанды. Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей [[Волынь|Волыньда]] әскерлерін біріктіріп, [[II Ян Казимир Ваза]] басқарған поляк-шляхта әскеріне қарсы аттанды. 1651 жылғы маусымның соңында [[Берестечко шайқасы|Берестечко түбіндегі шайқаста]] қалғай-сұлтан Қырым Герей қаза тапты. Қырым Герейден үш ұл қалды: [[II Қажы Герей]] (1644–1689) — 1683–1684 жылдардағы Қырым ханы; [[III Сағадат Герей]] (1645–1695) — 1678–1683 жылдары нұреддин, 1691 жылы Қырым ханы; Жиһан Герей — 1691 жылы қалғай; Мүбарак Герей — тарихшы [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герейдің]] әкесі. == Әдебиет == * ''Грушевский М. С.'' [http://litopys.org.ua/hrushrus/iur8.htm История Украины-Руси. — Т. 8]. — ISBN 5-12-004812-9 * ''Смирнов В. Д.'' Крымское ханство под верховенством Османской Порты. — Т. 1. — ISBN 5-347-00008-2 [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] g6mddh3gd9hzu2j7tmvzof3pp6ywh5n 3651172 3651171 2026-09-05T08:26:46Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651172 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Фатих Герей | Ізбасары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1651 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[II Қажы Герей]], [[III Сағадат Герей]], Жиһан Герей, Мүбарек Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым (Керім) Герей''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, [[1651 жыл|1651]] жылы маусымда қайтыс болды) — Қырым хандығының нұреддині (1640-1641) және қалғайы (1644-1651), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы, [[IV Мехмет Герей]] мен [[III Ислам Герей]] хандардың бауыры. == Өмірбаяны == 1640 жылы оның ағасы әрі хандықтың нұреддині Сафа Герей қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы I Баһадүр Герей (1637–1641) оның орнына басқа ағасы Қырым Герейді нұреддин етіп тағайындады. 1641 жылғы қазанда Қырым Герейдің үлкен ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан қайтыс болды. Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Родос аралында айдауда жүрген бұрынғы хан [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] шақыртып алып, оны қайтадан хан тағына бекітті. [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] қалғай мен Қырым Герей нұреддин інілері IV Мехмет Гереймен дұшпандық қарым-қатынаста болғандықтан, өз қызметтерінен айырылып, [[Осман империясы|Түркияға]] кетуге мәжбүр болды. 1644 жылғы шілдеде I Ибраһим IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның орнына үлкен ағасы III Ислам Герейді (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. [[Бақшасарай|Бақшасарайда]] хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі Қырым Герейді қалғай, ал ағасы Мүбарак Герейдің ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. 1648 жылдың күзінде ағасы, III Ислам Герей ханның тапсырмасымен қалғай-сұлтан Қырым Герей Украинаға жасалған ірі жорықты басқарды. Бұл жорықта ол Запорожье гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] [[Хмельницкийдің көтерілісі|Речь Посполитаяға қарсы көтерілісте]] қолдау көрсетті. 1648 жылғы 15 қыркүйекте Богдан Хмельницкий бастаған казак-шаруа әскері [[Староконстантинов]] түбінде қалғай сұлтан Қырым Герей мен [[Орқапы]] мырзасы [[Тоғай бей]] басқарған ірі Қырым әскерімен қосылды. Хмельницкий біріккен украин-қырым әскерімен Староконстантиновтан Галицияға қарай, Ресей және Белз воеводалықтарына жорыққа аттанды. Қыркүйек айының соңында казак-татар әскері [[Львов|Львовқа]] жақындап, қаланы қоршауға алды. Львов қоршауы 1648 жылдың 26 қыркүйегінен 16 қазанына дейін созылды. Казак және Қырым жасақтары қаланың маңындағы елді мекендер мен төңіректі тонап, өртеді. Бұған байланысты Львов тұрғындары Богдан Хмельницкийге елшілік жіберіп, бейбіт келіссөздер бастауға мәжбүр болды. Хмельницкий Львов тұрғындарынан қомақты ақшалай өтем алып, қаланы қоршауды тоқтатты. 1648 жылғы 13 қазанда қалғай сұлтан Қырым Герей Қырым әскерімен Львов түбінен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай аттанды. Ал Богдан Хмельницкийге көмек көрсету үшін Орқапы жасағымен бірге Тұғай бейді қалдырды. 1650 жылы тамызда III Ислам Герейдің бұйрығымен Қырым Герей қалғай 20–30 мың адамнан тұратын әскерді бастап, украин гетманы Богдан Хмельницкийдің Молдавия билеушісі [[Василий Лупу|Василий Лупуға]] (1634–1653) қарсы жасаған сәтті жорығына қатысты. Казактар мен Қырым татарлары Молдавия иеліктерін ойрандап, елді мекендерді тонады. Молдавияның астанасы [[Яссы (Румыния)|Яссы]] шабуылмен алынып, тоналды. Василий Лупу астанадан қашып, [[Сучава]] бекінісіне паналады. Казак-қырым әскері Яссыны ойрандап, [[Днестр|Днестрге]] қарай шегінді. Осыдан кейін Василий Лупу Сучавадан Богдан Хмельницкий мен қалғай Қырым Герейге елшілік жіберіп, мол сыйлық ұсынып, әскери қимылдарды тоқтатып, бейбіт келісім жасауды сұрады. 1650 жылы қыркүйекте [[Ямполь|Ямполде]] бейбіт келісім жасалды. Оның шарттары бойынша Василий Лупу Польшамен әскери одақтан бас тартып, украин гетманы Богдан Хмельницкиймен одақтық қатынас орнатуға мәжбүр болды. Сонымен қатар ол Қырым Герейге 600 мың талер көлемінде қомақты ақшалай өтем төледі. 1651 жылдың жазында Қырым Герей қалғай III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жаңа жорығына қатысты. III Ислам Герей орасан зор әскер бастап, Хмельницкийге көмекке аттанды. Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей [[Волынь|Волыньда]] әскерлерін біріктіріп, [[II Ян Казимир Ваза]] басқарған поляк-шляхта әскеріне қарсы аттанды. 1651 жылғы маусымның соңында [[Берестечко шайқасы|Берестечко түбіндегі шайқаста]] қалғай-сұлтан Қырым Герей қаза тапты. Қырым Герейден үш ұл қалды: [[II Қажы Герей]] (1644–1689) — 1683–1684 жылдардағы Қырым ханы; [[III Сағадат Герей]] (1645–1695) — 1678–1683 жылдары нұреддин, 1691 жылы Қырым ханы; Жиһан Герей — 1691 жылы қалғай; Мүбарак Герей — тарихшы [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герейдің]] әкесі. == Әдебиет == * ''Грушевский М. С.'' [http://litopys.org.ua/hrushrus/iur8.htm История Украины-Руси. — Т. 8]. — ISBN 5-12-004812-9 * ''Смирнов В. Д.'' Крымское ханство под верховенством Османской Порты. — Т. 1. — ISBN 5-347-00008-2 [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 711qexqdzd502m3fclixt7lxpshpbvp Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы) 0 786247 3651130 2026-09-05T07:57:53Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Қырым Герей (III Ислам Герейдің қалғайы)]] бетін [[Қырым Герей (қалғай)]] бетіне жылжытты 3651130 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қырым Герей (қалғай)]] te0jlkvzrsvqj5abzwztvg76f1jvsbg Bank of Shanghai 0 786248 3651149 2026-09-05T08:08:20Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = Bank of Shanghai logo.svg |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>SSE 50 Index|SSE 50... 3651149 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = Bank of Shanghai logo.svg |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> gjj0tnpr8owcygumzn36is47t84y9ur 3651150 3651149 2026-09-05T08:08:44Z 1nter pares 146705 3651150 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = Bank of Shanghai logo.svg |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iopixdgmhsnmorstkna1trvefqvrje7 3651151 3651150 2026-09-05T08:08:53Z 1nter pares 146705 /* */ 3651151 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lcfapj07bruc96wez7c56c0enu1x7ie 3651152 3651151 2026-09-05T08:09:14Z 1nter pares 146705 3651152 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1a7z9dac4tykzhj0scwq4i1ypyprnu1 3651153 3651152 2026-09-05T08:10:55Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651153 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == Bank of Shanghai 1996 жылғы 30 қаңтарда Шанхайдағы 98 қалалық кооперативтік кредит одағы мен Шанхай қалалық кооперативтік кредит одақтарының Біріккен одағын біріктіру арқылы Shanghai City Cooperative Bank ретінде құрылды. 1998 жылы компания атауын «Bank of Shanghai» деп өзгерту туралы шешім қабылдады, ал жаңа атауды реттеуші органдарда тіркеу 2000 жылы аяқталды. Штаб-пәтері Қытайдың Шанхай қаласында орналасқан банк — Шанхай қор биржасының негізгі алаңында 601229 биржалық коды бойынша листинг акциясы бар компания. 1999 жылғы қыркүйекте және 2001 жылғы желтоқсанда Bank of Shanghai [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның [[Халықаралық қаржы корпорациясы]]нан, [[Гонконг және Шанхай банк корпорациясы]]нан (HSBC) және [[Гонконг]]тағы [[Shanghai Commercial Bank]] банкінен акционерлік капиталға инвестициялар алды.{{citation needed|date=November 2016}} 1949 жылға дейін Шанхай HSBC-дің негізгі бөлімшесі болған, алайда 1950-жылдары оның Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі қызмет ауқымы айтарлықтай қысқарды. Shanghai Commercial Bank те 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін Шанхайда орналасқан еді, бірақ оның құрлықтағы операциялары 1950 жылы мемлекет меншігіне алынды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d92s2kh9k6oglmy109c93an6wnzasm7 3651156 3651153 2026-09-05T08:12:04Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651156 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == Bank of Shanghai 1996 жылғы 30 қаңтарда Шанхайдағы 98 қалалық кооперативтік кредит одағы мен Шанхай қалалық кооперативтік кредит одақтарының Біріккен одағын біріктіру арқылы Shanghai City Cooperative Bank ретінде құрылды. 1998 жылы компания атауын «Bank of Shanghai» деп өзгерту туралы шешім қабылдады, ал жаңа атауды реттеуші органдарда тіркеу 2000 жылы аяқталды. Штаб-пәтері Қытайдың Шанхай қаласында орналасқан банк — Шанхай қор биржасының негізгі алаңында 601229 биржалық коды бойынша листинг акциясы бар компания. 1999 жылғы қыркүйекте және 2001 жылғы желтоқсанда Bank of Shanghai [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның [[Халықаралық қаржы корпорациясы]]нан, [[Гонконг және Шанхай банк корпорациясы]]нан (HSBC) және [[Гонконг]]тағы [[Shanghai Commercial Bank]] банкінен акционерлік капиталға инвестициялар алды.{{citation needed|date=November 2016}} 1949 жылға дейін Шанхай HSBC-дің негізгі бөлімшесі болған, алайда 1950-жылдары оның Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі қызмет ауқымы айтарлықтай қысқарды. Shanghai Commercial Bank те 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін Шанхайда орналасқан еді, бірақ оның құрлықтағы операциялары 1950 жылы мемлекет меншігіне алынды. 2013 жылғы 11 желтоқсанда HSBC Hong Kong Bank of Shanghai-дағы 8,0% үлесін испандық көпұлтты банк тобы [[Banco Santander]]-ге жарияланбаған сомаға сатты (Santander ынтымақтастық туралы келісімді қоса алғанда, жалпы инвестиция көлемі [[Еуро|€]]470&nbsp;млн болатынын мәлімдеді). HSBC HK бұл үлесті 2013 жылғы 30 қыркүйектегі бухгалтерлік балансында әділ құны [[Гонконг доллары|HK$]]3,629&nbsp;млрд (шамамен 468&nbsp;млн АҚШ доллары) болатын сатуға қолжетімді актив ретінде көрсеткен.<ref>{{cite web|url=http://www.hsbc.com/~/media/hsbc-com/investorrelationsassets/stockexchangeannouncements/2013/december/sea-131211-e-hsbc-to-sell-minority-stake-in-bank-of-shanghai.pdf|title=HSBC to sell minority stake in Bank of Shanghai|date=11 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=HSBC Holdings}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.santander.com/csgs/Satellite?appID=santander.wc.CFWCSancomQP01&canal=CSCORP&cid=1278693889756&empr=CFWCSancomQP01&leng=en_GB&pagename=CFWCSancomQP01%2FGSNoticia%2FCFQP01_GSNoticiaDetalleMultimedia_PT18|title=Santander signs a cooperation agreement with Bank of Shanghai and buys an 8% stake|date=10 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=Banco Santander}}</ref> Бұл HSBC-дің 2012 жылғы желтоқсанда [[Ping An Insurance]] компаниясын сатқаннан кейін Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі активтерінен кезекті рет шығуы болды. 2016 жылы Bank of Shanghai [[Алғашқы жария орналастыру|IPO]] өткізуге рұқсат алуға өтінім берді. 2017 жылғы маусымнан бастап ол [[Шанхай қор биржасы]]ның көгілдір фишкалар индексі — [[SSE 50 Index]] құрамына кірді.<ref>{{cite press release|url=https://www.sse.com.cn/market/sseindex/diclosure/c/c_20170531_4318582.shtml|script-title=zh:沪深300、上证50和中证500等指数2017年第一次定期调整样本股|date=31 May 2017|access-date=30 October 2017|publisher=Shanghai Stock Exchange|language=zh-cn}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gopr75tj5yfaxbiv46k56lbp125bv47 3651157 3651156 2026-09-05T08:12:22Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651157 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == Bank of Shanghai 1996 жылғы 30 қаңтарда Шанхайдағы 98 қалалық кооперативтік кредит одағы мен Шанхай қалалық кооперативтік кредит одақтарының Біріккен одағын біріктіру арқылы Shanghai City Cooperative Bank ретінде құрылды. 1998 жылы компания атауын «Bank of Shanghai» деп өзгерту туралы шешім қабылдады, ал жаңа атауды реттеуші органдарда тіркеу 2000 жылы аяқталды. Штаб-пәтері Қытайдың Шанхай қаласында орналасқан банк — Шанхай қор биржасының негізгі алаңында 601229 биржалық коды бойынша листинг акциясы бар компания. 1999 жылғы қыркүйекте және 2001 жылғы желтоқсанда Bank of Shanghai [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның [[Халықаралық қаржы корпорациясы]]нан, [[Гонконг және Шанхай банк корпорациясы]]нан (HSBC) және [[Гонконг]]тағы [[Shanghai Commercial Bank]] банкінен акционерлік капиталға инвестициялар алды.{{citation needed|date=November 2016}} 1949 жылға дейін Шанхай HSBC-дің негізгі бөлімшесі болған, алайда 1950-жылдары оның Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі қызмет ауқымы айтарлықтай қысқарды. Shanghai Commercial Bank те 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін Шанхайда орналасқан еді, бірақ оның құрлықтағы операциялары 1950 жылы мемлекет меншігіне алынды. 2013 жылғы 11 желтоқсанда HSBC Hong Kong Bank of Shanghai-дағы 8,0% үлесін испандық көпұлтты банк тобы [[Banco Santander]]-ге жарияланбаған сомаға сатты (Santander ынтымақтастық туралы келісімді қоса алғанда, жалпы инвестиция көлемі [[Еуро|€]]470&nbsp;млн болатынын мәлімдеді). HSBC HK бұл үлесті 2013 жылғы 30 қыркүйектегі бухгалтерлік балансында әділ құны [[Гонконг доллары|HK$]]3,629&nbsp;млрд (шамамен 468&nbsp;млн АҚШ доллары) болатын сатуға қолжетімді актив ретінде көрсеткен.<ref>{{cite web|url=http://www.hsbc.com/~/media/hsbc-com/investorrelationsassets/stockexchangeannouncements/2013/december/sea-131211-e-hsbc-to-sell-minority-stake-in-bank-of-shanghai.pdf|title=HSBC to sell minority stake in Bank of Shanghai|date=11 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=HSBC Holdings}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.santander.com/csgs/Satellite?appID=santander.wc.CFWCSancomQP01&canal=CSCORP&cid=1278693889756&empr=CFWCSancomQP01&leng=en_GB&pagename=CFWCSancomQP01%2FGSNoticia%2FCFQP01_GSNoticiaDetalleMultimedia_PT18|title=Santander signs a cooperation agreement with Bank of Shanghai and buys an 8% stake|date=10 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=Banco Santander}}</ref> Бұл HSBC-дің 2012 жылғы желтоқсанда [[Ping An Insurance]] компаниясын сатқаннан кейін Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі активтерінен кезекті рет шығуы болды. 2016 жылы Bank of Shanghai [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] өткізуге рұқсат алуға өтінім берді. 2017 жылғы маусымнан бастап ол [[Шанхай қор биржасы]]ның көгілдір фишкалар индексі — [[SSE 50 Index]] құрамына кірді.<ref>{{cite press release|url=https://www.sse.com.cn/market/sseindex/diclosure/c/c_20170531_4318582.shtml|script-title=zh:沪深300、上证50和中证500等指数2017年第一次定期调整样本股|date=31 May 2017|access-date=30 October 2017|publisher=Shanghai Stock Exchange|language=zh-cn}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ds21ivgkfieh6t5sldair9hnz6bvhro 3651158 3651157 2026-09-05T08:12:49Z 1nter pares 146705 3651158 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == Bank of Shanghai 1996 жылғы 30 қаңтарда Шанхайдағы 98 қалалық кооперативтік кредит одағы мен Шанхай қалалық кооперативтік кредит одақтарының Біріккен одағын біріктіру арқылы Shanghai City Cooperative Bank ретінде құрылды. 1998 жылы компания атауын «Bank of Shanghai» деп өзгерту туралы шешім қабылдады, ал жаңа атауды реттеуші органдарда тіркеу 2000 жылы аяқталды. Штаб-пәтері Қытайдың Шанхай қаласында орналасқан банк — Шанхай қор биржасының негізгі алаңында 601229 биржалық коды бойынша листинг акциясы бар компания. 1999 жылғы қыркүйекте және 2001 жылғы желтоқсанда Bank of Shanghai [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның [[Халықаралық қаржы корпорациясы]]нан, [[Гонконг және Шанхай банк корпорациясы]]нан (HSBC) және [[Гонконг]]тағы [[Shanghai Commercial Bank]] банкінен акционерлік капиталға инвестициялар алды.{{citation needed|date=November 2016}} 1949 жылға дейін Шанхай HSBC-дің негізгі бөлімшесі болған, алайда 1950-жылдары оның Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі қызмет ауқымы айтарлықтай қысқарды. Shanghai Commercial Bank те 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін Шанхайда орналасқан еді, бірақ оның құрлықтағы операциялары 1950 жылы мемлекет меншігіне алынды. 2013 жылғы 11 желтоқсанда HSBC Hong Kong Bank of Shanghai-дағы 8,0% үлесін испандық көпұлтты банк тобы [[Banco Santander]]-ге жарияланбаған сомаға сатты (Santander ынтымақтастық туралы келісімді қоса алғанда, жалпы инвестиция көлемі [[Еуро|€]]470 млн болатынын мәлімдеді). HSBC HK бұл үлесті 2013 жылғы 30 қыркүйектегі бухгалтерлік балансында әділ құны [[Гонконг доллары|HK$]]3,629 млрд (шамамен 468 млн АҚШ доллары) болатын сатуға қолжетімді актив ретінде көрсеткен.<ref>{{cite web|url=http://www.hsbc.com/~/media/hsbc-com/investorrelationsassets/stockexchangeannouncements/2013/december/sea-131211-e-hsbc-to-sell-minority-stake-in-bank-of-shanghai.pdf|title=HSBC to sell minority stake in Bank of Shanghai|date=11 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=HSBC Holdings}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.santander.com/csgs/Satellite?appID=santander.wc.CFWCSancomQP01&canal=CSCORP&cid=1278693889756&empr=CFWCSancomQP01&leng=en_GB&pagename=CFWCSancomQP01%2FGSNoticia%2FCFQP01_GSNoticiaDetalleMultimedia_PT18|title=Santander signs a cooperation agreement with Bank of Shanghai and buys an 8% stake|date=10 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=Banco Santander}}</ref> Бұл HSBC-дің 2012 жылғы желтоқсанда [[Ping An Insurance]] компаниясын сатқаннан кейін Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі активтерінен кезекті рет шығуы болды. 2016 жылы Bank of Shanghai [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] өткізуге рұқсат алуға өтінім берді. 2017 жылғы маусымнан бастап ол [[Шанхай қор биржасы]]ның көгілдір фишкалар индексі — [[SSE 50 Index]] құрамына кірді.<ref>{{cite press release|url=https://www.sse.com.cn/market/sseindex/diclosure/c/c_20170531_4318582.shtml|script-title=zh:沪深300、上证50和中证500等指数2017年第一次定期调整样本股|date=31 May 2017|access-date=30 October 2017|publisher=Shanghai Stock Exchange|language=zh-cn}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r2uyxyp69udxoophyzstn16q86tg8pn 3651161 3651158 2026-09-05T08:17:15Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651161 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == Bank of Shanghai 1996 жылғы 30 қаңтарда Шанхайдағы 98 қалалық кооперативтік кредит одағы мен Шанхай қалалық кооперативтік кредит одақтарының Біріккен одағын біріктіру арқылы Shanghai City Cooperative Bank ретінде құрылды. 1998 жылы компания атауын «Bank of Shanghai» деп өзгерту туралы шешім қабылдады, ал жаңа атауды реттеуші органдарда тіркеу 2000 жылы аяқталды. Штаб-пәтері Қытайдың Шанхай қаласында орналасқан банк — Шанхай қор биржасының негізгі алаңында 601229 биржалық коды бойынша листинг акциясы бар компания. 1999 жылғы қыркүйекте және 2001 жылғы желтоқсанда Bank of Shanghai [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның [[Халықаралық қаржы корпорациясы]]нан, [[Гонконг және Шанхай банк корпорациясы]]нан (HSBC) және [[Гонконг]]тағы [[Shanghai Commercial Bank]] банкінен акционерлік капиталға инвестициялар алды.{{citation needed|date=November 2016}} 1949 жылға дейін Шанхай HSBC-дің негізгі бөлімшесі болған, алайда 1950-жылдары оның Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі қызмет ауқымы айтарлықтай қысқарды. Shanghai Commercial Bank те 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін Шанхайда орналасқан еді, бірақ оның құрлықтағы операциялары 1950 жылы мемлекет меншігіне алынды. 2013 жылғы 11 желтоқсанда HSBC Hong Kong Bank of Shanghai-дағы 8,0% үлесін испандық көпұлтты банк тобы [[Banco Santander]]-ге жарияланбаған сомаға сатты (Santander ынтымақтастық туралы келісімді қоса алғанда, жалпы инвестиция көлемі [[Еуро|€]]470 млн болатынын мәлімдеді). HSBC HK бұл үлесті 2013 жылғы 30 қыркүйектегі бухгалтерлік балансында әділ құны [[Гонконг доллары|HK$]]3,629 млрд (шамамен 468 млн АҚШ доллары) болатын сатуға қолжетімді актив ретінде көрсеткен.<ref>{{cite web|url=http://www.hsbc.com/~/media/hsbc-com/investorrelationsassets/stockexchangeannouncements/2013/december/sea-131211-e-hsbc-to-sell-minority-stake-in-bank-of-shanghai.pdf|title=HSBC to sell minority stake in Bank of Shanghai|date=11 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=HSBC Holdings}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.santander.com/csgs/Satellite?appID=santander.wc.CFWCSancomQP01&canal=CSCORP&cid=1278693889756&empr=CFWCSancomQP01&leng=en_GB&pagename=CFWCSancomQP01%2FGSNoticia%2FCFQP01_GSNoticiaDetalleMultimedia_PT18|title=Santander signs a cooperation agreement with Bank of Shanghai and buys an 8% stake|date=10 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=Banco Santander}}</ref> Бұл HSBC-дің 2012 жылғы желтоқсанда [[Ping An Insurance]] компаниясын сатқаннан кейін Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі активтерінен кезекті рет шығуы болды. 2016 жылы Bank of Shanghai [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] өткізуге рұқсат алуға өтінім берді. 2017 жылғы маусымнан бастап ол [[Шанхай қор биржасы]]ның көгілдір фишкалар индексі — [[SSE 50 Index]] құрамына кірді.<ref>{{cite press release|url=https://www.sse.com.cn/market/sseindex/diclosure/c/c_20170531_4318582.shtml|script-title=zh:沪深300、上证50和中证500等指数2017年第一次定期调整样本股|date=31 May 2017|access-date=30 October 2017|publisher=Shanghai Stock Exchange|language=zh-cn}}</ref> == Акционерлері == 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша<ref name=BOSC2015AR/> ;Ірі акционерлер * Шанхай қалалық халық үкіметі мен аудандық деңгейдегі үкіметтердің еншілес және толық меншігіндегі еншілес компаниялары ** Shanghai Alliance Investment (15,08%) ** [[Shanghai International Port Group]] (7,20%) ** Shanghai Huixin (2,16%) ** Shanghai Huangpu District State-Owned Assets Corporation (2,20%) * [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңестің]] ([[ҚХР Мемлекеттік кеңесінің Мемлекеттік мүлікті қадағалау және басқару комиссиясы|SASAC]] және [[Қытай Халық Республикасының Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]) қадағалауындағы компаниялар ** [[China Jianyin Investment]] (5,48%) ** [[China Shipbuilding Industry Corporation]] компаниясының China Shipbuilding & Offshore International компаниясы (4,63%) ** [[CITIC Guoan Group]] компаниясының CITIC Guoan компаниясы (2,00%) * [[Banco Santander]] (7,20%) * [[TCL Corporation]] (3,73%) * [[Shanghai Commercial Bank]] (3,00%) Банктің мәліметінше, 2015 жылғы 31 шілдедегі жағдай бойынша Қытайдың 206 [[мемлекеттік кәсіпорын]]ы жиынтық түрде акционерлік капиталдың 56%-ын иеленген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o8os12332xvf9ghl3h0ncvz7n2zz3j3 3651162 3651161 2026-09-05T08:17:33Z 1nter pares 146705 /* Акционерлері */ 3651162 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == Bank of Shanghai 1996 жылғы 30 қаңтарда Шанхайдағы 98 қалалық кооперативтік кредит одағы мен Шанхай қалалық кооперативтік кредит одақтарының Біріккен одағын біріктіру арқылы Shanghai City Cooperative Bank ретінде құрылды. 1998 жылы компания атауын «Bank of Shanghai» деп өзгерту туралы шешім қабылдады, ал жаңа атауды реттеуші органдарда тіркеу 2000 жылы аяқталды. Штаб-пәтері Қытайдың Шанхай қаласында орналасқан банк — Шанхай қор биржасының негізгі алаңында 601229 биржалық коды бойынша листинг акциясы бар компания. 1999 жылғы қыркүйекте және 2001 жылғы желтоқсанда Bank of Shanghai [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның [[Халықаралық қаржы корпорациясы]]нан, [[Гонконг және Шанхай банк корпорациясы]]нан (HSBC) және [[Гонконг]]тағы [[Shanghai Commercial Bank]] банкінен акционерлік капиталға инвестициялар алды.{{citation needed|date=November 2016}} 1949 жылға дейін Шанхай HSBC-дің негізгі бөлімшесі болған, алайда 1950-жылдары оның Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі қызмет ауқымы айтарлықтай қысқарды. Shanghai Commercial Bank те 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін Шанхайда орналасқан еді, бірақ оның құрлықтағы операциялары 1950 жылы мемлекет меншігіне алынды. 2013 жылғы 11 желтоқсанда HSBC Hong Kong Bank of Shanghai-дағы 8,0% үлесін испандық көпұлтты банк тобы [[Banco Santander]]-ге жарияланбаған сомаға сатты (Santander ынтымақтастық туралы келісімді қоса алғанда, жалпы инвестиция көлемі [[Еуро|€]]470 млн болатынын мәлімдеді). HSBC HK бұл үлесті 2013 жылғы 30 қыркүйектегі бухгалтерлік балансында әділ құны [[Гонконг доллары|HK$]]3,629 млрд (шамамен 468 млн АҚШ доллары) болатын сатуға қолжетімді актив ретінде көрсеткен.<ref>{{cite web|url=http://www.hsbc.com/~/media/hsbc-com/investorrelationsassets/stockexchangeannouncements/2013/december/sea-131211-e-hsbc-to-sell-minority-stake-in-bank-of-shanghai.pdf|title=HSBC to sell minority stake in Bank of Shanghai|date=11 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=HSBC Holdings}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.santander.com/csgs/Satellite?appID=santander.wc.CFWCSancomQP01&canal=CSCORP&cid=1278693889756&empr=CFWCSancomQP01&leng=en_GB&pagename=CFWCSancomQP01%2FGSNoticia%2FCFQP01_GSNoticiaDetalleMultimedia_PT18|title=Santander signs a cooperation agreement with Bank of Shanghai and buys an 8% stake|date=10 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=Banco Santander}}</ref> Бұл HSBC-дің 2012 жылғы желтоқсанда [[Ping An Insurance]] компаниясын сатқаннан кейін Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі активтерінен кезекті рет шығуы болды. 2016 жылы Bank of Shanghai [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] өткізуге рұқсат алуға өтінім берді. 2017 жылғы маусымнан бастап ол [[Шанхай қор биржасы]]ның көгілдір фишкалар индексі — [[SSE 50 Index]] құрамына кірді.<ref>{{cite press release|url=https://www.sse.com.cn/market/sseindex/diclosure/c/c_20170531_4318582.shtml|script-title=zh:沪深300、上证50和中证500等指数2017年第一次定期调整样本股|date=31 May 2017|access-date=30 October 2017|publisher=Shanghai Stock Exchange|language=zh-cn}}</ref> == Акционерлері == 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша:<ref name=BOSC2015AR/> ;Ірі акционерлер * Шанхай қалалық халық үкіметі мен аудандық деңгейдегі үкіметтердің еншілес және толық меншігіндегі еншілес компаниялары ** Shanghai Alliance Investment (15,08%) ** [[Shanghai International Port Group]] (7,20%) ** Shanghai Huixin (2,16%) ** Shanghai Huangpu District State-Owned Assets Corporation (2,20%) * [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңестің]] ([[ҚХР Мемлекеттік кеңесінің Мемлекеттік мүлікті қадағалау және басқару комиссиясы|SASAC]] және [[Қытай Халық Республикасының Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]) қадағалауындағы компаниялар ** [[China Jianyin Investment]] (5,48%) ** [[China Shipbuilding Industry Corporation]] компаниясының China Shipbuilding & Offshore International компаниясы (4,63%) ** [[CITIC Guoan Group]] компаниясының CITIC Guoan компаниясы (2,00%) * [[Banco Santander]] (7,20%) * [[TCL Corporation]] (3,73%) * [[Shanghai Commercial Bank]] (3,00%) Банктің мәліметінше, 2015 жылғы 31 шілдедегі жағдай бойынша Қытайдың 206 [[мемлекеттік кәсіпорын]]ы жиынтық түрде акционерлік капиталдың 56%-ын иеленген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} swzotp2290wkk8a7utkpauxg9luryrn 3651163 3651162 2026-09-05T08:18:07Z 1nter pares 146705 3651163 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Shanghai |логотипі = |суреті = Bank of Shanghai, Jia Ding.png |сурет атауы = Шанхайдың [[Цзядин ауданы|Цзядин ауданындағы]] Bank of Shanghai ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SSE: 601229<br>[[SSE 50 Index|SSE 50]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[30 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]] |құрушы = |орналасуы = Шанхай, Қытай |басты адамдары = |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = Бөлшек және корпоративтік банк ісі |меншікті капиталы = {{өсім}} 92,83 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 33,16 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 15,92 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 13,00 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 1,45 трлн юань (2015)<ref name=BOSC2015AR>{{cite web|url=http://www.bankofshanghai.com.cn/jfimg/colimg/shyh/zh/tzzgx/tzzgx_dqbg/2016-39/93404.pdf|title=2015 Annual Report|date=23 September 2016|accessdate=11 November 2016|publisher=Bank of Shanghai|language=Chinese}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Shanghai Co., Ltd.''' (BOSC) — Қытайдың [[Шанхай]] қаласында орналасқан [[қалалық коммерциялық банк]]. 2020 жылы банк [[бірінші деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ''[[The Banker]]'' журналының әлемдегі 1000 банк рейтингінде 73-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url= https://www.bosc.cn/en/bosc/202009/t20200915_37674.shtml |title=BOSC Today at BOSC Official Website}}</ref> == Тарихы == Bank of Shanghai 1996 жылғы 30 қаңтарда Шанхайдағы 98 қалалық кооперативтік кредит одағы мен Шанхай қалалық кооперативтік кредит одақтарының Біріккен одағын біріктіру арқылы Shanghai City Cooperative Bank ретінде құрылды. 1998 жылы компания атауын «Bank of Shanghai» деп өзгерту туралы шешім қабылдады, ал жаңа атауды реттеуші органдарда тіркеу 2000 жылы аяқталды. Штаб-пәтері Қытайдың Шанхай қаласында орналасқан банк — Шанхай қор биржасының негізгі алаңында 601229 биржалық коды бойынша листинг акциясы бар компания. 1999 жылғы қыркүйекте және 2001 жылғы желтоқсанда Bank of Shanghai [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның [[Халықаралық қаржы корпорациясы]]нан, [[Гонконг және Шанхай банк корпорациясы]]нан (HSBC) және [[Гонконг]]тағы [[Shanghai Commercial Bank]] банкінен акционерлік капиталға инвестициялар алды.{{citation needed|date=November 2016}} 1949 жылға дейін Шанхай HSBC-дің негізгі бөлімшесі болған, алайда 1950-жылдары оның Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі қызмет ауқымы айтарлықтай қысқарды. Shanghai Commercial Bank те 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін Шанхайда орналасқан еді, бірақ оның құрлықтағы операциялары 1950 жылы мемлекет меншігіне алынды. 2013 жылғы 11 желтоқсанда HSBC Hong Kong Bank of Shanghai-дағы 8,0% үлесін испандық көпұлтты банк тобы [[Banco Santander]]-ге жарияланбаған сомаға сатты (Santander ынтымақтастық туралы келісімді қоса алғанда, жалпы инвестиция көлемі [[Еуро|€]]470 млн болатынын мәлімдеді). HSBC HK бұл үлесті 2013 жылғы 30 қыркүйектегі бухгалтерлік балансында әділ құны [[Гонконг доллары|HK$]]3,629 млрд (шамамен 468 млн АҚШ доллары) болатын сатуға қолжетімді актив ретінде көрсеткен.<ref>{{cite web|url=http://www.hsbc.com/~/media/hsbc-com/investorrelationsassets/stockexchangeannouncements/2013/december/sea-131211-e-hsbc-to-sell-minority-stake-in-bank-of-shanghai.pdf|title=HSBC to sell minority stake in Bank of Shanghai|date=11 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=HSBC Holdings}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.santander.com/csgs/Satellite?appID=santander.wc.CFWCSancomQP01&canal=CSCORP&cid=1278693889756&empr=CFWCSancomQP01&leng=en_GB&pagename=CFWCSancomQP01%2FGSNoticia%2FCFQP01_GSNoticiaDetalleMultimedia_PT18|title=Santander signs a cooperation agreement with Bank of Shanghai and buys an 8% stake|date=10 December 2013|access-date=11 November 2016|publisher=Banco Santander}}</ref> Бұл HSBC-дің 2012 жылғы желтоқсанда [[Ping An Insurance]] компаниясын сатқаннан кейін Қытайдың құрлықтық бөлігіндегі активтерінен кезекті рет шығуы болды. 2016 жылы Bank of Shanghai [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] өткізуге рұқсат алуға өтінім берді. 2017 жылғы маусымнан бастап ол [[Шанхай қор биржасы]]ның көгілдір фишкалар индексі — [[SSE 50 Index]] құрамына кірді.<ref>{{cite press release|url=https://www.sse.com.cn/market/sseindex/diclosure/c/c_20170531_4318582.shtml|script-title=zh:沪深300、上证50和中证500等指数2017年第一次定期调整样本股|date=31 May 2017|access-date=30 October 2017|publisher=Shanghai Stock Exchange|language=zh-cn}}</ref> == Акционерлері == 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша:<ref name=BOSC2015AR/> ;Ірі акционерлер * Шанхай қалалық халық үкіметі мен аудандық деңгейдегі үкіметтердің еншілес және толық меншігіндегі еншілес компаниялары ** Shanghai Alliance Investment (15,08%) ** [[Shanghai International Port Group]] (7,20%) ** Shanghai Huixin (2,16%) ** Shanghai Huangpu District State-Owned Assets Corporation (2,20%) * [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңестің]] ([[ҚХР Мемлекеттік кеңесінің Мемлекеттік мүлікті қадағалау және басқару комиссиясы|SASAC]] және [[Қытай Халық Республикасының Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]) қадағалауындағы компаниялар ** [[China Jianyin Investment]] (5,48%) ** [[China Shipbuilding Industry Corporation]] компаниясының China Shipbuilding & Offshore International компаниясы (4,63%) ** [[CITIC Guoan Group]] компаниясының CITIC Guoan компаниясы (2,00%) * [[Banco Santander]] (7,20%) * [[TCL Corporation]] (3,73%) * [[Shanghai Commercial Bank]] (3,00%) Банктің мәліметінше, 2015 жылғы 31 шілдедегі жағдай бойынша Қытайдың 206 [[мемлекеттік кәсіпорын]]ы жиынтық түрде акционерлік капиталдың 56%-ын иеленген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Шанхай қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Шанхайда орналасқан банктер]] [[Санат:1996 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1996 жылы құрылған Қытай компаниялары]] [[Санат:Қытай брендтері]] [[Санат:CSI 100 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Шанхайдағы 1996 жыл]] qwsp7by5mgcfxx7jgpiro2jocg5w5cl Санат:Шанхай қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар 14 786249 3651165 2026-09-05T08:19:14Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Шанхай қор биржасы]] [[Санат:Биржалар бойынша листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Қытай қоғамдық компаниялары]] 3651165 wikitext text/x-wiki [[Санат:Шанхай қор биржасы]] [[Санат:Биржалар бойынша листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Қытай қоғамдық компаниялары]] hcz53z5s8aggadzovhugoguynla10lx Санат:Шанхай қор биржасы 14 786250 3651167 2026-09-05T08:20:39Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қытай қор биржалары]] [[Санат:Шанхай экономикасы]] 3651167 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қытай қор биржалары]] [[Санат:Шанхай экономикасы]] eh4ez2rot2784r9y81onlwclw8cyln3