Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1032 3651264 3626604 2026-09-05T15:36:55Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] [[commons:File:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|жойған]], 3651264 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Шымкент |сурет = {{Photomontage |photo1a = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2a = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2b = |photo3a = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3b = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg |photo4a = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 276 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = [[республикалық маңызы бар қала]] |елтаңба = Shymkent logo.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 42|lat_min= 18|lat_sec= |lon_deg= 69|lon_min= 36|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = |кестедегі облыс = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = Аудандар саны |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 5 аудан ([[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]], [[Қаратау ауданы|Қаратау]], [[Тұран ауданы|Тұран]]) |басшының түрi = [[Шымкент әкімі|Әкімі]] |әкімі = [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] |құрылған уақыты = XIІ ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чимкент'' (орысша транскрипциясы), ''Черняев'', ''Неджикет''{{Дереккөзі келтірілмеген}} |статус алуы = |жер аумағы = 1162,8<ref name="Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясы">[http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясында мынадай мәселелер қаралды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103210341/http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ |date=2019-01-03 }}</ref> |уақыт белдеуі = +5:00 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 506 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 1 302 868 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ ҚР өңірлерінің статистикасы]</ref> |санақ жылы = 2026 Сәуір |тығыздығы = 1120,4 |шоғырлануы = {{өсім}} 1,8 млн<ref name="kazinform">{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/proekt-razvitiya-aglomeracii-shymkenta-obsudili-v-akimate-yuko_a3082052|title=Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКО|автор=kazinform|archiveurl=https://archive.is/Rz3Lf|archivedate=2018-05-05}}</ref> |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 68,76 %<br>[[өзбектер]] 17,36 %<br>[[орыстар]] 8,17 %<br>[[әзербайжандар]] 1,73 %<br>[[татарлар]] 0,93 %<br>[[түріктер]] 0,7 %<br>[[корейлер]] 0,59 %<br>[[күрдтер]] 0,32 %<br>[[украиндар]] 0,2 %<br>басқалары 1,24 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиан]]дар |этнохороним = шымкенттік |телефон коды = 7252 |пошта индекстері = 160000 |автомобиль коды = 17 |идентификатор түрі = КАТО |сандық идентификаторы = 511010000 |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=kk Шымкент қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en }} '''Шымкент''' — [[Қазақстан]]дағы [[республикалық маңызы бар қала]],<ref>{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/1738055-nazarbaev-trkistan-oblysyn-kru-turaly-zarlykka-kol-kojdy.html |title= Назарбаев Түркістан облысын құру туралы жарлыққа қол қойды |lang= kk |work= kaz.nur.kz |last= Ерубаева |first= Гүлмира |date= 2018-06-19 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> халық саны бойынша елдегі қалалар арасынан үшінші орында. 2018 жылғы 19 маусымға дейін [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның орталығы болған, бұл қалада қазір 1 028 673 адам тұрады (2019).<ref name="stat.gov.kz">{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |title= Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны |lang= kk |work= stat.gov.kz |last= Ағаділов |first= Ғ. |date= 2019-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref> Шымкент Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда халық саны бойынша 3-орында. Сонымен қатар Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Шымкент қаласы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесіне ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/2020-zhyly-shymkent-kalasy-tmd-nin-madeni-astanasy-bolmak |title= 2020 жылы Шымкент қаласы ТМД-нің мәдени астанасы болмақ |lang= kk |work= inbusiness.kz |date= 2017-06-08 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> == Этимологиясы == Ғалымдар Шымкент туралы кездесетін әр түрлі тарихи деректерді атай отырып, қала атауының мағынасын «бау-бақшалы қала», «жасыл қала», «шыммен қоршалған қала» — деп түсіндіреді. Мысалы, шымға қатысты қала атауы былай деп түсіндіріледі: Шымкент [[Түркі тілдері|түркінің]] «Шым» және [[Парсы тілі|парсының]] «Кент» — қала, мекен деген сөздерінен құралған. Ал басқа түсіндірмеде қала атауы соғдының (иранның) «чиминь-чемень» яғни, көгалды, гүлденген алқап, ал бұған «Кент» сөзінің жалғануымен, «жасыл (гүлденген) қала» деген мағынаны білдіреді<ref name=":0">[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=429573&simple=true# <nowiki>Қазақстан [Мәтін]: ұлттық энциклопедия; бас редакторы Б. Аяған; редакция алқасы: С. Әбиев [ж. б.] .- Алматы: Қазақ энциклопедиясы , 2007.– 10000 дана . – ISBN 9965-893-10-1 (9-т.), ISBN 9965-9389-8-9</nowiki>]</ref>. == Тарихы == Осы уақытқа дейін ғалымдардың көпшілігі қазіргі Шымкент қаласының аумағындағы қоныс мекендер XI−XII ғасырларда болған деп болжаған. Сонымен қатар Шымкенттің бұдан да ертеректе пайда болғаны жөнінде болжам бар. Бұған дәлел — археологиялық қазбалар мен құрылыс барысында табылған қабырлардың жерлеуші, мамандардың болжамы бойынша, біздің заманымызға дейінгі V–VІ ғасырларға тән. Өткен ғасырдың басындағы қала қамалы болған жерде жақында бір еркек пен әйелдің мәйіті табылды, және ол [[Зороастризм|зороастрлық]] салтпен жерленгендігі анықталып отыр, олай болса бұл мәйітке 1500 жыл. Бірқатар археолог-ғалымдардың пікірлері бойынша, бұл жерде үлкен қорым болған, егер бұл расталса, онда қаланың пайда болған мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің (1425 жыл) біздің жыл санауымыз бойынша 1365–1366 жылдардағы [[Әмір Темір]]дің әскери жорықтары туралы жазған «[[Зафар-Наме-Ий Тимури|Зафар Наме]]» атты («Жеңіс кітабы») кітабында кездеседі. Қандай болғанда да, қала ескі заманнан-ақ адамдардың өмір сүруіне қолайлы мекен болған. Оған ежелгі қоныстарға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мәдениет мұралары дәлел бола алады. Тау етегінде өзен бойындағы алқаптарда егіншілік пен жүзімдік, ал көгалды таулы жайылымдарда — мал шаруашылығы дамыған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Көне және ортағасырлық тарихы === [[Сурет:Цитадель городища Шымкент.jpg|thumb|left|Ескі қала ішіндегі көне қалашығы цитаделі]] [[Сурет:Церковь Сергия Радонежского, г. Чимкент, 19 в (cropped).jpg|thumb|left|1886 жылы салынған Радонеждік Әулие Сергей шіркеуі (2009 жылы қираған)]] Шымкент қаласының аймағы жүздеген жылдар бойы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған. Қала бірнеше рет басқыншылардың жойқын шабуылдарына ұшыраған. [[Шыңғыс хан]] жорықтарға жасақтарымен қала арқылы өтіп, ақырында Шымкент Шыңғыс хан ұрпақтарының қол астына өткен. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] және [[Алтын Орда]] хандары жүргізген соғыстардың нәтижесінде қала [[Әмір Темір]]дің қол астына кіреді. XV ғасырдың басынан Шымкент XVIII ғасырдың жартысына дейін [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншыларының]] тонауына ұшырайды. Сансыз соғыстар мен өзара тартыстар жергілікті халықтардың өміріне қайғы-қасірет әкелгенімен, Сайрам оазисі-жер өңдеу мен бау-бақша және қол өнері өркендеген аймақ болып қала берді. XVII ғасырда және XIX ғасырдың бірінші жартысында Шымкентті билеп алу мақсатында [[Қоқан хандығы|Қоқан]] және [[Бұхара хандығы|Бұхара]] хандықтары күрес жүргізді. 1810–1864 жылдары Шымкент [[Қоқан хандығы]]ның билігіне өтіп, хан өкілінің резиденциясы болды. Мұнда Қоқан әскерлерінің саны жағынан үлкен гарнизоны тұрақтап, қала негізінен әскери қамал ретінде пайдаланылды.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Ресей империясы === 1864 жылы қала орыс әскерлерінің тіке шабуылымен алынды. Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ның [[Ресей]]ге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан [[Түркістан уезі]]нің, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]ның уездік қаласы болды. Осы кезден бастап Шымкент Еуропалық Ресей мен Батыс Сібірді Орта Азиямен жалғайтын, маңызды транзиттік мекенге айналды. XIX ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 [[Керуен Сарай|керуенсарай]], 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал XX ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды. Қала экономикасының дамуында 1883 жылы ашылған дәрі-дәрмек өндіретін сантонин (кейінгі «Химфарм» АҚ химия-фармацевтикалық зауыты) зауыты маңызды рөл атқарып, оның өнімдері экспортқа шығарылатын. Шымкент сантониносының сапасы өте жоғары болды, сондықтан ол ішкі нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Оңтүстік Қазақстанның табиғи-климаты дермененің өсуіне қолайлы, ал дермене сантонино өндіріс жершарында өте сирек кездеседі. Сондықтан да Шымкенттің алғашқы және қазіргі таңбасында дермене бұтақшасы бейнеленген. 1914 жылы Қазақстанның [[Ресей империясы]]на қосылуының 50 жылдығына орай қалаға орыс генералы [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]]тің '''Черняев''' тегі берілді. 1921 жылы қала '''Шымкент''' атауына қайта ие болды.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Кеңестік тарихы === XX ғасырда қала тарихының жаңа кезеңі басталды. Қала халқы елдегі үлкен өзгерістер нәтижесінде жаңа жетістіктерге жете бастады. Қалада жаңа өндіріс орындары салынып, оқу орындары мен ғылым, мәдениет ошақтары ашылды. Қала келбеті жаңа тұрғын үйлер, гүлзар, көшелері, саябақтарымен ажарлана түсті. 1930 жылдары Шымкентте қорғасын зауыты салынды. Бүл алып өндіріс орны [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өндірілетін қорғасынның 70%-н беріп отырды. Қалада май комбинаты, шұлық және айна фабрикалары іске қосылды. 1932 жылы ауылшаруашылық авиациясының базасы құрылып, бұл [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент әуежайы]]ның негізін қалады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары Шымкент қаласы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы маңызды қалалардың біріне айналды. Соғыс жүріп жатқан аймақтардан бұл жерге елдегі бірқатар өндіріс орындары, 17 зауыт пен фабрикалар көшіріліп әкелінді. Қала [[танк]]терге қажетті қосалқы бөлшектер, снарядтар, металл, қорғасын, оптикалық қүралдар және басқа да өнімдерді өндірді. Шымкентке өсімдіктер ғылыми-зерттеу институты және Харьковтегі авиация училищесі көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары майдан даласында ондаған мың шымкенттіктер жаумен шай-қасып, 7 жерлесімізге Кеңес Одағының батыры атағы берілді. Соғыстан кейінгі 1950–1980 жылдары экономика дами бастады. Қалада жаңадан ірі кәсіпорындар құрылды. Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады. Химия өнеркәсібі жедел дамыды. Шымкентте фосфор, шина және мұнай өңдеу сияқты алып зауыттар салынып, Омбы–Павлодар–Шымкент мұнай құбыры тартылды. Тұрғын үй салу қарқындап жүріп жатты. Жаңа мөлтекаудандар, көшелер, даңғылдар, саябақтар, скверлер пайда болды. Білім беру, медицина және мәдениет мекемелерінің саны өсіп, спорттық-сауықтыру кешендері салынды. Кейін салынған демалыс кешені құрамында дендробақ, [[Шымкент хайуанаттар бағы|зообақ]], жасанды көл және ипподром бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Тәуелсіз Қазақстан === [[Сурет:Train-station-forecourt-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|297px|Шымкент вокзалының алдыңғы ауласы, 2021 жыл]] 2021 жылы [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] жазған ақпарат бойынша тәуелсіздіктен бері Шымкентке 2,5 триллион теңге инвестиция тартылды. Шетелдік инвесторлардың көмегімен бірге жалпы сомасы 2,3 млрд АҚШ долларын құрайтын 17 жоба жүзеге асқан.<ref name="natgeoqaz">{{Cite web|url= https://nationalgeographic.kz/2021/11/10/shymkent-qalaj-oezgerdi/ |title= Шымкент қалай өзгерді? |lang= kk |publisher= [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] |date= 2021-11-10 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> Журнал жазуынша «келбеті түбегейлі өзгерген» бұл қалада 1991 жылғы желтоқсаннан бері 98 мектеп, 470 балабақша және 6 мемлекеттік, 21 жекеменшік аурухана ашылды. Шымкенттің әр екінші тұрғыны, оған қоса, — тәуелсіздік тумасы.<ref name="natgeoqaz" /> [[Шымкент әкімі|Әкім]] [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов|Мұрат Әйтенов]] сөзінше 1990 жылдардан бері Шымкент тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті.<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/shymkent-halykynyn-omir-suru-uzaktygy-10-zhylga-osti |title= Шымкент халқының өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті |lang= kk |work= inbusiness.kz |last= Құдайберген |first= Құралай |date= 2021-06-24 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> == Рәміздері == <gallery> Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1866).gif|1866 жылғы елтаңба жобасы<ref name="geraldika">-{«Материалы геральдического архива В. Маркова»}-</ref> Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1909).gif|1909 жылғы 21 сәуірде бекітілген Шымкент уездік қаласының елтаңбасы<ref name="geraldika" /> Сурет:Шымкент.png|Шымкент бейресми эмблемасы (2008 жылғы тамыз айына дейін)<ref name="geraldika3">[http://geraldika.ru/symbols/6489 -{«ГЕРАЛЬДИКА.РУ»}-]</ref> Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|Шымкенттің қазіргі эмблемасы<ref name="geraldika2">[http://www.shymkent.gov.kz/ «Шымкент қаласы әкімшілігінің ресми сайты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}</ref> </gallery> == Халқы == Шымкент қаласы халқының саны:<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" ! 1897!! 1908!! 1913!!1939!! 1959!! 1970!! 1977!! 1979!! 1989 |- |11 194 |17 000 |19 000 |74 000 |153 000 |247 000 |303 000 |321 535 |392 977 |} {| class="wikitable" ! 1992!! 1993!! 1994!! 1995!! 1996!! 1997!! 1998!! 1999 |- |405 500 |409 700 |411 400 |414 400 |417 900 |417 400 |419 700 |435 300 |} {| class="wikitable" ! 2000!! 2001!! 2002 !! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 2008!! 2009 |- |482 900 |502 700 |506 700 |513 100 |521 200 |526 100 |535 100 |554 600 |602 300 |615 000 |- |} {| class="wikitable" ! 2010!! 2011!! 2012 !! 2013!! 2015 !! 2016 !! 2019<ref name="stat.gov.kz" /> !! 2024 |- |629 100 |642 600 |662 300 |683 300 |858 147 |885 799 |1 028 673 |1 236 900 |} == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Алғаш рет қаланы аудандарға бөлу 1945 жылы енгізілді. Сол кезде Центральный, Железнодорожный және Заводской әкімшілік аудандары құрылды.<ref name="АТД 1945">{{Cite web |url=http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |title=КАЗАХСКАЯ ССР. АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ДЕЛЕНИЕ. На 1 января 1945 года. |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829134325/http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |archivedate=2017-08-29 |deadlink=yes }}</ref>. КСРО-ның тарауы қарсаңында 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы мәліметтері бойынша қала 3 ауданнан тұрған: Абай, Еңбекші, Дзержинский (кейінірек Әл-Фараби болып өзгерген). Қазіргі таңда Шымкент 5 әкімшілік ауданнан тұрады: [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Еңбекші ауданы]], [[Әл-Фараби ауданы]], [[Қаратау ауданы]] және [[Тұран ауданы]]. == Саясаты == === Әкімдігі === {{Толық мақала|Шымкент қаласының әкімдігі|Шымкент әкімі}} [[Шымкент қалалық әкімдігі]] — [[Шымкент әкімі|Шымкент қаласы әкімі]]нің аппараты қала әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, оны ұйымдық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласының әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}</ref> === Мәслихаты === {{Толық мақала|Шымкент қаласы мәслихаты}} [[Шымкент қаласы мәслихаты]] — Шымкент қаласының жергілікті бірпалаталы [[заң шығарушы орган]]ы, 1993 жылы құрылған. 2023 жылдан бастап мәслихат депутаттарының бір жартысы [[партиялық тізім]] бойынша сайланса, басқа жартысы [[бірмандатты округ]]терден сайланады. Мәслихат — Қазақстан заңнамасына сәйкес қала халқының еркін білдіретін және жалпы мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыру үшін қажетті шараларды айқындайтын, олардың орындалуын бақылайтын өкілді орган.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-maslihat/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласы мәслихаты]]ның ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}</ref> == Инвестициялық әлеуеті == [[Сурет:Mega Center Shymkent.jpg|thumb|left|250px|Мега Орталық Шымкент]] 2019 жылдың соңында Шымкент қаласының экономикасына 194,5 млрд. теңге инвестиция тартылды. 2019 жылы қалада жалпы құны 25,6 млрд.теңгеге 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, жаңа 420 жұмыс орны ашылды. Қалада 2 индустриалды аймақ бар (Оңтүстік - 337 га және Тассай - 89 га). Индустриалды аймақтарға бөлінген жердің жалпы ауданы 426 га құрайды.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Шымкентте жалпы құны 33 млрд. теңгені құрайтын алты инвестициялық жобамен көліктік-логистикалық аймақ құру жобасы жүзеге асырылуда. Жалпы жер көлемі 92 га құрайды. Қалаға инвесторларды тарту мақсатында ауданы 306 гектар болатын «Жұлдыз» атты жаңа индустриалды аймақ құрылуда. Бірінші кезеңде 76 га (2020–2021), екінші кезеңде - 230 га (2021–2022) жер игеру жоспарлануда.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады. Құны 8 млрд. теңге болатын 6 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда. Сондай-ақ, қалада 427 гектар аумақта «Шымкент сити» қала құрылысы бойынша арнайы экономикалық аймағын құру жұмыстары жүргізілуде. Жобаны іске асыру барысында «Highvill» ([[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]), «Kinder World» ([[Сингапур]]), «Eryapi» ([[Түркия]]) компанияларын тарту көзделген. Жоба аясында қала экономикасына 1,5 млрд. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] доллары көлемінде шетелдік инвестиция тартылатын болады. Жоба қаланың 50 мың тұрғынын баспанамен қамтамасыз етуді көздейді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} == Өнер және мәдениет == [[Сурет:Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|thumb|left|Бауыржан Момышұлының ескерткіші]] [[Сурет:Alley near Pushkin' s Library.jpg|thumb|left|Пушкин атындағы кітапханадағы аллея]] Қалада жүзеге асырылып жатқан мәдениет саясаты Оңтүстік Қазақстанда жасайтын ұлттық мәдени-полиэтникалық қоғамдардың қалыптасқан мәдениетін, салт-дәстүрлерін, достықты, татуластықты жандандыруға бағытталған. Шымқалада қазақ, славян, өзбек, башқұрт, татар, неміс, еврей, корей, әзербайжан және басқа, барлығы 16 ұлттық мәдени орталықтар жұмыс істеуде. Олардың белсене қатысуы және қолдауымен ұлттық саясат және тұрғындардың бос уақытын ұтымды ұйымдастыру мәселелері оң шешімін тауып келеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} 2002 жылы Шымкентте «Ардагерлер аллеясы» қайта жандандырылды. Қалада 8 саябақ пен сквер жұмыс істейді. Олардың үшеуінің негізі XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басында қаланған. [[Шәмші Қалдаяқов]] атындағы облыстық филармония жемісті жұмыс істеуде. 3 мәдениет сарайының залдары ешқашан да бос болмайды. Үш кинотеатрда қазіргі заманның фильмдерін тамашалауға болады. Қангүй мемлекеті дәуірінің бірегей экспонаттары облыстық өлкетану мұражайында қойылған. Қалада 28 кітапхана бар. Облыстың мәдени өміріндегі атаулы оқиға 1967 жылы қазақ және орыс драмалық театрлары ғимаратының құрылысы болды. Ол жерлерде Қазақ КСР халық әртістері [[Айша Төкебайқызы Абдуллина|Айша Абдуллина]], [[Жұмабике Серікбаева]] жұмыс істеген. 1960–1980 жылдары ақын [[Омарбай Малқаров]], халық ақындары [[Көпбай Омаров]], [[Әселхан Қалыбекова]], жазушылар [[Әбжапар Жылқышиев]], [[Нәмет Сүлейменов]], [[Уәлихан Сүлейменов]], [[Ханбибі Есенқарақызы|Ханбибі Есенқараева]], [[Олег Постников]], [[Юрий Васильевич Кунгурцев|Юрий Кунгурцев]], [[Мархабат Байғұт]] шығармашылық шарықтау кездері. Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері [[Хадиша Бөкеева]], [[Ғайни Хайруллина]], [[Құрманбек Жандарбеков]], ақын әрі қоғамдық қайраткер [[Мұхтар Шаханов]], композитор [[Шәмші Қалдаяқов]], жазушылар [[Федор Ермолаевич Чирва|Фёдор Чирва]] мен [[Еділбаев Жұмабек|Жұмабек Еділбаев]] біздің жерлестеріміз.{{Дереккөзі келтірілмеген}} [[Сурет:The Technology University (Shymkent).jpg|thumb|250px|[[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]]] Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, «Nimex Land» пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған. Әрине, қаланың солтүстік бөлігін дендробақ, зообақ, [[ипподром]]мен байланыстыратын ұзындығы 6 шақырымдай балалар темір жолының алатын орыны айрықша. Қала аумағындағы көне қалашық пен қамалдарда археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қала тарихы жөнінде кешен жасау қолға алынып отыр. Қалада көрнекті ғалым, мәдениет, спорт майталмандары мен халық батырларына ескерткіштер орнатылған. Облыс және қала өз жерлестерін мақтан тұтады. Мұнда тілтанушы, мүше-корреспондент [[Мәулен Балақайұлы Балақаев|Мәулен Балақаев]], геология ғылымдарының докторы [[Патшайым Тәжібаева]], түркітанушы, академик [[Ісмет Кеңесбаев]], филология ғылымдарының докторы [[Қалдыбай Бектайұлы Бектаев|Қалдыбай Бектаев]], академик [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібаев]] туған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} == Білім == Шымкентте 8 жоғары оқу орны бар<ref>[https://abiturients.kz/spisok-universitetov-kazahstana-po-gorodam/ Қазақстан қалаларындағы жоғары оқу орындарының тізімі]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: * [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] * Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті * [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] * Шымкент университеті * Орталық Азия инновациялық университеті * Ж. Тәшенев атындағы университет * Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті * Мирас университеті == Климаты == Қала орналасқан өңірдің климаты қоңыржай континенттік. Жазы ыстық, қысы біршама жылы. Жылдық орташа температура шілдеде 24°-26°С, қаңтарда 4°-6°С. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 187 күнге созылады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400-500 мм. Қар жамылғысының қалыңдығы 20 см. Шымкент тау етегі аймағындағы қуаң, сұр топырақты агроклиматтық белдемде орналасқан<ref name=":0" />. == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Shymkent city downtown.jpg|Қаланың орталығы Сурет:Shymkent night panorama.jpg|Қаланың түнгі көрінісі Сурет:Alley in Shymkent-city.jpg|Шымкент аллеясы Сурет:Turkistanakaya street (Shymkent-city).jpg|Түркістан көшесі Сурет:The ark in Shymkent-city.jpg|Шымкенттің аркадасы Сурет:The Railway staishon The in Shymkent.jpg|Шымкент Темір жол вокзалы Сурет:Building of the South Kazakhstan region's Administration (Shymkent).jpg|Түркістан облысының әкімшілігі Сурет:Tauke-Khan Avenue at Night (Shymkent-city).jpg|Тәуке хан көшесінің түнгі көрінісі Сурет:New Buildings in Kunaev's Boulevard2.jpg|Қаланың жаңа ғимараттары Сурет:Shymkent5.jpg|Орталық әмбебап жанындағы фонтандар Сурет:The Peace Avenue (Shymkent-city).jpg|Бейбітшілік даңғылы Сурет:Проспект Бауыржана Момышулы, г. Шымкент.jpg|Бауыржан Момышұлы даңғылының бойындағы емендер Сурет:Koshkar Ata river 17.jpg|Қошқаратының бір арнасы Сурет:Koshkar Ata river.jpg|Қошқараты өзенінің негізгі ағысы Сурет:Bridge through Badam in Shymkent.JPG|Шымкенттегі Бадам үстіндегі көпір Сурет:Former Shymlent city administration.jpg|Бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты Сурет:Philharmonic in the Shymkent1.jpg|Облыстық филармония (1886 жылы қираған ғимараттың орнына салынған) Сурет:Building of regional hospital in Shymkent 1.jpg|Облыстық клиникалық госпиталь (19 ғ. 2-жартысында — әскери госпиталь) Сурет:St. Nicholas Cathedral 21.jpg|Құдай Анасының Қазан белгішесінің ғибадатханасы Сурет:French House in Shymkent.jpg|Француз үйі </gallery> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Түркия}} [[Измир]] ([[Түркия]]) * {{Ту|Италия}} [[Гроссето]] ([[Италия]]) * {{Ту|Беларусь}} [[Могилёв]] ([[Беларусь]]) * {{Ту|Тайланд}} [[Паттайя]] ([[Тайланд]]) * {{Ту|Тәжікстан}} [[Хожант]] ([[Тәжікстан]]) * {{Ту|Англия}} [[Стивенедж]] ([[Англия]]) * {{Ту|Қытай}} [[Байинь]] ([[Қытай]]) * {{Ту|Грекия}} [[Ахарнон]] ([[Грекия]]) * {{Ту|Түркия}} [[Ескішехир]] ([[Түркия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Ақпарат көздері == * Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты [http://www.shymkent.gov.kz/kaz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806011842/http://www.shymkent.gov.kz/kaz/ |date=2012-08-06 }} * Түркістан облысы әкімдігінің ресми сайты [http://www.ontustik.gov.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704135542/http://ontustik.gov.kz/ |date=2012-07-04 }} * [http://www.e-shymkent.kz «Шымкент аймақтық порталы»] * Подушкин Н. П. Когда родился Шымкент? // Шымкент. Историко-информационный путеводитель. Шымкент, 1998. * ОҚО Статистика департаменті == Сілтемелер == * [http://www.shymkent.gov.kz Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }} * [http://www.e-shymkent.kz Виртуалды Шымкент] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Шымкент]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]] lujpz1g1zk1fhnu686gvl6pa3ohfhva 0 7159 3651271 3648433 2026-09-05T15:45:20Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Astana_DSC04096_(7709592456).jpg|Astana_DSC04096_(7709592456).jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] [[commons:File:Astana_DSC04096_(7709592456).jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:D 3651271 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Бауыржан Момышұлы |шынайы есімі = |суреті = Stamps of Kazakhstan, 2010-16.jpg |сурет тақырыбы = |туған күні = 24.12.1910 |туған жері = [[Көлбастау]], {{туғанжері|Жуалы ауданы|Жуалы ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазақКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = 10.06.1982 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |лақап аты = Шаң тимес |бүркеніш аты = |мемлекет = {{USSR}} |қызмет еткен жылдары = [[1932 жыл|1932]]—[[1934 жыл|1934]], [[1936 жыл|1936]]—[[1955 жыл|1955]] |атағы = [[гвардия|Гвардия полковнигі]] |әскер түрі = атты әскер |басқарды = 9-шы гвардиялық атқыштар дивизиясы |әскери бөлімі = |шайқасы = [[Хасан шайқасы]]<br />[[Екінші дүниежүзілік соғыс|Ұлы Отан Соғысы]] |марапаттары = {{Қатар |{{Алтын Жұлдыз медалі|1990}} |{{Ленин ордені|1990}} |{{Қызыл Ту ордені|1945}} }} {{Қатар |{{Қызыл Ту ордені|1942}} |{{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1945}} |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}} }} {{Қатар |{{Халықтар Достығы ордені|}} |{{Қызыл жұлдыз ордені|}} |{{Құрмет Белгісі ордені|}} }} {{Қатар |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі|}} |{{Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|1944}} }} {{Қатар |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|}} |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}} |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} |{{Тың жерлерді игергені үшін медалі}} }} {{Қатар |{{Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл медалі|}} |{{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}} |{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Мәскеудің 800 жылдық естелік медалі}} |[[Сурет:Soviet Guards Order.png|20px|link=«Гвардия» белгісі]] }} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = Baurzhan Momyshuly }} '''Бауыржан Момышұлы''' ([[24 желтоқсан]] [[1910 жыл|1910]], [[Көлбастау]] – [[10 маусым]] [[1982 жыл|1982]], [[Алматы]]) — қазақтың әйгілі әскери қолбасшысы, [[Ұлы Отан соғысы]]нда даңқы шыққан [[стратег]] және [[тактика|тактик]], [[жазушы]], [[Кеңес Одағының Батыры]]<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> [[Батыс майдан (Ұлы Отан соғысы)|Батыс майданындағы]] 16 армияның [[316-атқыштар дивизиясы]]ндағы (1941 жылдың қарашасынан бастап [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы]]) 1073 атқыштар полкінің (1941 жылдың қарашасынан 19 гвардиялық полкі) және батальон командирі. [[Ұлы Отан соғысы]]на генерал-майор [[Иван Васильевич Панфилов|И.В. Панфилов]] басқарған әйгілі дивизиясының құрамында 1941 жылдың қыркүйек айынан бастап қатысты. Батальон командирі ретінде аға лейтенант Бауыржан Момышұлы [[Мәскеу шайқасы|Мәскеу үшін шайқас]]та 27 рет ұрысқа қатысты. 1941 жылдың 16-18 қараша күндері [[вермахт]]ың [[Мәскеу]] бағытында екінші мәрте жасаған жорығы кезінде аға лейтенант Момышұлы басқарған батальон дивизиядан қашықта, Матронино деревнясының жанында Волоколамск тас жолында асқан ерлікпен ұрыс жүргізді. Білікті комбаттың басшылығы арқасында 3 күн бойы фашистер шабуылын тойтарып, батальон үлкен шығынсыз, ұрысқа қабілетті жағдайда қоршаудан шығады.<ref>Герои страны, Бауыржан Момыш-улы, http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1543</ref> Бауыржан Момышұлы — [[әскери педагогика]] мен [[әскери психология]]ны байытушы, баға жетпес мұра қалдырған дара тұлға. Оның атақ, даңқы, батырлығы [[Александр Альфредович Бек|А.Бектің]] «[[Арпалыс (повест)|Волоколамск тас жолы]]» атты кітабында суреттелді. Кітап неміс, чех, еврей, ағылшын, француз, т.б. шет тілдеріне аударылды. Соғыстан кейін Бауыржан Момышұлы Совет Армиясы Бас штабының Жоғары әскери академиясын бітіреді. Әскери-педагогикалық жұмыспен айналасып, Совет Армиясы әскери академиясында сабақ береді. Ел тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың жарлығымен оған «[[Халық қаһарманы]]» деген атақ берілді. ==Өмірбаяны== === Балалық шағы === Бауыржан Момышұлы [[1910 жыл]]дың 24 желтоқсанында [[Жамбыл облысы]]ның [[Жуалы ауданы]]ндағы Көлбастау ауылында туған. [[Дулат]] тайпасының [[Шымыр]] руынан<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref>. Имаш бабасы 1911 жылы 92 жасында дүниеден өткен. Әкесі Момыш өз бетімен ескіше сауат ашқан, кирил алфавитімен оқуды меңгерген сол кезеңдегі көзі қарақты адамдардың бірі болған. Ел арасында ағаш ұстасы және етікші, зергерлігімен танымал болатын. Имаш атасы қартайған кезінде барлық шаруашылықты Момыш ұлына табыстаған. Әжесінің есімі - Қызтумас, қартайған шағында ағайын-туыс "сары кемпір" деп атаған. Анасы Рәзия дүниеден ерте өтіп, Бауыржан 3 жасынан бастап Қызтумас әжесінің қолында өседі. 1921 жылы бастауыш класты оқуға [[Аса (ауыл)|Аса]] интернатына түседі. 1924 жылдан бастап жеті жылдық мектепті [[Шымкент]] қаласында оқиды. Бұл сол өңірдегі 1924 жылы ашылған алғашқы жетіжылдық мектеп болатын. Бауыржан Момышұлымен бір сыныпта [[Әбділда Тәжібаев]] пен [[Құрманбек Сағындықов]] оқиды. 1928 жылы мектепті үздік бітіріп, [[Орынбор]] қаласындағы Қазақ Педагогикалық институтына оқуға түседі. Институт директоры Тоқтыбаев деген кісі болатын. Жас баланың қатты суықта жұқа киіммен жүргенін көріп, өзінің кабинетіне шақыртып алады. Баланың қолына бухгалтерияға қағаз жазып беріп, осы қағаз бойынша ақша алатындығын және сол ақшаға ауылға қайтатындығын айтады. Осындай тұрмыс жағдайына байланысты оқудан кетеді.<ref>[https://khabar.kz/kk/m-ra-at-mir-zholy/item/99673-mir-zholy-bauyrzhan-momysh-ly Өмір жолы. Бауыржан Момышұлы]</ref> === Соғысқа дейінгі өмірі === * 1928-1930 жылдары бастауыш мектепте ұстаздық етеді. Біраз уақыт аудандық атқару комитетінің жауапты хатшысы ретінде қызмет атқарады. Аудандық милицияда 6 айдай жұмыс істейді. * 1932-1934 жылдар аралығында Қызыл Армия қатарында қызмет етеді. 1933 жылы полк мектебін бітіреді. * Туған ауылына қайтып оралып, бірнеше жыл қаржы мекемесінде қызмет істейді. * Атқару комитетіндегі қызметімен көзге түскен Бауыржан Тимофей Дубовиктің қолдауымен Шымкент өнеркәсіп банкінің экономисі болады. Осы қызметте жүрген уақытта 1936 жылы Республикалық банктің меңгерушісі Б.М.Барханның жолдамасымен Ленинградтағы Финанс академиясының жанындағы бір жылдық курсты бітіреді. Біліктілігін бағалаған басшылық оны КСРО өнеркәсіп банкінің республикалық басқармасына аға консультант ретінде тағайындайды. * 1936 жылы жаңадан құрылып жатқан бөлімге взвод командирлігіне шақырылады. Бұл кезде [[рота]] командирі, [[полк]] штабы бастығының көмекшісі болады. * 1939 жылы әкесі Момыш қайтыс болады. === Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары === * [[1941 жыл]]ы Қазақ әскери комиссариатының нұсқаушысы қызметін атқарады. Ұлы Отан соғысына 1941 жылдың қыркүйегінен бастап қатысты. 316 атқыштар дивизиясының жасақталуына белсене атсалысып, сол дивизия құрамында майданға аттанады.<ref>[https://qamshy.kz/article/62175-bauyrdgan-momyshuly-dgane-onynh-soghys-oneri Бауыржан Момышұлы және оның соғыс өнері]</ref> * 1941 жылдың 26 қарашасында маршал [[Константин Константинович Рокоссовский|Рокоссовский]] полк командирі етіп тағайындайды. * 1941-[[1945 жыл]]дары Панфилов атындағы 8-гвардиялық дивизияның батальон, полк командирі, соғыстың соңғы жылдары аталған дивизияның командирі болады. * [[1942 жыл]]дың 6 маусымында "[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз]]" орденімен марапатталады. * [[1944 жыл]]ы денсаулығына байланысты Алматы госпиталіне жіберіледі. * [[1945 жыл]]дың 16 қаңтарында Алматыға келген Бауыржанды ғалымдар соғыс туралы әңгіме-лекция өткізуге шақыртып, кездесу ұйымдастырады. Осы лекцияның стенограммасы кейінрек "[[Қанмен жазылған кітап|Соғыс психологиясы]]" деген атпен кітап болып басылды. Алғашында тек орыс тілінде жарық көрген бұл еңбек, 2010 жылы Бауыржан Момышұлының 100 жылдығына орай қазақ тілінде де жарық көрді.<ref>[http://www.kaztrk.kz/kaz/news/kultura/Bauirzhan_Momishulinin_Sogis_psihologijasi_atti_kitabi_ana_tilimizde_zharik_kordi.html Б. Момышұлының "Соғыс психологиясы" атты кітабының тұсаукесері өтті]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Соғыс кезінде жеке басының қаһармандық ерлігімен және ұрыс жүргізудегі әскери шеберлігімен ерекше көзге түседі. Бірнеше рет жау қоршауынан жауынгерлерін аман-есен алып шығады. [[Мәскеу]] түбіндегі шайқастағы ерлігі сол кездің өзінде Одақ көлеміне аңыз болып жайылады. Осының негізінде орыстың белгілі жазушысы Александр Бек «Волоколамское шоссе» (қазақшасы «Арпалыс») повесін жазды. Бұл шығарма кейін бірнеше тілге аударылады. Жауынгерлік іс-қимылдарға қатысты ұрыстан шығу, шегініс жасау тәсілдерінің арнайы тарау болып әскери жарғыға енуі, тактикада «ошақты» және «икемді қорғаныс» ұғымдарының қалыптасуы Бауыржан Момышұлының осындай тәжірибелерінің жиынтығы болып табылады. Бауыржан Момышұлы жау шептеріне ішкерлей еніп ұрыс жүргізу теориясын соғыс тәжірибесінде алғаш қолданушылардың және оны дамытушылардың бірі болды. ====Мәскеу үшін шайқас==== [[File:Rus Stamp GSS-Momyshuli.jpg|right|300px|thumb|Момышұлыға арналған пошта бөлімі, 2010]] [[Мәскеу шайқасы|Мәскеу түбіндегі шайқас]] Бауыржан Момышұлының өміріндегі ерекше кезең болды. Жас сардар, 1073 атқыштар полкінің батальон командирі, аға лейтенант Бауыржан Момышұлы сарбаздармен қақаған қыста Мәскеу түбінің омбы қарына малтыға жүріп, бес рет қоршауды жарып шығып, жалпы саны 27 рет қол бастап ұрысқа кіріп, соғыс тарихында болмаған тактикалық маневрлер жасап, әскери өнерге жаңалық енгізген. [[Командир]] Бауыржан Момышұлы жетік стратег, асқан тактик, [[психолог]] еді. 1941 жылдың 16-18 қараша күндері аралығында вермахтың Мәскеуге екінші дүркін шабуылы кезінде Б.Момышұлы басқарған батальон өз дивизиясынан қашықта Матронино селосының маңында Волоколамск тас жолыда аса ерлікпен соғысты. Комбаттың дарынды басшылығының арқасында неміс әскері бұл маңда 3 күнге іркіліп қалды. Бұл ерлігінен соң жас комбат өз сарбаздарын қоршаудан соғысқа қабілетті жағдайда алып шықты. Алайда аласапыран шақта қысылтаяң жағдайға ұшыраған кейбір полктердің батальон, роталарымен байланысы үзіліп, жауынгерлердің қай жерде, қандай халде екенін білу қиынға соғады. Сондай жағдайға ұшырағандардың бірі – Бауыржан басқарған бірінші батальон еді. Баукең енді шегінудің нақты жоспарын жасайды. Батальонның алдында жүретін он бес адамнан құрылған (алдыңғы жақты барлайтын) барлаушы қойып, взвод-взводпен бөлек-бөлек болып, бірінің ізімен бірін жүргізе жылжуды ұйғарады. Батальон алдындағы барлаушыларды аға лейтенант Рахимов пен саяси жетекші [[Мұхаметқұл Сләмқұлов]] басқарады. Күндіз жау көзіне түспеу үшін жауынгерлеріне түнделетіп жүруді бұйырады. Күндіз қалың тоғайда тыныстап, түнде барлаушылар арқылы белгіленген бағытпен сақтана жүріп отырған жауынгерлер табандылық пен төзімділік көрсетіп, қалың қарағайлы тоғай ішінің қалың қарын омбылай жүре отырып, екі күннен кейін Новлянск пен Ивановск деревняларының аралығынан шығады. Барлаушылардың айтуынша, осы Ивановск деревнясында панфиловшылардың 1075-полкінің бірінші батальоны тұрады екен. Бұлар әлі шайқасқа қатыспағандықтан тың тұрады. Әдісқой, тәжірибелі комдив [[Иван Васильевич Панфилов|И.В. Панфилов]] бұл полкті уақытша әдейі резервте ұстап тұр екен. «Б.Момышұлы басқарған батальон түгелдей жау қолынан қаза тауып, жойылып кетті» деген лақапты естіген олар түгелдей аман оралған жауынгерлерді зор қуанышпен қарсы алды. Бауыржан бастаған батальон жауынгерлерін көргенде И.В.Панфилов қуанғаннан көзіне жас алады. Иван Васильевич көптен көрмеген бауырын кездестіргендей Бауыржанды қаусыра құшақтай алып, бетінен сүйіп: «Жарайсың, сұңқарым!» деп арқасынан қағады. 19 гвардиялық атқыштар полкінің командирі ретінде 1941 жылдың 26-30 қараша күндері гвардия капитан Момышұлы Мәскеу облысының Соколово деревнясының маңында неміс әскерінің шабуылын 4 тәулік бойы қайтарып, сәтті ұрыс жүргізді. 1941 жылдың 5 желтоқсанында омыртқаға оқ тиіп, жарақат алды. Әзілхан Нұршайықовтың "Ақиқат пен Аңыз" кітабында Бауыржан өзін санбатқа жеткізгенде дәрігерлер дереу госпитальға апару керек деп шешкендігін, бірақ ол тапаншамен дәрігерді қорқытып, оқты сол жерде шығаруды бұйырғанын айтады. Оқты алып, жараны таңғаннан кейін капитан Бауыржан Момышұлы ұрыс алаңына қайта оралады. Кеңес әскерлерінің 1942 жылғы қаңтар-ақпан айларындағы ұрыстарында 8-гвардиялық дивизияның Бауыржан Момышұлы басқарған полк жауынгерлері ерекше көзге түсті. Дивизия екі ай ішінде батысқа қарай 500-600 шақырым алға басып, фашистердің мыңдаған солдаты мен офицерлерін саптан шығарады, жаудың көптеген техникасын жойып жіберді. 1944 жылы Комдив болып жүрген кезінде Дубровка деревнясының маңында болған ұрыс кезінде тағы қатты жараланады. Өз айтуынша құйымшақпен жерден шығып тұрған темірге құлаған екен. Біраз уақыт атқа отыра алмай және шалқасынан жата алмай жүрді, бірақ госпитальге бармады. Сол уақыттан 1944 жылдың наурызына дейін госпитальде жатады. Сол жылы Бас Штабытың Әскери Академиясының жанындағы офицерлердің біліктілігін арттыру курстарын бітіріп шығады. 1945 жылдың 21 қаңтарынан бастап гвардия полковник Бауыржан Момышұлы Екінші Прибалтика майданының, 6 гвардиялық армиясының, 2 гвардия атқыштар полкінің 9 гвардия атқыштар дивизиясын басқарды. 1945 жылдың ақпан-наурыз айларында Бауыржан Момышұлы басқарған дивизия Приекуле станциясының солтүстік-батыс жағында орналасқан неміс әскерінің үш бекінісін бұзып өтеді. Дивизия шабуылының нәтижесінде 15 елді мекен босатылды, ал жау әскеріне үлкен зиян тиген болатын. Бауыржан Момышұлының қатардағы жауынгерлер жайлы айтқан нақылға бергісіз сөздері халқымыздың есінде. Даңқты [[қолбасшы]] солдаттың мінез-құлқын, парасатын, елі үшін шыбын жанын қиятын ерлігін ерекше бағалай білген. Соның арқасында оларды ерлік жеңістерге бастап, жігерлендіріп отырған. Бауыржан Момышұлы соғыс жылдарында адуынды да қатал әскери басшы болып қана қойған жоқ, сонымен қатар қарамағындағы жауынгерлер мен офицерлердің ақылгөй жетекшісі, зерделі де білгір, байыпты да мейірман тәрбиешісі де бола білді. Гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлының 1990 жылдың 12 желтоқсанында туғанына 80 жыл толуына орай Кеңес Одағының Батыры деген жоғары атақ берілді. Б.Момышұлының «Әділет қашанда жеңеді, ол кешіксе де келмей қоймайды» деген сөзі шындыққа айналып, ел тілегі орындалды. [[Сурет:Egemen Archive Momyshuly Margulan.jpg|нобай|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұланмен]] бірге]] [[Сурет:Бауыржан Момышулы 2.jpg|нобай|]] === Соғыстан кейінгі жылдары === * [[1946 жыл|1946]]-[[1948 жыл]]дары Ворошилов атындағы әскери академияның тыңдаушысы болады. * 1948-1950 жылдары 49-атқыштар бригадасы командирінің орынбасары қызметін атқарады. * [[1952 жыл]]ы Кеңес Әскері Бас Штабының жанындағы Жоғары әскери академияны тәмамдайды. * [[1953 жыл]]ы академик Ван-Чон-Худың басқаруымен келген Қытай делегациясымен кездеседі. * Соғыстан кейін [[1950 жыл|1950]]-[[1955 жыл]]дары Кеңес Әскері әскери академиясында сабақ береді. * 1955 жылы желтоқсан айы соңында (45 жасқа толғанда) полковник атағымен отставкаға шыққан cоң, елге оралады. Елде біраз уақыт жұмыс табылмайды. Өмірбек Жолдасбек Қазақ Ұлттық Университетінің әскери кафедрасына жұмысқа алмақ болады. Алайда оған да қарсылық болған көрінеді. Батыр енді толықтай шығармашылықпен айналысады. Ол қазақ және орыс тілдерінде бірдей жазып, өз өміріндегі көрген білгендерін шығармаларына арқау етеді. Оның қаламынан туған, өмір шындығының негізіндегі тамаша [[роман]]ы мен [[әңгіме]], [[Повесть|повестері]] қалың оқушының іздеп оқитын шығармаларына айналады. Олар бірнеше қайтара басылып шығарылды. ==== Кубаға сапары ==== Бауыржан Момышұлы [[1963 жыл]]ы [[Фидель Кастро]]ның шақыруымен [[Куба]] еліне барады. Сапар барысында Куба басшысы Фидель Кастромен кездесудің реті келмеді, бірақ інісі Рауль Кастромен кездесіп, ол кісіге үлкен әсер қалдырды. Куба әскерилерінің (негізінен әртүрлі аудиторияның) алдында дәріс оқыды (“Куба кездесулері” (“Кубинские встречи”; орысша дайындалған баяндама, 11-21 қараша 1963 жылғы жазбалардан деген мәліметтермен 1986 жылғы Алматының “Жазушы” баспасында басылған орыс тіліндегі қос томдық шығармалар жинағының екінші томына 13 беттік мәтін боп кірді; алғаш сол жылы жарияланды<ref>Баурджан Момышулы. Собрание сочинений в двух томах. Том второй. Алма-Ата, издательство «Жазушы», 1986, стр. 276-289</ref>)). Кубаға барған саяхаты жайында "Куба әсерлері" (1975 жылы “Ұшқан ұя” жинағына үш әңгіме (“Жол үстінде”, “Олар менің есімде”, “Ол екеуміз”), “Ұшқан ұя” хикаятымен бірге кіргізілді, соның ішінде сапарнама мәтін көлемі – 130 бет) атты сапарнамалық кітап жазады. Бауыржан Момышұлы Фидель Кастро мен Эрнесто Че Гевараның үлгі тұтқан тұлғасы болған. [[1963 жыл]]ы қарашада (11-21 қараша) Куба үкіметінен бірнеше қайтара шақыру келгендіктен, 10 күндік сапармен барып келеді. [[1982 жыл]]ы 10 маусымда 71 жасына қараған шағында Алматыда дүние салады. [[Кеңсай зираты]]на қойылды. ==== Батырдың 100 жылдығы ==== [[Сурет:Momyshuly Monument in Almaty.jpg|нобай|Алматыда Бауыржанға қойылған [[Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Алматы)|ескерткіш]]]] [[2010 жыл]]ы қыркүйектің 14-і күні Алматыда «Қазақтың Бауыржаны» атты деректі фильм көпшілікке таныстырылды. Фильмді үкімет тапсырысымен Бауыржан Момышұлының 100 жылдық мерейтойына арнап режиссер Қалила Омаров түсірді <ref>Азаттық радиосы, Алматыда Бауыржан Момышұлы туралы деректі фильмнің тұсаукесері өтті, [http://www.azattyq.org/content/Kazakhstan_baurzhan_momyshuly_documentary_film/2157153.html]</ref>. 2010 жылы желтоқсанның 10-ы күні Алматыдағы 28 панфиловшылар саябағында кеңес-герман соғысының қаһарманы, жазушы Бауыржан Момышұлына тұрғызылған ескерткіш салтанатты жағдайда ашылды. Жалпы биіктігі 6 метрлік ескерткіштің тұғыры граниттен, ал батырдың мүсіні қоладан құйылған.<ref>[http://www.azattyq.org/content/Kazakhstan_baurzhan_momyshuly_2ww_hero_monument/2244251.html Азаттық радиосы, Алматыда Бауыржан Момышұлына ескерткіш ашылды]</ref>. 2010 жылы Республика бойынша Бауыржан Момышұлының 100-жылдығына арналған мерекелік іс-шаралар өтті.<ref>[http://kaz.gazeta.kz/art.asp?aid=81637 Таразда Бауыржан Момышұлының 100 жылдық мерейтойына арналған салтанатты шаралар өтуде]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2010 жылы қыркүйек айында Бауыржан Момышұлының 30 томдық шығармалар жинағы жарыққа шықты (Алматыдағы “Өнер” баспасы басып шығарды).<ref>[http://taraz.zhambyl.kz/index.php?action=news&type=5&lan=kaz&page=26&news_id=124&hoster=zhambyl Бауыржан Момышұлының 30 томдық еңбектер жинағы жарыққа шықты]</ref> == Бауыржан Момышұлының әдеби шығармашылығы == Бауыржан Момышұлы жігіттік шағында-ақ ғашықтық жырлар, достарына, жерлестеріне арнау өлеңдер жазған. Оның алғы шептен жазған мақалалары мен өлеңдері, аудармалары майдан газеттерінде, «[[Егемен Қазақстан|Социалистік Қазақстан]]», «[[Казахстанская правда]]», «[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]» және басқа басылымдарда жарық көріп тұрған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/27337/bauyrzhan-momysh-lyny-ajtylma-an-erligi Бауыржан Момышұлының айтылмаған ерлігі]</ref> Майданда ол [[күнделік]] жазып, ұрыс алаңында көрген-білгенін, басынан өткен жайттарды қағазға түсірді. Ол кез-келген жағдайда қарда да, жаңбырда да және тіпті қоршауда қалған кезде де жазба жүргізді. Осылайша, ол 38 жауынгерлік жазба кітапша жазды. Онда соғыс барысы, сарбаздардың ойы мен әрекеті туралы айтылады. Оның негізгі әдеби шығармалары оқырманды шыншылдығымен таңғалдырады. «Бір түннің тарихы» оның дарынды жазушы екенін жариялаған алғашқы туындысы.<ref>[https://stan.kz/kazaktyn-batyr-uly-bauyrzhan-momyshuly/ Қазақтың батыр ұлы Бауыржан Момышұлының өмірбаяны]</ref> Бауыржан соғыс уақытында «Серігім», «Жазушыға», «Қалыбек аға», «Біреулерге», «Омарбекке», «Жардың мұңы», «Ғ-ға», «Ана тілін ардақта», «Досыма», «Толғау» атты өлеңдер жазған. 1952-1956 жылы «Офицердің күнделігі», «Бір түннің тарихы», «Біздің семья» деген алғашқы кітаптары жарық көрді. === Шығармалары === {{columns-list|3| * [[Ұшқан ұя]] (Наша семья) ([[1953 жыл]], орысшасы; [[1975 жыл]], қазақшасы) * [[Мәскеу үшін шайқас]] (За нами Москва) (1958 жыл, роман) * [[Жауынгердің тұлғасы]] * [[Майдан]] * [[Майдандағы кездесулер]] * [[Генерал Панфилов]] * [[Төлеген Тоқтаров]] (бұл да аталған романның төртінші кітабында) * [[Куба әсерлері]] (1963 жыл) * [[Адам қайраты]] (“Мәскеу үшін шайқас” романының төртінші кітабында) * [[Ел басына күн туса]] * [[Қанмен жазылған кітап|Психология войны]] * Ол екеуі (қазақша; орысша нұсқасы “Она”) * Олар менің есімде (қазақша; орысша нұсқа “Я помню их”) * Жол үстінде * Куба әсерлері * Музей апа (орысша) * Она (орысша) * Из строя в труд (из дневника писателя); “Қатардан еңбекке” (жазушы күнделігінен) * Я помню их (орысша) * Проблема литературного героя * История одной ночи (орысша, бұл шығарма 1986 жылдық екі томның бірінші томында “За нами Москва” романынан бөлек боп енді) * Бір түннің тарихы (“Мәскеу үшін шайқас” романына 1968 жылғы екі томдықтың бірінші томына бұ атаумен емес, жоғарыдағы бас романына төртінші кітапқа соның қазақша нұсқасы сюжеттік қалпы сақталып кіргізілді, бірақ орысша, қазақша мәтіндерінде “Мәскеу үшін шайқастағыдай” еп-елеуіңкі айырмашылықтар ұшан-теңіз) }} ==Отбасы== [[Сурет:Бауыржан Момышулы.jpg|нобай|]] * '''Бибіжамал Мұқанқызы Момышкеліні''' — Бауыржаннан екі жас кіші, ақсары, сұлу кісі. Бибіжамал Мұқанқызынан тұңғыш баласы [[Бақытжан Момышұлы]] дүниеге келді. * '''Коркина Клавдия Григорьевна''' — опера театрының әртісі, сыған қызы. Бұл кісіден Елена Бауыржанқызы дүниеге келді (16.09.1947 жылғы) * '''Бақытжамал Қалибекқызы''' — шет тілдер институтының аспиранты, 13 жыл бірге болды. * '''[[Бақытжан Момышұлы]]''' - Бауыржан Момышұлының ұлы. * '''Зейнеп Ахметова Бауыржанкеліні''' (1945 жыл, 18 қаңтарда туған) — келіні, Бақытжан Момышұлының жұбайы, жазушы, қазақы дәстүрлерді насихаттаушы. Қайын атасы туралы мемуар кітаптар мен мақалалар жазады. == Бауыржан Момышұлының аты берілген нысандар== Қазақстанда батырдың атымен [[Алматы]], [[Тараз]], [[Атырау]], [[Семей]] қалалары және Жамбыл облысы [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылындағы көшеге батырдың аты берілген: ===[[Астана|Астана қаласында]] === * [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Бауыржан Момышұлы атындағы даңғыл]] ===[[Алматы|Алматы қаласында]]=== * [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Бауыржан Момышұлы атындағы көше]] * [[Бауыржан Момышұлы (метро бекеті)|Бауыржан Момышұлы атындағы метро бекеті]] * №131 мектеп-лицейі және «Жас Ұлан» әскери мектебі ===[[Шымкент|Шымкент қаласында]]=== * [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Шымкент)|Бауыржан Момышұлы атындағы даңғыл]] * №44 және № 120 мектептер === Жамбыл облысында === * Жамбыл облысының бұрынғы Бурное ауылы [[Бауыржан Момышұлы ауылы]] болып өзгертілген. * [[Бауыржан Момышұлы ауылдық округі]] * №45 қазақ классикалық гимназиясына Бауыржан Момышұлының есімі берілген және мектептің алдында Бауыржан Момышұлының бюсті орналастырылған. * Тараз қаласында Бауыржан Момышұлы атындағы Жеңіс саябағы бар. === Ескерткіштер === <gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px"> Момышулы Бауыржан (Бюст в Волоколамске).jpg|Волоколамскідегі бюст Bauyrzhan Momyshuly.jpg|Кеңсай зиратында Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|[[Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Шымкент)|Шымкенттегі ескерткіш]] </gallery> == Марапаттары == '''Соғыс кезінде''' * 1942 жылы 6 маусымда «[[Қызыл Ту ордені|Қызыл ту]]» орденімен<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10020205/?backurl=/heroes/%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%26first_name%3D%D0%A3%D0%BB%D1%8B%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp%26page%3D1 Қызыл Ту орденін беру туралы жазба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251222232244/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10020205/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%26first_name%3D%D0%A3%D0%BB%D1%8B%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2025-12-22 }}</ref>; * 1944 жылы 1 мамыр<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1273655018/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%83%D0%BB%D1%8B%26first_name%3D%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Ana Документы о награждении, Фонд: Картотека награждений, Дело: шкаф 58, ящик 25]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «Мәскеуді қорғағаны үшін» медалімен; '''Соғыстан кейін''' * 1945 жылы шілдеде 1 дәрежелі «[[Отан соғысы ордені|Отан соғысы]]», «[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]» (03.01.1959) ордендерімен, «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]» (20.04.1953) орденімен. * 1971 жылы «[[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл ту]]» орденімен. * КСРО Президентінің 1990 ж. 11 желтоқсандағы жарлығымен Б. Момышұлына 1941-1945 жылдары соғыста неміс-фашист басқыншыларына қарсы күресте асқан ерлігі мен қаһармандығы үшін «Кеңес Одағының Батыр атағы» берілді (медаль №11637). * 2000 жылы «Ғасыр адамы» деп танылды == Қызықты деректер == Ұлы Отан соғысы кезінде тек үш қазақ ірі әскери бөлімдерді басқарды. Бауыржан Момышұлы 1945 жылы дивизияны, [[Әбілқайыр Баймолдин]] 1944 жылы дивизия командирінің орынбасары, ал [[Ғалий Әділбекұлы Әділбеков]] 1942 жылы жеке танк бригадасын басқарды. «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі Кеңес Қарулы Күштерінің корпус, дивизия және әскери-теңіз базалары командирлерінің анықтамалығына» сәйкес, жеке танк бригадаларының командирлері дивизия командирлеріне сәйкес келеді, себебі соғыстың бірінші кезеңінде танк дивизиялары таратылып, олардың негізінде танк бригадалары құрылды<ref>https://militera.org/books/pdf/h/sb_komandovanie-korpus-diviziya-vov.pdf</ref>. Бауыржан Момышұлы үш қыздан кейін, әкесінің 53 жасында дүниеге келген.<ref>[https://qamshy.kz/article/33008-bauyrdgan-momyshuly-turaly-siz-bilmeytin-derekter Бауыржан Момышұлы туралы сіз білмейтін деректер]</ref> == Бауыржан Момышұлы туралы == * [[1967 жыл|1967]] [[Ел басына күн туса (фильм)|«За нами Москва»]], Режиссері: [[Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин|Мәжит Бегалин]], Бауыржан Момышұлын сомдаған: [[Кәукен Кенжетайұлы Кенжетаев|Кәукен Кенжетаев]] * [[2010 жыл|2010]] - Қазақтың Бауыржаны (Деректі фильм) [[Қазақфильм]]. [[Қалила Нематұлы Омаров]]<ref>Тарихи тұлғалар. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> * [[2013 жыл|2013]] - [[Бауыржан Момышұлы (телесериал)]] Режиссері: Ақан Сатаев. * [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)|Ақиқат пен аңыз]] - авторы [[Әзілхан Нұршайықов]] * [[Арпалыс (повест)|Волоколамск тас жолы]] - авторы [[Александр Альфредович Бек|Александр Бек]] * [[Восхождение к отцу]] - авторы [[Бақытжан Момышұлы]] * [[Во имя отца]] - авторы [[Бақытжан Момышұлы]] * [[Сыновья великого волка]] - авторы [[Бақытжан Момышұлы]] * [[Шуақты күндер]] - авторы [[Зейнеп Ахметова]] == Бауыржан Момышұлының қанатты сөздері == {{columns-list|3| {{cquote |Опасызда Отан жоқ,<br>Отанда опасызға орын жоқ. |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Тәртіпке бас иген құл болмайды! |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Отаның үшін отқа түс — күймейсің. |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Ептілік пен ерлік —<br>Ерге тән қасиет. |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Сен жаудан қашсаң —<br>өмір сенен қашады. |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Тәрбиелі — тәртіптің құлы,<br>Тәртіпті — елдің құлы. |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Өз кітаптарым — өз балаларым. Олардың да Отаныма адал қызмет етуін қалаймын. |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Үмітін жоғалтқан жан —<br>ешқашан үміттеніп көрмеген жан. |type = 1 |author= |source= }} {{cquote |Елім деп езіліп, жұртым деп жұмылып,<br>елге қызмет ет. |type= 1 |author=Бауыржан Момышұлы |source= }} }} ==Тағы қараңыз== * [[Сабыр Омарұлы Рахимов]] * [[Рақымжан Қошқарбаев]] * [[Иван Васильевич Панфилов]] * [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|Панфиловшылар дивизиясы]] * [[Александр Альфредович Бек]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Commonscat|Baurzhan Momyshuly}} * [http://abai.kz/node/1357 Бауыржан Момышұлы. Қазақ тілі туралы пікір] * [https://e-history.kz/kz/news/show/418/ Бауыржан Момышұлы туралы 13 дерек] * [https://egemen.kz/article/6680-on-boyy-ar-namystan-dgaralghan Өн-бойы ар-намыстан жаралған] * [http://zhasalash.kz/ruhaniyat/9077.html «Бiр адамды екi қайтара сынаудың қажетi жоқ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419120553/http://zhasalash.kz/ruhaniyat/9077.html |date=2017-04-19 }} {{Бауыржан Момышұлы шығармалары}} {{Жақсы мақала}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері]] [[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан мемуаршылары]] [[Санат:КОКП мүшелері]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] du7gfodhkomwtny16y0cw7cni314abj 0 9235 3651466 3643613 2026-09-06T09:51:25Z Yousiphh 93168 https://m.business-gazeta.ru/article/683094 3651466 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Уәлитхан Шарафиддинұлы Танашев |Шынайы есімі = |Сурет =Tanachev Walidkhan.jpg |Сурет ені = 200 px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1887 |Туған жері = [[Атырау]] |Мансабы = қоғам қайраткері, заңгер, [[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы]] мүшесі |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of Russia.svg|25px]] [[Ресей империясы]]→ <br /> [[Сурет:Proposed Flag of the Alash Autonomy.svg|25px]] [[Алаш автономиясы|Алаш Орда]] <br /> [[Сурет:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|25px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <br /> |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1968 |Қайтыс болған жері =[[Қазан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Уәлитхан Шарафиддинұлы Танашев''' (1887 — 1968) — Алашорданың күрескер азаматы, заңгер, көрнекті қоғам қайраткері, [[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы|Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының]] мүшесі. == Өмірбаяны == [[Байұлы]] тайпасының [[Шеркеш]] руынан шыққан.<ref>{{cite web|author=Р.С.Каренов|title=Уəлитхан Танашев — Алашорда үкіметін құрған дарабоздардың бірі|url=https://articlekz.com/kk/article/15503|website=articlekz.com|publisher=Журнал: Қарағанды университетiнiң хабаршысы|date=2013|accessdate=2020-05-28|lang=kk}}</ref> Арғы атасы [[Бекпембет би]] [[Атырау]] қазақтарына аты шыққан балықшылықпен шұғылданып, елді кәсіпке үйреткен, елге сыйлы дәулетті адам екен. Оның Шолтыр, Танаш атты екі ұлы болады, Уәлитхан осы Танаштың немересі екен. Уәлитхан 1887 жылы Атырауда балықшы кәсіпкер отбасында туған. 1899-1908 жылдары [[Астрахан]] гимназиясынан сегіз сыныптық білім алады. 1909 жылы [[Қазан университеті|Қазан университетінің]] заң факультетін бітіреді. Ол 1913-1917 жылдары [[Қазан]] қаласында заңгер болып жұмыс істеген. 1917 жылы туған еліне келіп, әртүрлі қызметтер атқарады. Астраханға оралған соң заңгерлікпен айналысады, сол кезден бастап төңкеріс жолына түседі. Ол өзінің ақыл-парасатын туған халқының бақытқа жету жолына арнаған. 1917 жылы 1 -8 сәуірде Орынборда өткен Торғай облысы қазақтарының сиезінде мәжіліс төралқасы төрағасының орынбасары болады. 1917 жылы 21 сәуірде өткен [[Бөкей Ордасы]] қазақтарының сиезінде төралқа төрағасы болады. Осы сиезде ол Бөкей жер басқармасының төрағалығына сайланып, Бөкей ордасы өңірінен Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне өкілдікке ұсынылады. Ж.Досмүхамедұлы екеуі кеңестің атқару комитетіне кіреді де, Бөкей ордасынан депутаттыққа өтеді. 1-11 мамыр аралығында Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылмандар сиезінің атқару комитетіне мүше болады. Киевте тамыз айында өткен бүкілресейлік мұсылмандар құрылтайына қатысады. Ел сенімін арқалаған У.Танашев Ж.Досмұхамедұлы және Ж.Ақпаевтармен бірге Петроградтағы «Шураи исламдағы» Алашорда үкіметінің өкілі болып тағайындалады. 1917 жылы 5-13 желтоқсанда [[Орынбор]]да өткен жалпықазақ сиезінде [[Алашорда]] үкіметінің министрі болып сайланады. 1918 жылы 8 маусымда [[Самара]] қаласында құрылтай жиналысы мүшелерінің комитетінде (Комуч) ол ел мүддесін қорғауға көп күш салады. Челябіде өткен Комуч пен [[Сібір]] үкіметінің мәжілістеріне қатысады. 8-23 қыркүйек аралығында Уфадағы бүкілресейлік уақытша үкімет - [[Үфі]] дирекциясы құрылған мәжіліске қатысады. Одан соң [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] басқарған [[Алашорда]]ның шұғыл мәжілісіне қатысады. Ол жиналыста Ж.Досмұхамедұлы, Х.Досмұхамедұлы, А.Бірімжанов, Ә.Ермеков, М.Тынышбаевтармен бірге «Ойыл уәлаяты» таратылып, [[Бөкей ордасы]] мен Ойыл уәлаяты, [[Маңғыстау уезі]] мен [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысының]] [[Ақтөбе]], [[Ырғыз]] уездерін басқару үшін Алашорданың батыс бөлімшесін құруды қолдаған. 1918 жылы 18 қарашада Омбыдағы дирекция құлап, үкімет билігі [[адмирал]] [[Колчак]]тың қолына өткен кезде Алашорда үкіметі жаңа үкіметпен келіссөз жүргізуге ниеттенді. 1919 жылы 11 ақпанда өткен ведомствоаралық құрылым жөніндегі отырыста Ә.Бөкейхан, А.Тұрлыбаев, У.Танашев Колчак өкілдерімен келіссөзге барады. 1919 жылы [[Алашорда]] таратылып, [[Алаш]] қозғалысына қатынасқандарға кешірім жасалған соң, У.Шарафиддинұлы АКСР-ін ұйымдастыру жұмысымен және республикалық мемлекеттік баспа бөлімдерін құрумен айналысады. Орынборда қазақ әскери төңкерістік комитеті құрамында жұмыс істеп, орталық атқару комитетінің мүшесі болады. 1920 жылы 25 қыркүйекте республикалық әділет халық комиссариатының орынбасары қызметіне тағайындалды. Осы кезде ел үшін аса маңызды бірнеше заң актілерінің қабылдануына ықпал етеді. 1922 жылы 9 қарашадан бастап ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты жанындағы ҚАСР өкілеттігі басшысының орынбасары, кейін федералдық комитетте жер мәселесі туралы жоғары бақылаудың ерекше алқасында қызмет атқарды. Осыдан кейін У.Танашев Татарстандағы [[Қазан]] қаласына қайын жұртына кетеді. 1924-1937 жылдары [[Татар]] автономиясы кеңестік социалистік республикасы жоғары сотында адвокат болады. 1937 жылы бұрынғы алашордашыл қайраткер ретінде тұтқындалады. Артынан тұтқыннан босатылады. Бірақ, 1949 жылы сол айыппен тағы тұтқындалып, 1955 жылға дейін [[Краснояр]] өлкесіне жер аударылады. Айдауда кара жұмыс істейді. 1957 жылы [[Татар Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Татар АКСР]]-інің жоғары сот төралқасының шешімімен ақталады. Сол жылы зейнетке шығады. 1968 жылы [[Қазан]] қаласында дүние салады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> == Сілтемелер == * [http://www.aorda.kz/?p=9477 Танашевтар тағдыры]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:Қазан университеті түлектері]] {{Bio-stub}} mdx2d82wotla5zkpcndagg6utx7s2vl 0 15772 3651322 3613519 2026-09-05T17:22:20Z ~2026-46472-89 184991 /* Химиялық құрамы */ 3651322 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Шытыр |image = Renoncule âcre (Ranunculus acris).jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Жабық тұқымдылар]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |ordo = [[Ranunculales]] |familia = [[Сарғалдақтар тұқымдасы]] |genus = [[Сарғалдақ]] |species = '''''Шытыр''''' |binomial = ''Ranunculus аcris'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} '''Шытыр''' немесе '''ащы (зәрлі) сарғалдақ''' ({{lang-la|Ranunculus аcris}}) — [[сарғалдақтар тұқымдасы]]на жататын [[сарғалдақ]] тегінің, [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]], шөп тектес [[өсімдік]]<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.</ref>. == Сипаты == * Биіктігі 70 см-ге дейін жетеді. * Сабақтары қысқа және тығыз [[түк]] басқан [[сай]]лары бар. * Тамырлары түзу және қысқа көптеген ұсақ қосымша тамырлары бар. * [[Жапырақ]]тарының сағақтары ұзын, бес бөлік жапырақшалардан тұрады. Жапырақшалардың әрқайсысы бірнеше бөлшектерге бөлініп тілімделген. Олардың сағақтары өсімдіктің сабағын жарым жартылай қоршай орналасқан. * [[Гүл]]дері алтындай сары. Гүл сабақтарының да ұзына бойына созылған сайлары бар. Гүл тостағаншасының 5 түкті қалақшалары бар. * [[Жеміс]]і [[шар]] тәрізді көптеген [[жаңғақ]]шалардан тұрады. [[Мамыр]] айынан бастап бүкіл [[жаз]] бойы гүлдейді. Өсімідік бірінші рет 6 жылдығында гүлдейді. Шытыр [[арамшөп]] тәрізді [[бақша]]ларда, егістік жерлерде, [[шабындық]]тарда және [[батпақ]]ты жерлердің шеттерінде, [[өзен]]дер мен [[көл]]дердің [[жаға]]ларында да көп кездеседі. {| align=center |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top ||[[Сурет:RanunculusAcris.jpg|125px|center]]<p style="font-size: 85%">Жалпы түрі ||[[Сурет:Ranunculus acris1.jpg|232px|center]]<p style="font-size: 85%">Гүлі ||[[Сурет:Ranunculus acris Fruchtstand.jpg|145px|center]]<p style="font-size: 85%"> Жемісі |} == Химиялық құрамы== Оның құрамында ұшпалы зат – [[протоанемонин]] (анемонол) бар, иісі өткір, дәмі тіл қуырарлықтай ащы болады. Протоанемониннің көздің, мұрынның, кеңірдектің кілегей қабығын түршіктіретін қасиеті бар. Шытырдың [[құрам]]ында протоанемониннен басқа [[аскорбин қышқылы]], [[каротин]], илік заттар, [[алкалоидтар]], жүрек глюкозидтері және [[флавон]]ды [[қосылыс]]тар бар. == Қолданылуы== Дәрі мақсатында зәрлі сарғалдақтың шөбін пайдаланады. Оны бас ауруды, ревматизмді, подаграны,жараны, күйікті, шиұанды емдеу үшін, сондай-ақ тонус көтеретін дәрі ретінде де пайдаланады. Өсімдік құрамындағы ротоанемонин - улы зат. Оның аз мөлшерінің өзі орталық нерв жүйесін қуаттандырғыш әсер етеді. Қандағы эритроциттер мен гемоглобиндерді көбейтуге көмектеседі. Микробтарға қарсы және фунгустикалық әсері бар. Зәрлі сарғалдақты усарғалдақпен қосып (тері туберкулезін емдеу үшін) дәрімай ретінде пайдаланады. Е.Залесованың деректері бойынша сарғалдақты жарыққа және бел ауруын емдеу үшін қолданады. Өсімдіктің гүлімен кейде [[безгек]]ті де емдейді. === Сақтық шарасы === Шытыр жалпы [[у]]лы өсімдіктердің қатарына жатады, сондықтан онымен емдеуді тек қана дәрігердің байқауымен жүргізген дұрыс. Шытыр шөбі [[дене]]ге тисе дереу қызартып, қышытады. Кейде оның тиген жері ісініп күлдірейді, [[ірің]]деп кетуі де мүмкін. Ішке кетсе асқазан жолдарын тітіркендіреді, уландырады. Кісінің басы айналады, дене [[қуат]]ы азайып, әлсірейді, [[Қан тамырлары|қан тамыры]]ның соғуы жиілейді, кейде адам талып та қалады. [[Жайылым]]дарда осы өсімдікті жеген [[мал]]дардың уланатын жағдайлары да жиі кездеседі. == Мал дәрігерлігінде қолданылуы == Шытырдың көктемде малдың қай түрі болса да жей береді, бірақ қой мен ірі қара малы оны көбірек жеп қойса – уланады. Әсресе шытыр аралас өсетін жайылымға қойды ашқарынға жайған кезде мал жаппай уланып, іші кебеді, аузынан сілікей ағып, жүріп – тұрудан қалады. Уланған қой аяқтарын серпіп, тынысы тарылады. Сөйтіп ауа жетпей өледі. Уланған малды аман алып қалу үшін арнайы трокармен немесе іші қуыс кездікпен қарнын теседі. Осы тесіктен марганцовканың әлсіз ертіндісі құйылады.<br /> Жалпы шытырдан малды сақтау үшін оны ертеңгісін және кешкісін шытыры бар жайылымға жаймау керек.<br /> Дайындалған пішеннің құрамындағы шытыр шөбінен мал уланбайды.<ref>Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану. - Алматы: Қайнар, 1988. - 248 б.</ref> == Синонимдары == Келесі синонимдары кабылданған<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2524461 ''Ranunculus acris'' L.]: ''[[The Plant List]]''.{{ref-en}}{{V|31|5|2012}}</ref>: * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum acre|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum boraeanum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum nemorivagum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum vulgatum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculus acer|aut=[[auct.]]|}} * {{bt|Ranunculus acris|var=latisectus|[[Beck (ботаник)|Beck]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Дәрілік өсімдіктер]] == Дереккөздер == <references/> {{commons|Category:Ranunculus acris}} {{дереккөздер}} {{кітап |авторы = Шәріпбаев Н. |бөлімі = Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер |бөлімсілтемесі = |тақырыбы =шытыр |шынайыатауы = шытыр |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = "Қайнар" |жыл = 1988 |томы = |беттері = 230 |барлықбеті = 248 |сериясы = Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану |isbn = 5 - 629 -00074 - 5 |тиражы = 5700 }} [[Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы]] [[Санат:Дәрілік өсімдіктер]] s1y96voz8w70rf177ztpginli0aq0wb 3651323 3651322 2026-09-05T17:27:07Z ~2026-46472-89 184991 /* Қолданылуы */ 3651323 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Шытыр |image = Renoncule âcre (Ranunculus acris).jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Жабық тұқымдылар]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |ordo = [[Ranunculales]] |familia = [[Сарғалдақтар тұқымдасы]] |genus = [[Сарғалдақ]] |species = '''''Шытыр''''' |binomial = ''Ranunculus аcris'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} '''Шытыр''' немесе '''ащы (зәрлі) сарғалдақ''' ({{lang-la|Ranunculus аcris}}) — [[сарғалдақтар тұқымдасы]]на жататын [[сарғалдақ]] тегінің, [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]], шөп тектес [[өсімдік]]<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.</ref>. == Сипаты == * Биіктігі 70 см-ге дейін жетеді. * Сабақтары қысқа және тығыз [[түк]] басқан [[сай]]лары бар. * Тамырлары түзу және қысқа көптеген ұсақ қосымша тамырлары бар. * [[Жапырақ]]тарының сағақтары ұзын, бес бөлік жапырақшалардан тұрады. Жапырақшалардың әрқайсысы бірнеше бөлшектерге бөлініп тілімделген. Олардың сағақтары өсімдіктің сабағын жарым жартылай қоршай орналасқан. * [[Гүл]]дері алтындай сары. Гүл сабақтарының да ұзына бойына созылған сайлары бар. Гүл тостағаншасының 5 түкті қалақшалары бар. * [[Жеміс]]і [[шар]] тәрізді көптеген [[жаңғақ]]шалардан тұрады. [[Мамыр]] айынан бастап бүкіл [[жаз]] бойы гүлдейді. Өсімідік бірінші рет 6 жылдығында гүлдейді. Шытыр [[арамшөп]] тәрізді [[бақша]]ларда, егістік жерлерде, [[шабындық]]тарда және [[батпақ]]ты жерлердің шеттерінде, [[өзен]]дер мен [[көл]]дердің [[жаға]]ларында да көп кездеседі. {| align=center |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top ||[[Сурет:RanunculusAcris.jpg|125px|center]]<p style="font-size: 85%">Жалпы түрі ||[[Сурет:Ranunculus acris1.jpg|232px|center]]<p style="font-size: 85%">Гүлі ||[[Сурет:Ranunculus acris Fruchtstand.jpg|145px|center]]<p style="font-size: 85%"> Жемісі |} == Химиялық құрамы== Оның құрамында ұшпалы зат – [[протоанемонин]] (анемонол) бар, иісі өткір, дәмі тіл қуырарлықтай ащы болады. Протоанемониннің көздің, мұрынның, кеңірдектің кілегей қабығын түршіктіретін қасиеті бар. Шытырдың [[құрам]]ында протоанемониннен басқа [[аскорбин қышқылы]], [[каротин]], илік заттар, [[алкалоидтар]], жүрек глюкозидтері және [[флавон]]ды [[қосылыс]]тар бар. == Қолданылуы== Дәрі мақсатында зәрлі сарғалдақтың шөбін пайдаланады. Оны бас ауруды, ревматизмді, подаграны, жараны, күйікті, шиқанды емдеу үшін, сондай-ақ тонус көтеретін дәрі ретінде де пайдаланады. Өсімдік құрамындағы ротоанемонин - улы зат. Оның аз мөлшерінің өзі орталық нерв жүйесін қуаттандырғыш әсер етеді. Қандағы эритроциттер мен гемоглобиндерді көбейтуге көмектеседі. Микробтарға қарсы және фунгустикалық әсері бар. Зәрлі сарғалдақты усарғалдақпен қосып (тері туберкулезін емдеу үшін) дәрімай ретінде пайдаланады. Е.Залесованың деректері бойынша сарғалдақты жарыққа және бел ауруын емдеу үшін қолданады. Өсімдіктің гүлімен кейде [[безгек]]ті де емдейді. === Сақтық шарасы === Шытыр жалпы [[у]]лы өсімдіктердің қатарына жатады, сондықтан онымен емдеуді тек қана дәрігердің байқауымен жүргізген дұрыс. Шытыр шөбі [[дене]]ге тисе дереу қызартып, қышытады. Кейде оның тиген жері ісініп күлдірейді, [[ірің]]деп кетуі де мүмкін. Ішке кетсе асқазан жолдарын тітіркендіреді, уландырады. Кісінің басы айналады, дене [[қуат]]ы азайып, әлсірейді, [[Қан тамырлары|қан тамыры]]ның соғуы жиілейді, кейде адам талып та қалады. [[Жайылым]]дарда осы өсімдікті жеген [[мал]]дардың уланатын жағдайлары да жиі кездеседі. == Мал дәрігерлігінде қолданылуы == Шытырдың көктемде малдың қай түрі болса да жей береді, бірақ қой мен ірі қара малы оны көбірек жеп қойса – уланады. Әсресе шытыр аралас өсетін жайылымға қойды ашқарынға жайған кезде мал жаппай уланып, іші кебеді, аузынан сілікей ағып, жүріп – тұрудан қалады. Уланған қой аяқтарын серпіп, тынысы тарылады. Сөйтіп ауа жетпей өледі. Уланған малды аман алып қалу үшін арнайы трокармен немесе іші қуыс кездікпен қарнын теседі. Осы тесіктен марганцовканың әлсіз ертіндісі құйылады.<br /> Жалпы шытырдан малды сақтау үшін оны ертеңгісін және кешкісін шытыры бар жайылымға жаймау керек.<br /> Дайындалған пішеннің құрамындағы шытыр шөбінен мал уланбайды.<ref>Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану. - Алматы: Қайнар, 1988. - 248 б.</ref> == Синонимдары == Келесі синонимдары кабылданған<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2524461 ''Ranunculus acris'' L.]: ''[[The Plant List]]''.{{ref-en}}{{V|31|5|2012}}</ref>: * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum acre|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum boraeanum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum nemorivagum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum vulgatum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculus acer|aut=[[auct.]]|}} * {{bt|Ranunculus acris|var=latisectus|[[Beck (ботаник)|Beck]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Дәрілік өсімдіктер]] == Дереккөздер == <references/> {{commons|Category:Ranunculus acris}} {{дереккөздер}} {{кітап |авторы = Шәріпбаев Н. |бөлімі = Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер |бөлімсілтемесі = |тақырыбы =шытыр |шынайыатауы = шытыр |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = "Қайнар" |жыл = 1988 |томы = |беттері = 230 |барлықбеті = 248 |сериясы = Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану |isbn = 5 - 629 -00074 - 5 |тиражы = 5700 }} [[Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы]] [[Санат:Дәрілік өсімдіктер]] qxdj51dcxor5jp4pwbbgpixs79a2iny 3651324 3651323 2026-09-05T17:34:49Z ~2026-46472-89 184991 /* Мал дәрігерлігінде қолданылуы */ 3651324 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Шытыр |image = Renoncule âcre (Ranunculus acris).jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Жабық тұқымдылар]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |ordo = [[Ranunculales]] |familia = [[Сарғалдақтар тұқымдасы]] |genus = [[Сарғалдақ]] |species = '''''Шытыр''''' |binomial = ''Ranunculus аcris'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} '''Шытыр''' немесе '''ащы (зәрлі) сарғалдақ''' ({{lang-la|Ranunculus аcris}}) — [[сарғалдақтар тұқымдасы]]на жататын [[сарғалдақ]] тегінің, [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]], шөп тектес [[өсімдік]]<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.</ref>. == Сипаты == * Биіктігі 70 см-ге дейін жетеді. * Сабақтары қысқа және тығыз [[түк]] басқан [[сай]]лары бар. * Тамырлары түзу және қысқа көптеген ұсақ қосымша тамырлары бар. * [[Жапырақ]]тарының сағақтары ұзын, бес бөлік жапырақшалардан тұрады. Жапырақшалардың әрқайсысы бірнеше бөлшектерге бөлініп тілімделген. Олардың сағақтары өсімдіктің сабағын жарым жартылай қоршай орналасқан. * [[Гүл]]дері алтындай сары. Гүл сабақтарының да ұзына бойына созылған сайлары бар. Гүл тостағаншасының 5 түкті қалақшалары бар. * [[Жеміс]]і [[шар]] тәрізді көптеген [[жаңғақ]]шалардан тұрады. [[Мамыр]] айынан бастап бүкіл [[жаз]] бойы гүлдейді. Өсімідік бірінші рет 6 жылдығында гүлдейді. Шытыр [[арамшөп]] тәрізді [[бақша]]ларда, егістік жерлерде, [[шабындық]]тарда және [[батпақ]]ты жерлердің шеттерінде, [[өзен]]дер мен [[көл]]дердің [[жаға]]ларында да көп кездеседі. {| align=center |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top ||[[Сурет:RanunculusAcris.jpg|125px|center]]<p style="font-size: 85%">Жалпы түрі ||[[Сурет:Ranunculus acris1.jpg|232px|center]]<p style="font-size: 85%">Гүлі ||[[Сурет:Ranunculus acris Fruchtstand.jpg|145px|center]]<p style="font-size: 85%"> Жемісі |} == Химиялық құрамы== Оның құрамында ұшпалы зат – [[протоанемонин]] (анемонол) бар, иісі өткір, дәмі тіл қуырарлықтай ащы болады. Протоанемониннің көздің, мұрынның, кеңірдектің кілегей қабығын түршіктіретін қасиеті бар. Шытырдың [[құрам]]ында протоанемониннен басқа [[аскорбин қышқылы]], [[каротин]], илік заттар, [[алкалоидтар]], жүрек глюкозидтері және [[флавон]]ды [[қосылыс]]тар бар. == Қолданылуы== Дәрі мақсатында зәрлі сарғалдақтың шөбін пайдаланады. Оны бас ауруды, ревматизмді, подаграны, жараны, күйікті, шиқанды емдеу үшін, сондай-ақ тонус көтеретін дәрі ретінде де пайдаланады. Өсімдік құрамындағы ротоанемонин - улы зат. Оның аз мөлшерінің өзі орталық нерв жүйесін қуаттандырғыш әсер етеді. Қандағы эритроциттер мен гемоглобиндерді көбейтуге көмектеседі. Микробтарға қарсы және фунгустикалық әсері бар. Зәрлі сарғалдақты усарғалдақпен қосып (тері туберкулезін емдеу үшін) дәрімай ретінде пайдаланады. Е.Залесованың деректері бойынша сарғалдақты жарыққа және бел ауруын емдеу үшін қолданады. Өсімдіктің гүлімен кейде [[безгек]]ті де емдейді. === Сақтық шарасы === Шытыр жалпы [[у]]лы өсімдіктердің қатарына жатады, сондықтан онымен емдеуді тек қана дәрігердің байқауымен жүргізген дұрыс. Шытыр шөбі [[дене]]ге тисе дереу қызартып, қышытады. Кейде оның тиген жері ісініп күлдірейді, [[ірің]]деп кетуі де мүмкін. Ішке кетсе асқазан жолдарын тітіркендіреді, уландырады. Кісінің басы айналады, дене [[қуат]]ы азайып, әлсірейді, [[Қан тамырлары|қан тамыры]]ның соғуы жиілейді, кейде адам талып та қалады. [[Жайылым]]дарда осы өсімдікті жеген [[мал]]дардың уланатын жағдайлары да жиі кездеседі. == Мал дәрігерлігінде қолданылуы == Шытырдың көктемде малдың қай түрі болса да жей береді, бірақ қой мен ірі қара малы оны көбірек жеп қойса – уланады. Әсресе шытыр аралас өсетін жайылымға қойды ашқарынға жайған кезде мал жаппай уланып, іші кебеді, аузынан сілікей ағып, жүріп-тұрудан қалады. Уланған қой аяқтарын серпіп, тынысы тарылады. Сөйтіп ауа жетпей өледі. Уланған малды аман алып қалу үшін арнайы троакармен немесе іші қуыс кездікпен қарнын теседі. Осы тесіктен марганцовканың әлсіз ертіндісі құйылады.<br /> Жалпы шытырдан малды сақтау үшін оны ертеңгісін және кешкісін шытыры бар жайылымға жаймау керек.<br /> Дайындалған пішеннің құрамындағы шытыр шөбінен мал уланбайды.<ref>Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану. - Алматы: Қайнар, 1988. - 248 б.</ref> == Синонимдары == Келесі синонимдары кабылданған<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2524461 ''Ranunculus acris'' L.]: ''[[The Plant List]]''.{{ref-en}}{{V|31|5|2012}}</ref>: * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum acre|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum boraeanum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum nemorivagum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculastrum vulgatum|aut=[[Fourr.]]|}} * {{bt-latrus|s=0|Ranunculus acer|aut=[[auct.]]|}} * {{bt|Ranunculus acris|var=latisectus|[[Beck (ботаник)|Beck]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Дәрілік өсімдіктер]] == Дереккөздер == <references/> {{commons|Category:Ranunculus acris}} {{дереккөздер}} {{кітап |авторы = Шәріпбаев Н. |бөлімі = Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер |бөлімсілтемесі = |тақырыбы =шытыр |шынайыатауы = шытыр |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = "Қайнар" |жыл = 1988 |томы = |беттері = 230 |барлықбеті = 248 |сериясы = Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану |isbn = 5 - 629 -00074 - 5 |тиражы = 5700 }} [[Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы]] [[Санат:Дәрілік өсімдіктер]] brn2yysd4a1uw4s030qqciy8xqsp4r3 0 24400 3651380 3647290 2026-09-06T02:06:21Z Casserium 68287 /* */ 3651380 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Ақ жол | логотипі = Ақ Жол партиясының логотипі.png | логотип ені = 200px | партия түсі = Көк | идеологиясы = {{ublist |ұлтшылдық |алашизм |консерватизм |антикоммунизм |антиклерикализм }} | одақтастар = | жастар ұйымы = «Ақжол» Жастар қанаты | ұраны = «Өзгерістер қажет» | басшысы = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] | құрылуы = [[3 сәуір]] [[2002 жыл|2002]] | негіздеуші = {{ublist |[[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] |[[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] |[[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]]<ref name="Ресми партия">{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/about-party|title=«Ақ жол» Қазақстан демократиялық партиясы («Ақ жол» ҚДП)|lang=kk|access-date=2023-04-25|publisher=Партияның ресми сайты}}</ref> }} | ресми сайты = {{URL|https://akzhol.kz/}} | мүшелер саны = 350 000 адам (2020){{Citation needed}} | штаб-пәтері = 010000, [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 30 | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|8|145|#053381|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} {{Collapsible list | title = Өткен сайланымдары |{{Партия/Орындар|6|98|#053381|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|12|107|#053381|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|7|107|#053381|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|8|107|#053381|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#053381|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|2|77|#053381|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} }} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = Парламенттегі мандат саны }} '''«Ақ жол» партиясы''' (ресми атауы — '''Қазақстанның «Ақ жол» Демократиялық партиясы''') — [[Қазақстан]]дағы ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партиялардың бірі]]. Партияның төрағасы — [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] 145 мандаттың 8-ін жеңді.<ref name="Депутат тізімі">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-5-partiya-otti-deputattar-mandaty-qalay-bolindi|title=Құрылтайға 5 партия өтті: Депутаттар мандаты қалай бөлінді?|lang=kk|date=2026-08-25|access-date=2026-08-25|publisher=Егемен Қазақстан}}</ref><ref name="2023 нәтижесі">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/sajlau-2023-en-kop-mandatka-amanat-partiyasy-ie-boldy|title=Сайлау-2023: Ең көп мандатқа AMANAT партиясы ие болды|author=СМАЙЫЛОВА, Балжан|lang=kk|date=2023-03-27|access-date=2023-04-25|publisher=inbusiness}}</ref> Партия мүшелерінің саны 255 800 адамды құрайды (2020 желтоқсан айына).{{Citation needed}} == Тарихы == [[Сурет:Syezd partii Ak zhol.JPG|нобай|Әлихан Бәйменов пен Людмила Жуланова|солға]] 2001 жылдың 18 қарашасында [[Қазақстанның демократиялық таңдауы|"Қазақстанның демократиялық таңдауы"]] қозғалысы құрылады. Қозғалысты [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]], [[Ғалымжан Баділжанұлы Жақиянов|Ғалымжан Жақиянов]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]], [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] басқарды. Бұлардың көптеген мәселе бойынша көзқарастары сәйкес келмеді, сондықтан соңғы үшеуі қозғалыстан шығып кетті. 2002 жылғы 3 сәуірде Әбілов, Бәйменов, Жандосовтар «Ақ жол» демократиялық партиясының құрылуын жариялап, өздері партияның тең төрағалары болып сайланды. 2003 жылғы 9 қарашада өткен «Ақ жол» ҚДП III құрылтайында тең төраға болып қосымша Людмила Жуланова мен [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] сайланды. Уақыт өте келе, тең төрағалар саяси көзқарастары бойынша екі лагерьге бөліне басталды: бір жағынан Әбілов, Жандосов, Сәрсенбайұлы тұрса, екінші жағынан Бәйменов, Жуланова.<ref>https://akzhol.kz/partija/</ref> 2005 жылы 13 наурызда партияның V құрылтайында «Ақ жолдың» тең төрағалар институтын тарату туралы қаулы қабылданып, бірыңғай төраға болып Әлихан Бәйменов сайланды. Бұған қалған төрағалар келіспей, "Нағыз Ақ Жол" партиясын құрды.<ref>https://www.azattyq.org/a/1157565.html</ref> 2011 жылғы 2 шілдеде партияның Астанада өткен құрылтайында «Ақ жол» ҚДП төрағасы болып бірауыздан [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] сайланды. Перуашев [[Нұр Отан|Нұр-Отан]] партиясынан бұдан бірнеше күн бұрын шықты. «Ақ жол» ҚДП-ның облыс орталықтарында және Нұр-Сұлтан, Алматы, Шымкент қалаларында 17 филиалы, Жезқазған, Семей қалаларында 2 өкілдігі бар. Партия мүшелерінің саны 255 800 адамды құрайды (2020 ж. желтоқсан айына), оның ішінде – 64% – ерлер, 36% – әйелдер. Жастар партия санының 11%-ын құрайды. Қазақстан Республикасының 2002 жылы 15 шілдеде қабылданған [http://www.unesco.kz/cgi-bin/library?e=d-000-00---0HRCkz-HRCkz%2cakalkz-01-1-0--0prompt-10---4------0-1l--1-kk-50---20-about---00021-001-1-0utfZz-8-10&cl=CL3.6&d=HASH01c91fe30142966f29637faa&gt=1 «Саяси партиялар туралы» Заңына] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310174219/http://www.unesco.kz/cgi-bin/library?e=d-000-00---0HRCkz-HRCkz,akalkz-01-1-0--0prompt-10---4------0-1l--1-kk-50---20-about---00021-001-1-0utfZz-8-10&cl=CL3.6&d=HASH01c91fe30142966f29637faa&gt=1 |date=2016-03-10 }} сәйкес 2002 жылы 12 желтоқсанда Әділет министрлігінде қайта тіркеуден өтті.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> 2026 жылғы 13 маусымда партия төрайымы болып [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] сайланды.<ref>[https://stan.kz/daniia-espaeva-aq-zol-partiiasynyn-zana-toraiymy-boldy-435782/ Дәния Еспаева "Ақ жол" партиясының жаңа төрайымы болды]</ref> == Сайлауға қатысуы == === Президент сайлауы === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Сайлау ! rowspan="2" |Кандидаты !Даусы !% !Даусы !% ! rowspan="2" |Нәтижесі |- ! colspan="2" |1-айналым ! colspan="2" |2-айналым |- ![[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005]] |[[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] |108 730 |1,61 |colspan=2 {{N/A}} |{{no2|Жеңілді}} |- ![[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] |465 714 |5,05 |colspan=2 {{N/A}} |{{no2|Жеңілді}} |- ![[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] |''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]ты қолдады'' |6 456 392 |81,31 |colspan=2 {{N/A}} |{{yes2|Жеңді}} |} === Парламент сайлауы === ;Мәжіліс {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Басшысы !Даусы !% !Мандаты !+/– !Позициясы !Нәтижесі |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]] | rowspan="2" |[[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] |572 672 |12,00% |{{Партия/Орындар|1|77|#053381}} |{{өсім}} 1 |{{өсім}} 4 |{{no2|Оппозиция}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] |183,346 |3.10% |{{Партия/Орындар|0|98|#053381}} |{{құлдырау}} 1 |{{өсім}} 3 |{{eliminated|Парламенттен тыс}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] | rowspan="4" |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] |518 405 |7,47% |{{Партия/Орындар|8|98|#053381}} |{{өсім}} 8 |{{өсім}} 2 |{{no2|Оппозиция}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] |540 406 |7,18% |{{Партия/Орындар|7|98|#053381}} |{{құлдырау}} 1 |{{өзгеріссіз}} 2 |{{no2|Оппозиция}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] |792 828 |10,95% |{{Партия/Орындар|12|98|#053381}} |{{құлдырау}} 5 |{{өзгеріссіз}} 2 |{{no2|Оппозиция}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] |535 139 |8,41% |{{Партия/Орындар|6|98|#053381}} |{{құлдырау}} 6 |{{құлдырау}} 4 |{{no2|Оппозиция}} |} ;Құрылтай {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Басшысы !Даусы !% !Мандаты !+/– !Позициясы !Нәтижесі |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="2" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] |478 083 |5,35% |{{Партия/Орындар|8|145|#053381}} |{{өсім}} 2 |{{өзгеріссіз}} 4 |{{no2|Оппозиция}} |- |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://akzhol.kz/ «АҚ ЖОЛ» партиясының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109045633/http://www.akzhol.kz/ |date=2012-01-09 }} * [http://www.akzhol.kz/index.php?p=data_3&owner_id=19&pid=189&parent_id=309&level=3 «АҚ ЖОЛ» партиясының Жарғысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305155342/http://www.akzhol.kz/index.php?p=data_3&owner_id=19&pid=189&parent_id=309&level=3 |date=2016-03-05 }} * [http://www.akzhol.kz/index.php?p=data_3&owner_id=19&pid=189&parent_id=194&level=3 «АҚ ЖОЛ» партиясының Бағдарламасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305145309/http://www.akzhol.kz/index.php?p=data_3&owner_id=19&pid=189&parent_id=194&level=3 |date=2016-03-05 }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] 54rni4j9nddxwtb84q9l9tt2qctp7e4 0 29197 3651219 3650662 2026-09-05T12:51:23Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ 3651219 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]] |ізашары1 = ҚР Президентінің Аппараты |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]] |қызметкерлер = 450 адам (2024)<ref name="casp">[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]</ref> |бюджет = 19,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.akorda.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан халық кеңесі|Халық кеңесіне]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сотқа]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілге]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады, [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президенттің]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Тарихы == 1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]</ref> == Қызметі == Негізгі міндеттері: * Қазақстан Республикасы [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президентінің]] және Президент жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету; * мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау; * Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету; * Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі: * мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады; * Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады; * мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді; * сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды * Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады; * құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді; * мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. Қазақстан Республикасы Президентіне: * [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы; * Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру; * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі; * мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді. Президент Әкімшілігі: * елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады; * мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады. Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып: * ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді; * Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді; * мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді. Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында: * Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді; * Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді; * Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады. Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Құрылымы == Президент Әкімшілігінің құрамына Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ <center>'''2026 жылғы басшылық құрамы'''</center> ! Лауазымы !! Аты-жөні !! Қызметке тағайындалды |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] || 5 мамыр 2026 |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] || 10 желтоқсан 2025 |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] || 3 маусым 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''</center> |- | Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі | ''бос орын'' || – |- | Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || 26 қыркүйек 2025 |- | Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] || 25 наурыз 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''</center> |- | Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]] || 8 сәуір 2019 |- | Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]] || 27 сәуір 2022 |- | Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] || 13 ақпан 2025 |- | Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы | [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] || 25 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] || 29 қыркүйек 2025 |- | Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] || 14 қазан 2025 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] || 29 қаңтар 2026 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] || 2 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''</center> |- | Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов || 1 тамыз 2024 |- | Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар || 2 сәуір 2025 |- | Жалпы бөлім меңгерушісі || Ринат Мұхаметқали || 31 тамыз 2026 |- | Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов || 1 сәуір 2026 |- | Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Қанат Құлшыманов || 11 наурыз 2025 |- | Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев || 23 желтоқсан 2025 |- | Құқық қорғау жүйесі бөлімінің меңгерушісі || Дәурен Ерғарин || 17 ақпан 2025 |- | Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов || 25 қыркүйек 2025 |- | Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || Айдар Жарылғанов || 6 қаңтар 2023 |- | Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы || 1 қыркүйек 2023 |- | Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — || — |- | Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || Бақыт Есімова || 10 тамыз 2026 |- | Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев || 15 қазан 2025 |- | Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов || 1 тамыз 2024 |- | Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 9 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Басқалары}}'''</center> |- | Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] || 14 маусым 2022 |- | Президенттің Баспасөз хатшысы || Айбек Смадияров || 29 қаңтар 2026 |- | Президенттің Протокол қызметінің бастығы || Марат Әшім || 15 наурыз 2023 |- | Президенттің Құрылтайдағы өкілдігінің басшысы || Мұрат Қайырбек || 3 қыркүйек 2026 |- | Президент Әкімшілігі Басшысы хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов || 6 мамыр 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесінің]] бөлім басшылары}}'''</center> |- | Қауіпсіздік Кеңесі Ахуалдық орталығының меңгерушісі || Арман Әбдірәсілов || 8 тамыз 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімінің меңгерушісі || Марат Аймашев || 17 қаңтар 2024 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімінің меңгерушісі || Расул Оразғұлов || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Талдау бөлімінің меңгерушісі || Александр Суханов || 24 қаңтар 2018 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''</center> |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина || 18 ақпан 2022 |- | Орталық коммуникациялар қызметінің директоры | [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || 2 қыркүйек 2022 |- | [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының]] директоры | [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] || 16 маусым 2025 |} == Басшылары == {{толық мақала|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] jba9t4nm8gapka24v55ath7kb6kwhzo 0 48003 3651493 3105989 2026-09-06T11:40:49Z Nurken 111493 Nurken [[Тілеубердин Шыңғыс Абылайұлы]] бетін [[Шыңғыс Абылайұлы Тілеубердин]] бетіне жылжытты 3105989 wikitext text/x-wiki '''Тілеубердин Шыңғыс Абылайұлы''' (15.12.1940 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымының кандидаты (2002).[[Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты]]н (1963, қазіргі [http://www.tarsu.kz/kaz/index.php?option=com_content&view=article&id=213&Itemid=150 Тараз мемлекеттік университеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831015835/http://www.tarsu.kz/kaz/index.php?option=com_content&view=article&id=213&Itemid=150 |date=2011-08-31 }}) бітірген. Ақтөбе құрылыс-монтаж басқармасында шебер, Жобалау институтында бөлім бастығы, бас инженер, өндірістік бірлестіктің бас директоры, [[КСРО]] және [[Қазақ КСР]]-і Су шығару министрлігінің бірлескен жүйесіндегі құрылыс трестерінде меңгеруші (1963–96) болды. 1996 жылдан [[Алматы]] қаласындағы «Су бөлу» мемлекет еншілес коммуналдық кәсіпорнының бастығы. «Утилизация и обеспечения экологической безопасности сточных вод города Алматы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. ҚР Мемлекет сыйлығының лауреаты (2005). <ref>[[Қазақстан ұлттық энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:1940 жылы туғандар]] {{stub}} c1k88skxk1pxal7zbaodnqsyn9mo6gz 0 57076 3651463 3151509 2026-09-06T09:29:52Z Mattennut 114712 3651463 wikitext text/x-wiki '''Жылу''' — денені құрайтын бөлшектердің (молекулалардың, атомдардың, электрондардың, фотондардың, т.б.) бейберекет (тәртіпсіз) қозғалысының бір түрі. Жылудың сандық өлшемі ретінде жылу мөлшері алынады. Жылу мөлшері – жүйенің жылу алмасу кезінде (жүйенің сыртқы параметрлері өзгермеген жағдайда, мыс., көлемі, т.б.) алған не берген энергиясының мөлшері. Ж. мөлшері, жұмыс тәрізді, жүйенің ішкі энергиясы (<math>U</math>) өзгерісінің өлшемі болып есептеледі. Ж. алмасу кезінде, жүйе молекулаларының оны қоршаған дене молекулаларымен тікелей әсерлесуі (соқтығысуы) нәтижесінде, жүйенің ішкі энергиясы өзгереді. ішкі энергия (<math>U</math>) – күй параметрлерінің бір мәнді функциясы. Ал Ж. мөлшері (<math>Q</math>) физ. процесс кезіндегі ішкі энергияның (<math>U</math>) толық өзгерісінің бір ғана құраушысы болып есептеледі. Жүйеге берілетін Ж. мөлшері (<math>Q</math>), жұмыс тәрізді (<math>A</math>), жүйенің бастапқы күйден соңғы күйге ауысу тәсіліне тәуелді болады. Қайтымды процестерде, термодинамиканың екінші бастамасына сәйкес, элементар Ж. мөлшері (<math>dQ</math>) мынаған тең: <math>dQ = TdS</math>, мұндағы <math>T</math> – жүйенің абсолют температурасы, dS – жүйе энтропиясының өзгерісі. Сонымен, жүйеге берілетін Жылу – сол жүйеге берілетін белгілі бір энтропия мөлшерімен пара-пар. Ал жүйеден әкетілген Ж. энтропияның төмендеген шамасына тепе-тең болады. Жалпы жағдайда, қайтымсыз процестерде: <math>dQ < TdS</math>. Ж. мөлшері (<math>Q</math>) энергияның мынадай өлшеу бірліктерімен өлшенеді: джоуль (Дж), калория (кал).<ref> [[Қазақ энциклопедиясы]] </ref> ==Дереккөздер== <references /> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] {{stub}} r91nvjspnw9nirozdk8h8wg3gb1mhr2 0 58372 3651299 3649973 2026-09-05T16:25:40Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Себастьян Стэн|Себастьян Стэн]] ([[User talk:Себастьян Стэн|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды 3304708 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Көксәйек ауылдық округі |Облысы = Түркістан облысы |Ауданы = [[Төле би ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Көксәйек]] |Енеді = 4 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}16478 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Көксәйек ауылдық округі''' – [[Түркістан облысы]] [[Төле би ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Алтынбастау]], [[Жіңішке (Төле би ауданы)|Жіңішке]], [[Көксәйек]], [[Қазақстан (Төле би ауданы)|Қазақстан]] ауылдары кіреді. Орталығы – Көксәйек ауылы.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Алтынбастау]] ауылы||282 ||{{құлдырау}}190 ||67,4 ||132 ||{{құлдырау}}111 ||84,1 ||150 ||{{құлдырау}}79 ||52,7 |- | [[Жіңішке (Төле би ауданы)|Жіңішке]] ауылы ||570 ||{{құлдырау}}475 ||83,3 ||294 ||{{құлдырау}}246 ||83,7 ||276 ||{{құлдырау}}229 ||83 |- | [[Көксәйек]] ауылы||11053 ||{{өсім}}14304 ||129,4 ||5474 ||{{өсім}}7207 ||131,7 ||5579 ||{{өсім}}7097 ||127,2 |- | [[Қазақстан (Төле би ауданы)|Қазақстан]] ауылы||2211 ||{{құлдырау}}1509 ||68,2 ||1091 ||{{құлдырау}}744 ||68,2 ||1120 ||{{құлдырау}}765 ||68,3 |- | '''Жалпы саны''' ||14116 ||{{өсім}}16478 ||116,7 ||6991 ||{{өсім}}8308 ||118,8 ||7125 ||{{өсім}}8170 ||114,7 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Төле би ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Төле би ауданы ауылдық округтері]] aa8iv166wappwi2p6kyhi0gbwws9svl 0 67257 3651353 2971170 2026-09-05T21:54:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651353 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SpongeColorCorrect.jpg|left|thumb| alt=A.|200 px|[["Губкалар"]]]] '''Су түбі организмдері''' (Бентос; грекше "[[benthos]]" — тереңдік) — су қойманың түбінде тіршілік ететін жөне тиісті субстратқа бейімделген организмдердің жиынтығы. Су түбі организмдері өсімдік ([[фитобентос]]), жануар ([[зообентос]]) және бактериялы ([[бактериобентос]]) деп бөлінеді. Су түбі организмдерінің түрлік құрамы, таралуы, биоөнімділігі бірқатар экологиялық факторларға байланысты: субстрат сипаты, оның тұрақтылығы, су ағынының жылдамдығы, [[температура]], [[газ режімі]] және т.б. Мұхиттағы су түбі организмдерінің жалпы биомассасы 10 млрд т деп бағаланады, оның 90%-ы [[теңіз қайраңы]] мен континенттік беткейдің үлесіне тиеді. Әсіресе мұхиттың жағалау белдеміндегі су түбі организмдері әр алуан: бекітілген, қондырма организмдер ([[маржандар]], [[балдырлар]], [[губкалар]], [[асцидиялар]]), жер қазушы организмдер (буылтық құрттар, былқылдақденелілер), жорғалап жүретін организмдер (шаянтәрізділер, тікентерілілер) немесе су түбінде еркін жүзетін организмдер (құрсақаяқты ұлулар, түйетабан, тұтасқан). Су түбі организмдерінің сипаты мен әр алуандылығына субстрат қасиеті әсер етеді. Жартастағы субстратта (құмтас, әктас) әр түрлі балдырлар (көк жасыл, қоңыр қызыл) өседі.[[Сурет:Ascidia.JPG|right|thumb| alt=A.|200 px|[["Асцидиялар"]]]] ---- Бұл жерде өсімдік коректі жануарлар ([[ұлу]]лар, [[теңіз шаяны]], [[асшаян]], балықтар) басым болады. Қатты субстраттың ішінде негізінен қосжақтаулы ұлулар тіршілік етеді. Жартасты жағалауда тіршілік ететін кейбір балықтардың, мысалы, бұзаубас балықтың құрсақ жузбеқанат- тары сорғыға айналған. Оның көмегімен балықтар теңіз дауылы кезінде сумен шайылып кетпеу үшін жартасқа жабысады. Құмтасты грунтта теңіз шаяны, ұлулар тіршілік етеді. Теңіз жұлдыздары, голотуриялар (теңіз қияры), теңіз кірпісі және т.б. жиі кездеседі. Лай субстратта тіршілік ету жағдайы басқаша, бұндағы тұнбалар органикалық бөлшектерге бай. Сондықтан теңіз организмдері (былқылдақденелілер, құрттар) бұл түзілімдерді ішек жолы арқылы өткізіп, олардан қоректік заттектерді алады. Лайлы субстратта ұзындығы бірнеше метр теңіз шөбі өседі. [[Сурет:Blue Linckia Starfish.JPG|left|thumb| alt=A.|200 px|[["Жұлдызшалар"]]]] ===Су факторының рөлі=== Су факторының рөлі— халықтың өсімі мен экономиканың дамуына байланысты су тапшылығы, [[су ресурстары]]ның сарқылуы қаупі байқалып, су факторының айқындаушы рөлге ие болуы. Мысалы, [http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/1_kazakhstan/kr/dostoprimecg_ti/vogz/article/ertis&lang=kk Ертіс]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Жайық]], [[Іле]], [[Сырдария]], [[Шу]], [[Талас]] өзендерінің шекаралас алаптарындағы мемлекетаралық су бөлу проблемалары, әсіресе табиғи су тапшы кезеңдерде күрделілене түседі. Елдің жекелеген аймақтарындағы табиғи байлықтарды игеру мен соған сәйкес өндірістік күштерді дамыту су ресурстарының тапшылығы себепті кідірістеп тұр. Республиканың орталық, батыс және ішінара оңтүстік аймақтарында ауыл тұрғындарын ауыз сумен қамтамасыз ету мәселесінің киыншылығы көп. Бұдан әрмен қарайғы әлеуметтік-экономикалық даму, су және [[экологиялық проблема]]лардың шешімі су шаруашылығы саласындағы мемлекет саясатының деңгейіне және елдегі су ресурстарын басқару мен су пайдалану жолдарын дұрыс таңдауға сәйкес айқындалатын болады. [[Сурет:Gammarus roeselii.jpg|thumb| alt=A.|200 px|[["Шаянтәрізділер"]]]] ==Су фаунасы== '''Су фаунасы''' — су қоймаларда тіршілік ететін [[жануар]]лар түрлерінің жиынтығы. Жеке [[мұхит]]тардың, [[теңіз]]дердің, [[көл]]дердің, өзендердің фаунасы, қайсыбір [[континент]]тің, аймақтың, елдің су қоймаларының фаунасы болып сараланады. Фауна терминін, сондай- ақ жеке жүйелік санаттарға қатысты жануарларға (ихтиофауна) немесе тіршілік ететін орнының ортақтығымен біріккен жануарларға (теңіз, тұщы су, тұзды су фаунасы) қолданады. Фауна құрамында шығу тегі әр түрлі түрлер ([[автохтондар]], [[аллохтоңдар]], [[иммигранттар]], [[реликтер]] және т.б.) сараланады. Тұщы су фаунасында негізгі 2 топтама бірінші реттік су жануарлары ([http://temakosan.net/load/referaty_na_kazakhskom/biologija_valeologija/ishek_uystylar_tipi/3-1-0-4062 ішекқуыстылар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509075730/http://temakosan.net/load/referaty_na_kazakhskom/biologija_valeologija/ishek_uystylar_tipi/3-1-0-4062 |date=2012-05-09 }}, [[губкалар]], [[құрттар]], [[шаянтәрізділер]], [[қосжақтаулы ұлулар]] және т.б.) және екінші реттік су жануарлары ([[жәндіктер]], [[өрмекші тәрізділер]], кейбір құрсақаяқты ұлулар) бар. ==Су флорасы== '''Су флорасы''' — су қоймаларды мекендейтін өсімдіктер таксондарының жиынтығы. Жеке бір теңіздердің, көлдердің, өзендердің, кайсыбір континенттің, елдің, аймақтың су қоймаларының флорасы сараланады. Кейде жеке бір жүйелік топтардың флорасын ([[альгофлора]], [[мүктер флорасы]] және т.б.) қарастырады. Әрбір флораға әралуандылық, жас, автохтондық дәрежесі, эндемизм және т.б. тән.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Су шаруашылығы]] {{stub}} sda061pmi65wvle48wiabkcii2kdpdp 0 85201 3651331 3650089 2026-09-05T18:53:35Z Kasymov 10777 3651331 wikitext text/x-wiki '''Әбубәкір Қайран''' - [[1958]] жылы [[ақпанның 28|28 ақпанда]] [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]]ндағы (бұрынғы Семей облысы, [[Ақсуат ауданы]]) Ақсуат ауылында дүниеге келген.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> [[1981]] жылы Семей педагогикалық институтының тіл әдебиет факультетін үздік бітіріп, Алматы облысының Күрті ауданында екі жыл [[мұғалім]] болған. [[1983]]-[[1985]] жылдары республикалық «[[Балдырған]]» журналында [[поэзия]] бөлімінің меңгерушісі, бұдан кейінгі уақыттарда «[[Жалын]]» баспасында [[редактор]], «[[Қазақстан мектебі]]» журналында бөлім меңгерушісі және «[[Қазақ әдебиеті]]» газетінде бөлім меңгерушісі, халықаралық «[[Дала]]» журналында бас редактордың орынбасары, «[[Қазақ тарихы]]» журналында Бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Қазір ғылыми-педагогикалық «[[География және табиғат]]» журналының бас редакторы. [[1980]] жылы «[[Бастау]]» сериясымен тұңғыш кітабы жарық көрді. «[[Ақ сәуле]]», «[[Мазасыз әлем]]» және балаларға арналған ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. Кейінгі жылдары «[[Маңдайдағы жазулар]]» ([[2003]]), «[[Атбегінің әліппесі]]» ([[2005]]), «[[Мен ғашықпын ғаламға]]» ([[2008]]) жыр жинақтары оқырмандар қолына тиді. Халықаралық «[[Алаш]]» әдеби сыйлығының лауретаы ([[2005]]). Бірнеше халықаралық, республикалық мүшәйралардың жүлдегері.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:1958 жылы туғандар]] gf5lm1b2rno36gaq3dj9ag7ibmmzb5e 0 155257 3651377 3516817 2026-09-06T01:47:48Z Casserium 68287 3651377 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = 31 арна | толық атауы = «31 канал» телерадиокомпаниясы» ЖШС | логотипі = Channel 31 KZ 2026.png | логоатауы = | ені = 200px | ел = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату уақыты = тәулік бойы | тілдері = [[қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]] | орталық = [[Алматы]], Тәжібаев көшесі, 155 | формат = 16:9 | тематика = ақпараттық, ойын-сауық | хабар таратуын бастады = [[12 сәуір]] [[1993 жыл]] | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = Арманжан Байтасов | иесі = Арманжан Байтасов <br>(1993—2000)<br> [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] <br>(2000—2024)<ref>[https://nomad.su/?a=3-200208290012 Из тени в свет перелетая...]</ref><br> «Әділдік және Өркендеу» қоғамдық қоры <br>(2024 бастап) | басшы қызметі = Бас директоры | басшылары = Айгүл Ақсамбиева | бұрынғы атаулары = | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = https://31.kz/ }} '''31 арна''' — [[1993 жыл]]ы құрылған [[қазақстан]]дық жекеменшік ақпараттық, ойын-сауық телеарна. Қазақ және орыс тілдерінде хабар таратады. «informburo.kz» ақпараттық порталымен бірге «31» медиахолдингінің құрамына кіреді. ==Телеарна туралы== 1993 жылы 12 сәуірде «31 арна» хабар тарата бастады. 2001 жылдың 1 ақпанында ТРК «31 арна» Қазақстанның 14 қаласында жалпыұлттық тележелісін құрды. 2008 жылдың 1 наурызынан бастап «31 арнаның» хабарлар реті жаңа ойын-сауықтық үлгіге көшті: «31 арна» телерадиокомпаниясы мен «СТС Медиа», жаңа холдинг – «31 арна» компаниялар тобын құру туралы келісім-шарт жасасты. Қазір бағдарламалар реті, арнайы «31 арна» үшін жасалған және алынған, жергілікті және шетелдік бағдарламалық өнімдерден тұрады. Эфирдегі хабарлардың басым бөлігі телеарнаның қазақ тіліндегі өнімдері. «31 арнаның» негізгі көрермендері 6 мен 54 жас аралығындағы белсенді жандар. «31 арна» эфирінде [[қазақ тілі|қазақ]] және [[орыс тілі|орыс тілдерінде]] жаңалықтар, тақырыптық және көркем фильмдер, сериалдар ток-шоу, балалар хабарлары мен мәдени-тарихи және ойын-сауық бағдарламалар беріледі. Сапалы әзіл-оспақ жобалары – «31 арнаның» мақтанышы. Қазақ тіліндегі тұңғыш «Әзіл студио» әзіл-оспақ қойылымдары – үш жыл бойы көпшіліктің көңілінен шығып келеді. 2011 жылдың күзінен көрсетіле бастаған «Алға, жастар» әзіл-оспақ жобасы бірден көрерменін баурап әкетті. Бұған қоса «31 арнадағы» қазақ тіліндегі жобалар: «Ризамын», «Қыздар-ай», «Талант-шоу», «Қазақша концерт», «Ғалам-тоp» жұртышылықтың қызығушылығын тудыруда. Бұл бағдарламалар арнайы біздің көрермендеріміз үшін жасалған және қазақстандықтардың табиғатына жақын әрі, түсінікті. «31 арна» сапалы кино көрсетілімге де баса назар аударады. Дүйсенбі мен жұма аралығында және демалыс күндері көрермендерге әлемге аты әйгілі үздік режиссерлардың, беделді кинофестивальдардың сыйлығын иеленген картиналар және әлемдік кинематографияның классикасына айналған ең тартымды және қызықты фильмдер ұсынылады. 2011 жылы «31 арна» мен Paramount Pictures киностудиясы киноөнімдерді және [[:en:The Walt Disney Company|The Walt Disney Company]] эфирден көрсетуге лицензиялық құқық беру жөніндегі келісім-шартқа қол қойды. Бұл қазақстандық телеарна мен ірі америкалық кинокомпанияның арасындағы тұңғыш жасалған келісім-шарт. Осы келісімге сәйкес, «31 арна» өз көрермендеріне компанияның жаңа өнімдері мен соңғы жылдардағы танымал фильмдерін ұсынатын тұңғыш әрі жалғыз отандық телеарна. 2023 жылы 20 наурызда «31 арнаның» ресейлік «СТС холдингз» иеленетін 20% акциясын «Верный капитал» компаниялар тобы директорының орынбасары Марлен Мырзабеков сатып алды.<ref>[https://kz24.news/news/kultura/31-kanal-stal-polnostyu-kazahstanskim-sts-rf-prodal-dolyu.html «31 канал» стал полностью казахстанским — СТС РФ продал долю]</ref> 2024 жылы 25 қыркүйекте «31 арнаны» Болат Өтемұратовтан «Әділдік және Өркендеу» қоғамдық қоры сатып алды. Қорды «31 арна», «Алматы» мен «Қазақстан» телекомпанияларының бұрынғы басшысы [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] мен «Хабар» агенттігінің тілшісі Гүлжан Марқабаева құрған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-10-02/mtzh-31-arna/ Бұған дейін Болат Өтемұратовқа тиесілі болған 31 арнаның меншік иесі ауысты]</ref> == Радиостанция туралы == «Радио 31» радиостанциясы 1994 жылы 5 қазанда ашылды. 2005 жылы радионың республика бойынша желісі ашылып, Талдықорған, Екібастұз, Қарағанды қалаларында хабар тарата бастады. 2006 жылы радиостанция қазақстандық радиолар арасында алғашқы болып Қырғызстан астанасы Бішкек қаласы мен Қарақол қаласында хабар тарата бастады. 2010 жылы радиостанцияны Санжар Мұстафин сатып алды.<ref>[https://www.kt.kz/rus/society/smenilsja_sobstvennik_radio_31_1153507494.html Сменился собственник "Радио 31"]</ref> Қазіргі уақытта ол «Love Radio Kazakhstan» деп аталады. == Бағдарламалар == * '''Информбюро'''. 1995 жылы «Тотем» телеарнасында Виктор Климовтың авторлығымен сараптамалық бағдарлама ретінде жұмысын бастады. 1996 жылы «31 арнада» жаңалықтар түрінде қазақ және орыс тілдерінде шыға бастады. <ref>[https://vlast.kz/obsshestvo/7_glavnyh_media_javlenij_kazahstana-614.html 7 главных медиа-явлений Казахстана]</ref> * Әзіл студио * Ризамын * TikTok show * 31 әзіл * Time Vine * What's up * 1001 Әзіл * BALA BATTLE<ref>[https://31.kz/kz/program Телебағдарлама]</ref> == "Informburo.kz" порталы == '''Informburo.kz''' — мультимедиялық ақпараттық-сараптамалық портал. 2015 жылы 4 мамырда "Мегаполис" басылымы негізінде іске қосылған. Жобаның меншік иесі — "Әділдік және Өркендеу" қоғамдық қорының "Инфополис" ЖШС. Серіктесі — 31 арнадағы "Информбюро" бағдарламасы.<ref>[https://informburo.kz/novosti/internet-portal-informburokz-v-svoy-pervyy-den-rozhdeniya-sobral-samye-chitaemye-novosti-za-god.html Интернет-портал informburo.kz в свой первый день рождения собрал самые читаемые новости за год]</ref> Портал іске қосылғаннан кейін "Мегаполис" газеті "InformБЮРО Мегаполис" деген атаумен шыға бастады. 2018 жылы газеттің соңғы саны шығып, жұмысын тоқтатты.<ref>[https://www.inform.kz/ru/izvestnaya-gazeta-v-kazahstane-prekratila-svoy-vypusk_a3168178 https://www.inform.kz/ru/izvestnaya-gazeta-v-kazahstane-prekratila-svoy-vypusk_a3168178]</ref> 2023 жылы "Информбюроның" телевизиялық және интернет-редакциялары бірігіп, 31 медиахолдингінің құрамында жұмыс істей бастады.<ref>[https://informburo.kz/novosti/mediaxolding-31-obedinit-31-kanal-i-portal-informburokz Медиахолдинг 31 объединит 31 канал и портал]</ref> == Логотиптері == <gallery> Channel31 old logo.png|2004-2008 жылдардағы логотипі Channel 31 logo 2008.png|2008-2011 жылдардағы логотипі Channel 31 logo 2015.png|2011-2016 жылдардағы логотипі Channel 31 logo.png|2016-2018 жылдардағы логотипі Channel 31 logo 2019.png|2018-2020 жылдардағы логотипі Channel 31 logo 2020.png|2020-2026 жылдардағы логотипі Channel 31 KZ 2026.png|Қазіргі логотипі </gallery> == Басшылары == # Арманжан Байтасов (1992—2008) # [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] (2008—2011) # Бағдат Қожахметов (2011—2018) # Юрий Бродский (2018—2020) # Екатерина Кочева (2020—2021) # Құрманбек Жұмағали (2021—2023) # Бек Кенжебай (2023—2025) # Айгүл Ақсамбиева (2025—) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://31.kz/ «31 арнаның» ресми сайты}} * {{URL|https://31.kz/kz/live «31 арнаның» онлайн көрсетілімі}} * {{URL|https://www.instagram.com/31arna/ «31 арна» (Instagram)}} * {{URL|https://youtube.com/@31live «31 Live» (YouTube)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@31arna «31 арна» (TikTok)}} * {{URL|https://x.com/31kanal «31 арна» (X)}} * {{URL|https://vk.com/31kanal «31 арна» (ВКонтакте)}} * {{URL|https://www.facebook.com/31arna «31 арна» (Facebook)}} * {{URL|https://youtube.com/@informburo31kanal «Информбюро 31» (YouTube)}} * {{URL|https://www.instagram.com/informburo31/ «Информбюро» бағдарламасы (Instagram)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@informburo31 «Информбюро» бағдарламасы (TikTok)}} * {{URL|https://www.facebook.com/informburo31 «Информбюро» бағдарламасы (Facebook)}} * {{URL|https://informburo.kz/ «informburo.kz» ақпараттық порталы}} * {{URL|https://youtube.com/@informburo_kz «Информбюро» (YouTube)}} * {{URL|https://www.instagram.com/informburo.kz/ «informburo.kz» (Instagram)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@informburo.kz «informburo.kz» (TikTok)}} * {{URL|https://t.me/informburo_kz «informburo.kz» (Telegram)}} * {{URL|https://www.facebook.com/informburo «informburo.kz» (Facebook)}} * {{URL|https://x.com/informburo_kz «informburo.kz» (X)}} * {{URL|https://vk.com/informburo_kz «informburo.kz» (ВКонтакте)}} {{Қазақстан телеарналары}} [[Санат:Қазақстан телеарналары]] [[Санат:Қазақ тілді телеарналар]] [[Санат:Орыс тілді телеарналар]] 36s5n6vucsyjpcvcpevb5pym2mnpxvk 0 210360 3651400 3182203 2026-09-06T04:39:40Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Hohenberg an der Eger.png]] → [[File:DEU Hohenberg an der Eger COA.svg]] PNG → SVG 3651400 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хоэнберг-на-Эгере |шынайы атауы = Hohenberg an der Eger |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hohenberg an der Eger COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=13 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Дитер Тома |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 525 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1454 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09233 |пошта индексі = 95691 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WUN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 4 79 127 |ортаққордағы санаты = Hohenberg an der Eger |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хоэнберг-на-Эгере''' ({{lang-de|Hohenberg an der Eger}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1454 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,19 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 4 79 127''. Қаланың басшысы — Дитер Тома. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Бавария аудандары}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] dabebxmdbxmhg9ipv09xzfkb34cf7dx 0 221896 3651389 1830432 2026-09-06T02:39:37Z Lopezsuarez 77361 3651389 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Охихарес |шынайы атауы = Ogíjares |сурет = Carretera de Dílar y Parque de la Constitución (Ogíjares, Granada).jpg |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Ogíjares (Granada).svg |ту = Bandera de Ogíjares (Granada).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=7 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=3 |lon_min=36 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Гранада (провинция){{!}}Гранада |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Вега-де-Гранада (комарка){{!}}Вега-де-Гранада |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Эрминия Форньелес Перес |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 732 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13255 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Ogijareño, ñaCachurro, rra |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 18151 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = es }} '''Охихарес''' ({{lang-es|Ogíjares}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Гранада (провинция)|Гранада]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Вега-де-Гранада (комарка)|Вега-де-Гранада]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 13255 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. == Сыртқы сілтемелер == * {{Вега-де-Гранада ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Гранада елді мекендері]] a7rbykkkvxelaaxdhmrc4israpaam3n 0 240157 3651403 1843065 2026-09-06T05:26:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651403 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Торре-Сан-Джорджо |шынайы атауы = Torre San Giorgio |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=44 |lat_sec=12 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=31 |lon_sec=04 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Кунео (провинция){{!}}Кунео |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Mario Franco Monge |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 262 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 718 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 133 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 174 |пошта индексі = 12030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 04228 |ортаққордағы санаты = Torre San Giorgio |сайты = http://www.comune.torresangiorgio.cn.it |сайт тілі = it }} '''Торре-Сан-Джорджо''' ({{lang-it|Torre San Giorgio}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кунео (провинция)|Кунео]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 718 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 133 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 12030. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0172 96012 * Электронды поштасы: info@comune.torresangiorgio.cn.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.torresangiorgio.cn.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110326045833/http://www.comune.torresangiorgio.cn.it/ |date=2011-03-26 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Кунео провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] qtk6yc51m8237nomxf2wkeuem2y9qsi 0 288125 3651243 3610469 2026-09-05T14:01:01Z Casserium 68287 3651243 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Руслан Фатихұлы Жақсылықов | Шынайы есімі = | Суреті = Ruslan Jaqsılıqov (2023-06-07).jpg | Сурет ені = | Атауы = Жақсылықов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппараты]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 30 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Ізашары_2 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] | Ізбасары_2 = ''лауазым жойылды'' | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | тақырыпша1_2 = Хатшы | мәтін1_2 = [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан]]ның 13-[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] | Ту_3 = Flag of Armed Forces of the Republic of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Басқара бастады_3 = 19 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 8 маусым 2025 | Ізашары_3 = [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]] | Ізбасары_3 = [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] <br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]]нің орынбасары | Ту_4 = Logo MVD KZ.jpg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan National Guard.svg | Басқара бастады_4 = қыркүйек 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 19 қаңтар 2022 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_4 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br> [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы|Ұлттық ұлан]]ның бас қолбасшысы | Ту_5 = Flag of Kazakhstan National Guard.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 9 сәуір 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 19 қаңтар 2022 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] | Ізбасары_5 = [[Еркін Советбекұлы Ботақанов|Еркін Ботақанов]] | Туған күні = 4.3.1966 | Туған жері = {{туғанжері|Қаскелең|Қаскелеңде}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 1983 жылдан бері | Құрамында болды = | Әскер түрі = {{Unbulleted list|Мотоатқыштар әскерлері|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкi iстер министрлігiнің]] [[Қазақстан ІІМ iшкi әскерлері|iшкi әскері]]}} | Атағы = генерал-лейтенант (2022) | Басқарды = | Шайқасы = [[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысы]] | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{Unbulleted list|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты| Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебі]] (1987)|М.В.Фрунзе атындағы Әскери академия (1996)|РФ Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы (2004)}} | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар|{{1 дәрежелі Даңқ ордені}}}} {{Қатар|{{2 дәрежелі Даңқ ордені}}|{{Астана медалі}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}|{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}}} {{Қатар|{{Халықаралық әскери достастықты дамытқаны үшін медалі (Қазақстан)}}|{{Астанаға 10 жыл медалі}}|{{ҚР ІӘ 20 жыл төс белгісі}}|{{ҚР прокуратурасына 20 жыл төс белгісі}}}} {{Қатар|{{ҚР ҚК 10 жыл}}|{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}|{{1 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}|{{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}}} {{Қатар|{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}|{{ҚР полициясына 15 жыл төс белгісі}}|{{ҚР полициясына 20 жыл төс белгісі}}|{{Жауынгерлік ынтымақтастық үшін медалі (ІІМ)}}}} {{Қатар|{{Әскери достастықты нығайтқаны үшін медалі (Ресей қорғаныс министрлігі 1995-2009)}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}|{{Әскери әрекеттер ардагері медалі}}|{{Кеңес әскерлерінің АДР шығарылғанына 15 жыл}}}} {{Қатар|{{Жауынгерлік ынтымақтастық үшін медалі (ІІМ)}}|{{Ресей ІІМ ішкі әскерлеріне 200 жыл медалі}}|{{Жәрдемдескені үшін Ресей ІІМ ІӘ медалі}}|{{Кеңес әскерлерінің АДР шығарылғанына 20 жыл}}}} {{Қатар|{{3-дәрежелі Қызметтегі озаттығы үшін медалі (Ресей ІІМ)}}}} {{Қатар|{{ҚР ІІМ еңбегі сіңген қызметкері}}}} }} '''Руслан Фатихұлы Жақсылықов''' ([[4 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Қаскелең]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және әскери қайраткер, [[генерал-полковник]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппараты]] басшысының орынбасары. [[Педагогика]] ғылымдарының кандидаты. Бұрынғы [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] (2022–2025) және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы|Ұлттық ұлан]]ның бас қолбасшысы (2008–2022).<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/1951947-ruslan-zaqsylyqov-qorganys-ministri-lauazymyna-tagaiyndaldy/ Руслан Жақсылықов қорғаныс министрі болып тағайындалды.kaz.nur.kz]</ref> == Өмірбаяны == И.С.Конев атындағы Алматы жоғары жалпы әскери училищесін (1987), М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны (1996), РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясының Жоғары академиялық курсын (2004) бітірді. Әскери училищеден кейін мотоатқыштар және барлау взводының, ротасының командирі, Алматы қаласы әскери бөлім барлаушыларының бастығы. * 1996–2006 жылдары ҚР ИМ ІӘ жеке құрама бастығының орынбасары — штаб бастығы, жеке жедел, арнайы моторландырылған полк, құрама командирі сияқты әртүрлі кызметтер атқарды. * 2006–2007 — ІІМ Ішкі әскерлер қолбасшысының орынбасары. * 2007–2008 — Ішкі әскерлер қолбасшысының бірінші орынбасары – ІІМ Ішкі әскерлер Бас штабының бастығы. * 4 қыркүйек 2008 жылы — ІІМ Ішкі әскерлер қолбасшысы. * 22 қаңтар 2013 — ІІМ Ішкі әскерлердің бас қолбасшысы. * 2014 — генерал-лейтенант атағын алып, [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы|Ұлттық ұланының]] Бас қолбасшысы міндетін атқарды. * 2022 жылғы 19 қаңтарда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] болып тағайындалды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/about/structure/people/24538?lang=kk Қорғаныс министрлігінің ресми сайты]</ref> 2025 жылғы 8 маусымда қызметінен босатылды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2253207-zhaqsylyqovtyng-ornyna-dauren-qosanov-qorganys-ministri-bolyp-tagaiyndaldy/ Жақсылықовтың орнына Дәурен Қосанов қорғаныс министрі болып тағайындалды]</ref> * 2025 жылғы 30 маусымда қайтадан пайда болған лауазым — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-ruslan-fatihuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-hatshysynyn-birinshi-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-305549 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Руслан Фатихұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары лауазымына тағайындалды |date=2025-06-30|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-30}}</ref> * 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппараты]] басшысының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> == Марапаттары == 2017 жылы Қазақстан І, ІІ дәрежелі «Даңқ» ордендерімен марапатталды [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] және Қазақстанның медальдарымен марапатталған == Сын == Жақсылықов өзінің оғаш, «біртүрлі» пікір мен тұжырымдары үшін белгілі, мысалы өзін сынағандарға оның «өкпелесең көшіп кет!» дегені бар.<ref name="malim" /> 2022 жылғы 21 сәуірде министр Жақсылықов «[[Қазақ тілі]]нде неліктен сұхбат бермейсіз?» деген сұраққа қазақ тілін меңгермегендерді «ренжітпеу үшін» қазақша сұхбат бермейтінін мәлімдеді және осы сөзі үшін сынға алынды. Бірнеше адам оның бұл шешімін мемлекеттік тілді төмендетуі деп көрді де, депутат [[Қазыбек Иса]] оның зейнетке кеткенін талап етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31814649.html|title="Қорғаныс министрінің мемлекеттік тілге түкіргені бар"|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ЕРТАЙ, Жалғас және ҚҰСАЙЫНОВ, Тоқмолда|date=2022-04-21|accessdate=2023-12-30}}</ref> Жақсылықовтың «патриот болу үшін қазақ тілін білу міндет емес» дегені бар.<ref name="malim">{{Cite web|url=https://malim.kz/article/politics/okpelesen-kosip-ket-ministr-zaqsylyqov-kreslosyna-qaita-zaigasty-19243|title=«Өкпелесең көшіп кет!». Министр Жақсылықов креслосына қайта жайғасты|lang=kk|publisher=malim.kz|date=2023-04-03|accessdate=2023-12-30}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан қорғаныс министрлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан генерал-полковниктері]] {{stub}} 08lbglgca0gezn5rg0v83k08kbmics3 3651244 3651243 2026-09-05T14:01:39Z Casserium 68287 /* */ 3651244 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Руслан Фатихұлы Жақсылықов | Шынайы есімі = | Суреті = Ruslan Jaqsılıqov (2023-06-07).jpg | Сурет ені = | Атауы = Жақсылықов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппараты]] басшысының орынбасары | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 30 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Ізашары_2 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] | Ізбасары_2 = ''лауазым жойылды'' | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | тақырыпша1_2 = Хатшы | мәтін1_2 = [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан]]ның 13-[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] | Ту_3 = Flag of Armed Forces of the Republic of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Басқара бастады_3 = 19 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 8 маусым 2025 | Ізашары_3 = [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]] | Ізбасары_3 = [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] <br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]]нің орынбасары | Ту_4 = Logo MVD KZ.jpg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan National Guard.svg | Басқара бастады_4 = қыркүйек 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 19 қаңтар 2022 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_4 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br> [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы|Ұлттық ұлан]]ның бас қолбасшысы | Ту_5 = Flag of Kazakhstan National Guard.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 9 сәуір 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 19 қаңтар 2022 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] | Ізбасары_5 = [[Еркін Советбекұлы Ботақанов|Еркін Ботақанов]] | Туған күні = 4.3.1966 | Туған жері = {{туғанжері|Қаскелең|Қаскелеңде}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 1983 жылдан бері | Құрамында болды = | Әскер түрі = {{Unbulleted list|Мотоатқыштар әскерлері|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкi iстер министрлігiнің]] [[Қазақстан ІІМ iшкi әскерлері|iшкi әскері]]}} | Атағы = генерал-лейтенант (2022) | Басқарды = | Шайқасы = [[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысы]] | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{Unbulleted list|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты| Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебі]] (1987)|М.В.Фрунзе атындағы Әскери академия (1996)|РФ Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы (2004)}} | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар|{{1 дәрежелі Даңқ ордені}}}} {{Қатар|{{2 дәрежелі Даңқ ордені}}|{{Астана медалі}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}|{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}}} {{Қатар|{{Халықаралық әскери достастықты дамытқаны үшін медалі (Қазақстан)}}|{{Астанаға 10 жыл медалі}}|{{ҚР ІӘ 20 жыл төс белгісі}}|{{ҚР прокуратурасына 20 жыл төс белгісі}}}} {{Қатар|{{ҚР ҚК 10 жыл}}|{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}|{{1 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}|{{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}}} {{Қатар|{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}|{{ҚР полициясына 15 жыл төс белгісі}}|{{ҚР полициясына 20 жыл төс белгісі}}|{{Жауынгерлік ынтымақтастық үшін медалі (ІІМ)}}}} {{Қатар|{{Әскери достастықты нығайтқаны үшін медалі (Ресей қорғаныс министрлігі 1995-2009)}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}|{{Әскери әрекеттер ардагері медалі}}|{{Кеңес әскерлерінің АДР шығарылғанына 15 жыл}}}} {{Қатар|{{Жауынгерлік ынтымақтастық үшін медалі (ІІМ)}}|{{Ресей ІІМ ішкі әскерлеріне 200 жыл медалі}}|{{Жәрдемдескені үшін Ресей ІІМ ІӘ медалі}}|{{Кеңес әскерлерінің АДР шығарылғанына 20 жыл}}}} {{Қатар|{{3-дәрежелі Қызметтегі озаттығы үшін медалі (Ресей ІІМ)}}}} {{Қатар|{{ҚР ІІМ еңбегі сіңген қызметкері}}}} }} '''Руслан Фатихұлы Жақсылықов''' ([[4 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Қаскелең]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және әскери қайраткер, [[генерал-полковник]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппараты]] басшысының орынбасары. [[Педагогика]] ғылымдарының кандидаты. Бұрынғы [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] (2022–2025) және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы|Ұлттық ұлан]]ның бас қолбасшысы (2008–2022).<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/1951947-ruslan-zaqsylyqov-qorganys-ministri-lauazymyna-tagaiyndaldy/ Руслан Жақсылықов қорғаныс министрі болып тағайындалды.kaz.nur.kz]</ref> == Өмірбаяны == И.С.Конев атындағы Алматы жоғары жалпы әскери училищесін (1987), М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны (1996), РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясының Жоғары академиялық курсын (2004) бітірді. Әскери училищеден кейін мотоатқыштар және барлау взводының, ротасының командирі, Алматы қаласы әскери бөлім барлаушыларының бастығы. * 1996–2006 жылдары ҚР ИМ ІӘ жеке құрама бастығының орынбасары — штаб бастығы, жеке жедел, арнайы моторландырылған полк, құрама командирі сияқты әртүрлі кызметтер атқарды. * 2006–2007 — ІІМ Ішкі әскерлер қолбасшысының орынбасары. * 2007–2008 — Ішкі әскерлер қолбасшысының бірінші орынбасары – ІІМ Ішкі әскерлер Бас штабының бастығы. * 4 қыркүйек 2008 жылы — ІІМ Ішкі әскерлер қолбасшысы. * 22 қаңтар 2013 — ІІМ Ішкі әскерлердің бас қолбасшысы. * 2014 — генерал-лейтенант атағын алып, [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы|Ұлттық ұланының]] Бас қолбасшысы міндетін атқарды. * 2022 жылғы 19 қаңтарда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] болып тағайындалды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/about/structure/people/24538?lang=kk Қорғаныс министрлігінің ресми сайты]</ref> 2025 жылғы 8 маусымда қызметінен босатылды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2253207-zhaqsylyqovtyng-ornyna-dauren-qosanov-qorganys-ministri-bolyp-tagaiyndaldy/ Жақсылықовтың орнына Дәурен Қосанов қорғаныс министрі болып тағайындалды]</ref> * 2025 жылғы 30 маусымда қайтадан пайда болған лауазым — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-ruslan-fatihuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-hatshysynyn-birinshi-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-305549 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Руслан Фатихұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары лауазымына тағайындалды |date=2025-06-30|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-30}}</ref> * 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппараты]] басшысының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> == Марапаттары == 2017 жылы Қазақстан І, ІІ дәрежелі «Даңқ» ордендерімен марапатталды [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] және Қазақстанның медальдарымен марапатталған == Сын == Жақсылықов өзінің оғаш, «біртүрлі» пікір мен тұжырымдары үшін белгілі, мысалы өзін сынағандарға оның «өкпелесең көшіп кет!» дегені бар.<ref name="malim" /> 2022 жылғы 21 сәуірде министр Жақсылықов «[[Қазақ тілі]]нде неліктен сұхбат бермейсіз?» деген сұраққа қазақ тілін меңгермегендерді «ренжітпеу үшін» қазақша сұхбат бермейтінін мәлімдеді және осы сөзі үшін сынға алынды. Бірнеше адам оның бұл шешімін мемлекеттік тілді төмендетуі деп көрді де, депутат [[Қазыбек Иса]] оның зейнетке кеткенін талап етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31814649.html|title="Қорғаныс министрінің мемлекеттік тілге түкіргені бар"|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ЕРТАЙ, Жалғас және ҚҰСАЙЫНОВ, Тоқмолда|date=2022-04-21|accessdate=2023-12-30}}</ref> Жақсылықовтың «патриот болу үшін қазақ тілін білу міндет емес» дегені бар.<ref name="malim">{{Cite web|url=https://malim.kz/article/politics/okpelesen-kosip-ket-ministr-zaqsylyqov-kreslosyna-qaita-zaigasty-19243|title=«Өкпелесең көшіп кет!». Министр Жақсылықов креслосына қайта жайғасты|lang=kk|publisher=malim.kz|date=2023-04-03|accessdate=2023-12-30}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан қорғаныс министрлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан генерал-полковниктері]] {{stub}} 2m19kj98k56f6mm9gw9kd1k0d4tdafu 0 424780 3651333 2920793 2026-09-05T19:43:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651333 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Сольси-сюр-Мерт |шынайы атауы = Saulcy-sur-Meurthe |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason Saulcy-sur-Meurthe-88.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.2372222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=6.96055555556 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2386)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Лотарингия |кестедегі аймақ = Лотарингия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Вогез |кестедегі аудан = Вогез (департамент){{!}}Вогез |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Сен-Дье-де-Вож (округ){{!}}Сен-Дье-де-Вож |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Сен-Дье-де-Вож-Ест (кантон)|Сен-Дье-де-Вож-Ест]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jacques Jallais ([[2008]]–[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,37 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 359—740 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2386 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 145,75 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 88580 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 88445 |ортаққордағы санаты = Saulcy-sur-Meurthe |сайты = http://www.saulcy-sur-meurthe.fr |сайт тілі = }} '''Сольси-сюр-Мерт''' ({{lang-fr|Saulcy-sur-Meurthe}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лотарингия]] аймағына қарасты [[Вогез (департамент)|Вогез]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Дье-де-Вож (округ)|Сен-Дье-де-Вож]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,37 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''88445'', [[пошта индексі]] — ''88580''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2386 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 145,75 адам/км². {{Демография/FRA/Saulcy-sur-Meurthe}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=125 | барлығы=2285 | е0=55 | ә0=55 | е5=66 | ә5=86 | е10=109 | ә10=66 | е15=78 | ә15=82 | е20=43 | ә20=51 | е25=55 | ә25=70 | е30=66 | ә30=86 | е35=82 | ә35=98 | е40=113 | ә40=101 | е45=86 | ә45=125 | е50=78 | ә50=55 | е55=78 | ә55=94 | е60=66 | ә60=47 | е65=51 | ә65=47 | е70=39 | ә70=39 | е75=23 | ә75=16 | е80=8 | ә80=20 | е85=12 | ә85=39 }} == Тағы қараңыз == * [[Вогез департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Saulcy-sur-Meurthe|Сольси-сюр-Мерт}} * [http://www.saulcy-sur-meurthe.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522155709/http://saulcy-sur-meurthe.fr/ |date=2020-05-22 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=88445-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108211033/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=88445-COM |date=2012-11-08 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.2372222222,6.96055555556&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Вогез департаментінің коммуналары}} [[Санат:Вогез департаментінің коммуналары]] k7wrw419akflhkj85suyg5vochxhoa3 4 491233 3651462 3651181 2026-09-06T09:00:21Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651462 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35576]||623||26||18||263||28||3||34431||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3055]||291||7||6||398||8||15||2314||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1192]||38||0||0||12||17||0||1113||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 496]||15||0||7||46||6||1||404||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 77]||0||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] tbysn0s5wzvkemq6bz8sofaew3g5hn2 4 492279 3651203 3650869 2026-09-05T12:02:14Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3651203 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2597}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1021}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:416}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 4 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:402}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:386}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:262}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 8 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:212}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 9 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:192}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 13 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 14 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 15 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 16 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 17 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 18 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 19 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 20 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 21 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 22 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 23 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 24 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 25 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 26 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 27 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 28 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 29 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 30 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 31 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 32 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 33 || [[User:Садыкова Улболсын|Садыкова Улболсын]] || [[Special:Contributions/Садыкова Улболсын|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Садыкова Улболсын}} |- | 34 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 35 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 36 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 37 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 38 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 39 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 40 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 41 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 42 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 43 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 44 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 45 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 46 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 47 || [[User:Tansheber|Tansheber]] || [[Special:Contributions/Tansheber|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Tansheber}} |- | 48 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 49 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}} |- | 50 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 51 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 52 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 53 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 54 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 55 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 56 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 57 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 58 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 59 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 60 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 61 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 62 || [[User:Аянов|Аянов]] || [[Special:Contributions/Аянов|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Аянов}} |- | 63 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 64 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 65 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 66 || [[User:Бекзада Серікахметқызы|Бекзада Серікахметқызы]] || [[Special:Contributions/Бекзада Серікахметқызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Бекзада Серікахметқызы}} |- | 67 || [[User:Zafer|Zafer]] || [[Special:Contributions/Zafer|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zafer}} |- | 68 || [[User:Айгерім Нұрғазықызы|Айгерім Нұрғазықызы]] || [[Special:Contributions/Айгерім Нұрғазықызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айгерім Нұрғазықызы}} |- | 69 || [[User:Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] || [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Корлан Майдановна}} {{/end}} 91r7vh04xsqqmuv8jsffc2xvg6vcx24 0 498174 3651206 3651190 2026-09-05T12:04:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-48077-87|~2026-48077-87]] ([[User talk:~2026-48077-87|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3532439 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Аустрия-Мажарстан |өз атауы = <small>{{lang-de|Österreich-Ungarn}}<br />{{lang-hu|Osztrák-Magyar&nbsp;Monarchia}}</small> |статусы = Империя |әнұраны = {{lang-de|Gott erhalte, Gott beschütze}}<br /><small>(«Құдайым, сақта, Құдайым, қорға»)</small> |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Austro-hungarian_coat_of_arms_1914.svg |елтаңба_сипаттамасы =елтаңбасы (1915-1918) |карта = [[Сурет:Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|270px]]<br>[[Сурет:Austro-Hungary Empire (orthographic projection).svg|270px]] |size = |сипаттамасы = Аустрия-Мажарстан, [[1914 жыл]] |p1 = Аустрия империясы |flag_p1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1867 |ыдырауы = 1918 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Немістік Аустрия |flag_s1 = Flag of Austria.svg |image_s1 = |s2 = Мажарстан Демократиялық Республикасы |flag_s2 = Flag of Hungary.svg |image_s2 = |s3 = Италия |flag_s3 = Flag of Italy.svg |image_s3 = |s4 = Чехословакия |flag_s4 = Flag of the Czech Republic.svg |image_s4 = |s5 =Словендер, Хорватар мен Сербтердің мемлекеті |flag_s5 =Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg |s6 =Польша Республикасы (1918—1939) |flag_s6 =Flag_of_Poland.svg |s7 =БУХР |flag_s7 =Flag_of_Ukraine.svg |s8 =Румыния патшалығы |flag_s8 =Flag of Romania.svg |ұраны ={{lang-la|Viribus Unitis}}<br>(«Біріккен күш-жігермен»)<br>және<br>{{lang-la|Indivisibiliter ac Inseparabiliter}}<br>(«Бөлінбейтін және ажырамас») |астана = [[Вена]] |қалалары = |тілі = [[Неміс тілі|немісше]], [[мажар тілі|мажарша]] |валютасы = [[Аустриялық гульден|гульден]], [[Австро-венгриялық крона|крона]] (1892 бастап) |қосымша_параметр =[[Парламент]] |параметр_мазмұны =[[Рейхсрат]], [[Мажарстаның Сейм]] |аумағы = 676 615 км² |халқы = 52 749 900 чел <br /> ([[Дүние жүзінің халқы]]ның 2,9 % ) |басқару_формасы = [[дуалистік монархия]] |династиясы = [[Габсбургтер әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Аустрия императоры]] және [[Мажарстан королі]] |басқарушы1 = [[Франц Иосиф I]] |басқарушы_жылы1 = 1867 - 1916 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Карл I (Аустрия императоры)|Карл I и IV]] |басқарушы_жылы2 = 1916 - 1918 |басқарушылар_титулы3 = [[Аустрия министр-президенттері|Цислейтания министр-президенті]] |басқарушы3 = [[Фридрих фон Бейст]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы3 = 1867 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Генрих Ламмаш]] <small>''(соңғы)''</small> |басқарушы_жылы4 = 1918 |басқарушылар_титулы5 = Мажарстан премьер-министрі |басқарушы5 = [[Дьюла Андраши]] <small>''(бірінші)''</small> |басқарушы_жылы5 = 1867 - 1871 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Янош Хадик]] ''<small>(соңғы)</small>'' |басқарушы_жылы6 = 1918 |діні = [[Католицизм]]<br /> [[протестантизм]], [[православие]], [[яһудилік]] және [[ислам]]<ref>[http://ah.milua.org/avstrijskoe-dvoryanstvo-1806%E2%80%931919-gg Габсбургтер мемлекеттерінің тарихы: Аустриялық дворяндық 1806—1919 жж. Иосиф II императорының декреті 1781 ж. «Діни наным-сенімдік құқық» ({{lang-de|Toleranzpatent}})]</ref> |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = [[Аустрия-Мажарстан келісім|Құрылуы]] |Уақыт1 = [[15 наурыз]] |Жыл1 = [[1867 жыл|1867]] |Кезең2 = Сараеводағы қылмыс |Уақыт2 = [[28 маусым]] |Жыл2 = [[1914 жыл|1914]] |Кезең3 = [[Австро-Венгрия империясының ыдырауы|Құлау]] |Уақыт3 = [[31 қазан]] |Жыл3 = [[1918 жыл|1918]] |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Аустрия-Мажарстан''' ({{lang-de|Österreich-Ungarn}}, ресми түрде [[14 қазан]], [[1868 жыл|1868]] жылдан бастап — {{lang-de|Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone}} (''Рейхсратта ұсынылған патшалықтар және жерлер, сондай-ақ Әулие Стефан мажарлық тәжінің жерлері''), бейресми толық атауы— {{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} (''Аустрия-Мажарстан монархия''), {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}, {{lang-cs|Rakousko-Uhersko}}) — [[1867 жыл|1867]]—[[1918 жыл|1918]] жылдары болған, қосбіріккен монархия (K. und k.) және Орталық Еуропадағы көпұлтты мемлекет. == Тарихы == 1867 жылы Біріккен Аустрия-Мажарстан империясы жарияланды. Империя ресми түрде екі біріккен монархиядан тұрды: Транслейтания (Венгрия иелігі) және Цислейтания (Аустрия иелігі)<ref>Венгрия. Полная история страны, ISBN:9785044614239, 2022 ж. 30 тамыз, ЛитРес баспасы, авторы Бенс Йонаш</ref>. Оның алғашқы королі I Франц Йосиф 1878 жылы орыс-түрік соғысы нәтижесінде Босния және Герцеговинаны уақытша басып алды. 1882 жылы [[Үштік одақ]]қа мүше болды. 1908 жылғы Босния дағдарысы нәтижесінде Аустрия-Мажарстан Боснияны толықтай басып алды. 1914—1918 жылдары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Аустрия-Мажарстан Үштік одақ құрамында Ресей, Сербия, Черногория және Италияға қарсы (1915 жылдан бастап) соғысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:1918 жылы жойылғандар]] [[Санат:Тарихи герман мемлекеттері]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] 594bq3gd9kpdbyeomdi3a2994k2jbws 0 513186 3651265 2897199 2026-09-05T15:39:48Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651265 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|I İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — Қырым ханы (1644—54), Селәмет-Гирейдің ұлы. Түрік сұлтанының тағайындауымен И.-Г. III інісі Мұхаммед-Гирейдің орнына 1644 ж. [[хан]] болды. Оның түсын-да Ңырымның беделі едәуір артты: гүрік портасындағы ала ауыздықтар-цы пайдаланып, И.-Г. III біршама тә-уелсіз саясат жүргізді, көршілес [[Украина]] меп [[Польша]] өзара соғыста олар Кырымнан жәрдем күтті, Украинаны да, Польшаны да әлсірету максатын коздеп. 1648 ж. Б. Хмельнпцкиймен одақ жасасты. 1649 ж. Сборово түбін-дегі шайқасқа қатынасып, И.-Г. III бұл ұрыста поляктарды жеңілістен сақтап, Б. Хмольницкийді олармен бі-тім жасауға көндірді. 1651 ж. 20 шопь-де Берестечко түбіндегі поляктарға қарсы шайқаста И.-Г. III. Б. Хмель-ницкийді ұрыс даласынан ертіп альп кетіп, И. Богунь басқарған украин әскерінің женілуіне себепші болды. 1653 ж. Жванц түбіндегі ұрыста по-ляктарды қолдап, ол Польшаны та-ғы да жеңілістен құтқарып қалды. Демек, Украина ұлт-азаттық армиясын ауыр жағдайда қалдырды<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] </ref>. Әдеб.: Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 9yxri0sac782m1tdiasczr19et2mwc4 3651266 3651265 2026-09-05T15:40:10Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651266 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|I İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — Қырым ханы (1644—54), Селәмет-Гирейдің ұлы. Түрік сұлтанының тағайындауымен И.-Г. III інісі Мұхаммед-Гирейдің орнына 1644 ж. [[хан]] болды. Оның түсын-да Ңырымның беделі едәуір артты: гүрік портасындағы ала ауыздықтар-цы пайдаланып, И.-Г. III біршама тә-уелсіз саясат жүргізді, көршілес [[Украина]] меп [[Польша]] өзара соғыста олар Кырымнан жәрдем күтті, Украинаны да, Польшаны да әлсірету максатын коздеп. 1648 ж. Б. Хмельнпцкиймен одақ жасасты. 1649 ж. Сборово түбін-дегі шайқасқа қатынасып, И.-Г. III бұл ұрыста поляктарды жеңілістен сақтап, Б. Хмольницкийді олармен бі-тім жасауға көндірді. 1651 ж. 20 шопь-де Берестечко түбіндегі поляктарға қарсы шайқаста И.-Г. III. Б. Хмель-ницкийді ұрыс даласынан ертіп альп кетіп, И. Богунь басқарған украин әскерінің женілуіне себепші болды. 1653 ж. Жванц түбіндегі ұрыста по-ляктарды қолдап, ол Польшаны та-ғы да жеңілістен құтқарып қалды. Демек, Украина ұлт-азаттық армиясын ауыр жағдайда қалдырды<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] </ref>. Әдеб.: Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] jk3u48obew9z8tgaaxreogs069t6zv5 3651267 3651266 2026-09-05T15:42:15Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651267 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|I İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — 1644–1654 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы I Саламат Герейдің ұлы. Ол Қырымды IV Мехмет Герей ханның екі билігінің арасындағы кезеңде басқарды. == Өмірбаяны == Оның түсын-да Ңырымның беделі едәуір артты: гүрік портасындағы ала ауыздықтар-цы пайдаланып, И.-Г. III біршама тә-уелсіз саясат жүргізді, көршілес [[Украина]] меп [[Польша]] өзара соғыста олар Кырымнан жәрдем күтті, Украинаны да, Польшаны да әлсірету максатын коздеп. 1648 ж. Б. Хмельнпцкиймен одақ жасасты. 1649 ж. Сборово түбін-дегі шайқасқа қатынасып, И.-Г. III бұл ұрыста поляктарды жеңілістен сақтап, Б. Хмольницкийді олармен бі-тім жасауға көндірді. 1651 ж. 20 шопь-де Берестечко түбіндегі поляктарға қарсы шайқаста И.-Г. III. Б. Хмель-ницкийді ұрыс даласынан ертіп альп кетіп, И. Богунь басқарған украин әскерінің женілуіне себепші болды. 1653 ж. Жванц түбіндегі ұрыста по-ляктарды қолдап, ол Польшаны та-ғы да жеңілістен құтқарып қалды. Демек, Украина ұлт-азаттық армиясын ауыр жағдайда қалдырды<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] </ref>. == Әдебиет == * Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 9g6f68l49yphf543gtj9d45x4l3ebwf 3651268 3651267 2026-09-05T15:42:41Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651268 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|I İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — 1644–1654 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы I Саламат Герейдің ұлы. Ол Қырымды IV Мехмет Герей ханның екі билігінің арасындағы кезеңде басқарды. == Өмірбаяны == Оның түсын-да Ңырымның беделі едәуір артты: гүрік портасындағы ала ауыздықтар-цы пайдаланып, И.-Г. III біршама тә-уелсіз саясат жүргізді, көршілес [[Украина]] меп [[Польша]] өзара соғыста олар Кырымнан жәрдем күтті, Украинаны да, Польшаны да әлсірету максатын коздеп. 1648 ж. Б. Хмельнпцкиймен одақ жасасты. 1649 ж. Сборово түбін-дегі шайқасқа қатынасып, И.-Г. III бұл ұрыста поляктарды жеңілістен сақтап, Б. Хмольницкийді олармен бі-тім жасауға көндірді. 1651 ж. 20 шопь-де Берестечко түбіндегі поляктарға қарсы шайқаста И.-Г. III. Б. Хмель-ницкийді ұрыс даласынан ертіп альп кетіп, И. Богунь басқарған украин әскерінің женілуіне себепші болды. 1653 ж. Жванц түбіндегі ұрыста по-ляктарды қолдап, ол Польшаны та-ғы да жеңілістен құтқарып қалды. Демек, Украина ұлт-азаттық армиясын ауыр жағдайда қалдырды<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] </ref>. == Әдебиет == * Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 8ucz52dcl3zsim4mplf4cw1j7a1r3px 3651269 3651268 2026-09-05T15:43:25Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651269 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|III İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — 1644–1654 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. Ол Қырымды [[IV Мехмет Герей]] ханның екі билігінің арасындағы кезеңде басқарды. == Өмірбаяны == Оның түсын-да Ңырымның беделі едәуір артты: гүрік портасындағы ала ауыздықтар-цы пайдаланып, И.-Г. III біршама тә-уелсіз саясат жүргізді, көршілес [[Украина]] меп [[Польша]] өзара соғыста олар Кырымнан жәрдем күтті, Украинаны да, Польшаны да әлсірету максатын коздеп. 1648 ж. Б. Хмельнпцкиймен одақ жасасты. 1649 ж. Сборово түбін-дегі шайқасқа қатынасып, И.-Г. III бұл ұрыста поляктарды жеңілістен сақтап, Б. Хмольницкийді олармен бі-тім жасауға көндірді. 1651 ж. 20 шопь-де Берестечко түбіндегі поляктарға қарсы шайқаста И.-Г. III. Б. Хмель-ницкийді ұрыс даласынан ертіп альп кетіп, И. Богунь басқарған украин әскерінің женілуіне себепші болды. 1653 ж. Жванц түбіндегі ұрыста по-ляктарды қолдап, ол Польшаны та-ғы да жеңілістен құтқарып қалды. Демек, Украина ұлт-азаттық армиясын ауыр жағдайда қалдырды<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] </ref>. == Әдебиет == * Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 6p19400vvl2w9nylevgdjjjafwpkvwz 3651281 3651269 2026-09-05T16:05:32Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651281 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|III İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — 1644–1654 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. Ол Қырымды [[IV Мехмет Герей]] ханның екі билігінің арасындағы кезеңде басқарды. == Өмірбаяны == Жастық шағында Речь Посполитаямен болған соғыс кезінде Ислам Герей ханзада 1629 жылы [[Бурштын түбіндегі шайқас|тұтқынға түсіп]], Польшада жеті жыл (1629–1636) болды. Бостандыққа шыққан соң Ислам Осман империясының иеліктеріне қоныстанды. 1637 жылы Қырымның жаңа ханы әрі оның үлкен ағасы [[I Баһадүр Герей]] Исламды қалғай етіп тағайындады. 1640 жылы қалғай-сұлтан Ислам Герей қалың қол бастап, Украинаға ірі жорық жасады. 1641 жылы Баһадүр Герей қайтыс болып, хан тағына [[IV Мехмет Герей]] отырғаннан кейін, Ислам Герей қайтадан Қырымнан кетіп, Осман империясының иеліктеріне аттанды. Үш жылдан кейін, 1644 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы Ислам Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындады. Хан тағына отырған Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] қалғай (1644–1651), ал басқа ағасы [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] нұреддин етіп тағайындады. 1651 жылы қалғай Қырым Герей қаза тапқаннан кейін, ол бұрынғы нұреддин Ғази Герейді қалғай, ал өзінің кіші інісі [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герейді]] нұреддин етіп тағайындады. III Ислам Герейдің билігі Қырым мемлекетінде ішкі тыныштық орнаған кезең ретінде ерекшеленді. Бұған дейін елде ру-тайпалар арасындағы өзара тартыстар жиі болып келген еді. III Ислам Герей ханға қызмет ету арқылы жоғары лауазымға жеткен «қызметтегі ақсүйектерді» мемлекеттік басқаруда алдыңғы орынға шығаруға тырысты. Солардың бірі — уәзір [[Сефер Ғазы аға]]. Хан бұл саясатты текті әулеттерден шыққан ақсүйектердің наразылығын туғызбайтындай етіп жүргізді. III Ислам Герей жомарт билеуші ретінде де танылды. Ол өз қаражатына елдің әр өңірінде қоғамдық нысандар салдырып, бұрыннан барларын жаңартты. Олардың қатарында субұрқақтар, су құбырлары, бекіністер және басқа да құрылыстар болды. Ресей, Украина және Польша тарихнамасында Қырым ханы III Ислам Герей Запорожье гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкий]] бастаған [[Запорожье казактары|украин казактарының]] Речь Посполитаяның билігіне қарсы 1648–1654 жылдардағы азаттық соғысына қатысуымен белгілі. Қырым ханы III Исламның ойынша, украин казактарын қолдау Қырым хандығының солтүстік шекарасында жаңа [[Казак гетмандығы|казак мемлекетін]] құруға мүмкіндік беруге тиіс еді. Ол мемлекет Польша мен Ресейге қарағанда Қырымға жақын одақтас болар еді. 1654 жылы маусымда қайтыс болды. Украинадағы аңыз бойынша, ол елінің басына түскен ауыртпалық үшін кек алмақ болған тұтқын украин әйелінің уынан қаза тапқан<ref>Мякотин В. А. Ислам-Гирей III // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. == Әдебиет == * Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] av13w3j991y1oznu7hftm6w5gnzmqxc 3651282 3651281 2026-09-05T16:07:14Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3651282 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|III İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — 1644–1654 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. Ол Қырымды [[IV Мехмет Герей]] ханның екі билігінің арасындағы кезеңде басқарды. == Өмірбаяны == Жастық шағында Речь Посполитаямен болған соғыс кезінде Ислам Герей ханзада 1629 жылы [[Бурштын түбіндегі шайқас|тұтқынға түсіп]], Польшада жеті жыл (1629–1636) болды. Бостандыққа шыққан соң Ислам Осман империясының иеліктеріне қоныстанды. 1637 жылы Қырымның жаңа ханы әрі оның үлкен ағасы [[I Баһадүр Герей]] Исламды қалғай етіп тағайындады. 1640 жылы қалғай-сұлтан Ислам Герей қалың қол бастап, Украинаға ірі жорық жасады. 1641 жылы Баһадүр Герей қайтыс болып, хан тағына [[IV Мехмет Герей]] отырғаннан кейін, Ислам Герей қайтадан Қырымнан кетіп, Осман империясының иеліктеріне аттанды. Үш жылдан кейін, 1644 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы Ислам Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындады. Хан тағына отырған Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] қалғай (1644–1651), ал басқа ағасы [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] нұреддин етіп тағайындады. 1651 жылы қалғай Қырым Герей қаза тапқаннан кейін, ол бұрынғы нұреддин Ғази Герейді қалғай, ал өзінің кіші інісі [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герейді]] нұреддин етіп тағайындады. III Ислам Герейдің билігі Қырым мемлекетінде ішкі тыныштық орнаған кезең ретінде ерекшеленді. Бұған дейін елде ру-тайпалар арасындағы өзара тартыстар жиі болып келген еді. III Ислам Герей ханға қызмет ету арқылы жоғары лауазымға жеткен «қызметтегі ақсүйектерді» мемлекеттік басқаруда алдыңғы орынға шығаруға тырысты. Солардың бірі — уәзір [[Сефер Ғазы аға]]. Хан бұл саясатты текті әулеттерден шыққан ақсүйектердің наразылығын туғызбайтындай етіп жүргізді. III Ислам Герей жомарт билеуші ретінде де танылды. Ол өз қаражатына елдің әр өңірінде қоғамдық нысандар салдырып, бұрыннан барларын жаңартты. Олардың қатарында субұрқақтар, су құбырлары, бекіністер және басқа да құрылыстар болды. Ресей, Украина және Польша тарихнамасында Қырым ханы III Ислам Герей Запорожье гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкий]] бастаған [[Запорожье казактары|украин казактарының]] Речь Посполитаяның билігіне қарсы 1648–1654 жылдардағы азаттық соғысына қатысуымен белгілі. Қырым ханы III Исламның ойынша, украин казактарын қолдау Қырым хандығының солтүстік шекарасында жаңа [[Казак гетмандығы|казак мемлекетін]] құруға мүмкіндік беруге тиіс еді. Ол мемлекет Польша мен Ресейге қарағанда Қырымға жақын одақтас болар еді. 1654 жылы маусымда қайтыс болды. Украинадағы аңыз бойынша, ол елінің басына түскен ауыртпалық үшін кек алмақ болған тұтқын украин әйелінің уынан қаза тапқан<ref>Мякотин В. А. Ислам-Гирей III // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. [[Сурет:Ислям Герай.jpg|thumb|left|200px|III Ислам Герей]] == Әдебиет == * Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 8qu06qtf6mhulac2gblpprdgfwguezx 3651283 3651282 2026-09-05T16:07:36Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651283 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Ислам Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|III İslâm Geray}},<br />''٣ اسلام كراى‎'' | Суреті = Іслам-Гірей 1604—1654.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 29-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1644 жыл|1644]] | Басқаруын аяқтады = [[1654 жыл|1654]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1604 | Туған жері = {{Туғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1654 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бақшасарай|Бақшасарайда}}, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Меңлі Герей мен Шаһин Герей (1699 қай.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Islam giray signature.png | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Islam III Giray }} '''III Ислам Герей''' ({{lang-crh|III İslâm Geray}}; [[1604 жыл|1604]]—[[1654 жыл|1654]]) — 1644–1654 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. Ол Қырымды [[IV Мехмет Герей]] ханның екі билігінің арасындағы кезеңде басқарды. == Өмірбаяны == Жастық шағында Речь Посполитаямен болған соғыс кезінде Ислам Герей ханзада 1629 жылы [[Бурштын түбіндегі шайқас|тұтқынға түсіп]], Польшада жеті жыл (1629–1636) болды. Бостандыққа шыққан соң Ислам Осман империясының иеліктеріне қоныстанды. 1637 жылы Қырымның жаңа ханы әрі оның үлкен ағасы [[I Баһадүр Герей]] Исламды қалғай етіп тағайындады. 1640 жылы қалғай-сұлтан Ислам Герей қалың қол бастап, Украинаға ірі жорық жасады. 1641 жылы Баһадүр Герей қайтыс болып, хан тағына [[IV Мехмет Герей]] отырғаннан кейін, Ислам Герей қайтадан Қырымнан кетіп, Осман империясының иеліктеріне аттанды. Үш жылдан кейін, 1644 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы Ислам Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындады. Хан тағына отырған Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] қалғай (1644–1651), ал басқа ағасы [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] нұреддин етіп тағайындады. 1651 жылы қалғай Қырым Герей қаза тапқаннан кейін, ол бұрынғы нұреддин Ғази Герейді қалғай, ал өзінің кіші інісі [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герейді]] нұреддин етіп тағайындады. III Ислам Герейдің билігі Қырым мемлекетінде ішкі тыныштық орнаған кезең ретінде ерекшеленді. Бұған дейін елде ру-тайпалар арасындағы өзара тартыстар жиі болып келген еді. III Ислам Герей ханға қызмет ету арқылы жоғары лауазымға жеткен «қызметтегі ақсүйектерді» мемлекеттік басқаруда алдыңғы орынға шығаруға тырысты. Солардың бірі — уәзір [[Сефер Ғазы аға]]. Хан бұл саясатты текті әулеттерден шыққан ақсүйектердің наразылығын туғызбайтындай етіп жүргізді. III Ислам Герей жомарт билеуші ретінде де танылды. Ол өз қаражатына елдің әр өңірінде қоғамдық нысандар салдырып, бұрыннан барларын жаңартты. Олардың қатарында субұрқақтар, су құбырлары, бекіністер және басқа да құрылыстар болды. [[Сурет:Ислям Герай.jpg|thumb|left|200px|III Ислам Герей]] Ресей, Украина және Польша тарихнамасында Қырым ханы III Ислам Герей Запорожье гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкий]] бастаған [[Запорожье казактары|украин казактарының]] Речь Посполитаяның билігіне қарсы 1648–1654 жылдардағы азаттық соғысына қатысуымен белгілі. Қырым ханы III Исламның ойынша, украин казактарын қолдау Қырым хандығының солтүстік шекарасында жаңа [[Казак гетмандығы|казак мемлекетін]] құруға мүмкіндік беруге тиіс еді. Ол мемлекет Польша мен Ресейге қарағанда Қырымға жақын одақтас болар еді. 1654 жылы маусымда қайтыс болды. Украинадағы аңыз бойынша, ол елінің басына түскен ауыртпалық үшін кек алмақ болған тұтқын украин әйелінің уынан қаза тапқан<ref>Мякотин В. А. Ислам-Гирей III // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. == Әдебиет == * Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] e7f2jtj2vn2hjob4r1n8k7wljebxyqt 4 519658 3651456 2481818 2026-09-06T08:11:15Z Arystanbek 14348 3651456 wikitext text/x-wiki {{Есім кеңістігі бойынша жуықтағы өзгерістер}} {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none; border: 1px solid #1188AA;" ! style="background:#E0E8FF" |Бұл бетте Уикипедия есім кеңістігіндегі соңғы бір айдағы өзгерістер (1000-ға шейін) көрсетіледі. |- |<div style="height:20px; background:white; text-align:center;">Жүйеге кірмегендер үшін тек соңғы <tt>50</tt> өзгеріс қана көрсетіледі. [[Special:Login|Жүйеге кіру]]</div> |} __NOTOC__ {{Special:Recentchanges/namespace=4,days=30,limit=1000}} [[Санат:Уикипедия:Сүзгіленген жуықтағы өзгерістер]] nuqscinfdo9wezog8ffh30nvtd1bbak 0 527740 3651373 3555639 2026-09-06T00:55:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651373 wikitext text/x-wiki '''Тамшылы суару''', сондай-ақ ағыстық суару, микро суару немесе жергілікті суару ретінде белгілі, өсімдіктің тамырына қарай немесе жердің үстіңгі бөлігіне немесе тікелей тамырлық зонасына қақпақшалардың торы, құбырлар, түтіктер, эмиттер арқылы суды баяу тамшылатып суару кезінде су және тыңайтқыштарды үнемдейтін суару түрі. Ол өсімдіктің негізіне су тасымалдайтын жіңішке құбырлар арқылы жасалады. ==Тарихы== Көне заманнан бері тамшылы суарудың қарапайым түрі қолданылып келеді. б.з.б. I ғасырда жазылған Фан Шен Чи Су суару құралы ретінде сумен толытырылған қыш құмыралардың көмілгені туралы хабар береді.<ref>[Bainbridge, David A (маусым 2001).[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0378377400001190 "Buried clay pot irrigation: a little known but very efficient traditional method of irrigation"]. Agricultural Water Management 48 (2): 79–88.]</ref> Заманауи тамшылы суару 1860 жылы Германияда зерттеушілер жер асты суландыруды сазды құбырларды пайдалана отырып жер асты суландыру мен арықтық жүйелерді құру мақсатымен тәжірибелерін бастағанда дами бастады.<ref>[R. Goyal, Megh (2012).[http://books.google.kz/books?id=c8TFYZd9cw4C&printsec=frontcover&dq=Management+of+drip/trickle+or+micro+irrigation&hl=en&sa=X&ei=e89oUv6YIIPiiAKf0oCwDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Management%20of%20drip%2Ftrickle%20or%20micro%20irrigation&f=false Management of drip/trickle or micro irrigation]. Oakville, CA: Apple Academic Press. p. 104.]</ref> 1920 жылы перфоририттік құбыр жүргізу жүйелерін қолдануды қосу үшін тәжірибе ұлғайтылды.<ref>[http://www.irrigationdirect.com/tutorial/irrigation/view/drip-irrigation-history-and-benefits/expert-advice/id/6/ "Drip Irrigation — History & Benefits"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216121427/http://www.irrigationdirect.com/tutorial/irrigation/view/drip-irrigation-history-and-benefits/expert-advice/id/6/ |date=2014-12-16 }}</ref> Тамшылы суаруда суды сақтау және тарату кезінде пластикті қолдануды Ханнис Тилл Аустралияда кейіннен дамытты.<ref>[http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm "The History of the Drip Irrigation System and What is Available Now"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710212132/http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm |date=2024-07-10 }}</ref> Тамшылы суаруда пластикалық эмиттер Израильдегі Симха Бласс пен оның баласы Йешаягумен жасалды.<ref>[http://www.gardenguides.com/79735-history-drip-irrigation.html History of drip irrigation]</ref> Суды кішкене бөлшектермен жеңіл қоршалатын ұсақ тесіктерден шығарудың орнына, пластикалық эмиттерден (су шашқыш) су құйынын бәсеңдету үшін жылдамдықпен кең, әрі ұзын өткелден шығарылды. Алғашқы мұндай типтегі эксперименталды жүйені 1959 жылы Бласс құрды, кейіннен ол серігі Кибуц Хацериммен бірге Нетафим компаниясын құрды. Екеуі практикалық жағынан бірінші жердің бетін тамшылы суару құралын жасап, патенттеді.<ref>[http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm The History of the Drip Irrigation System and What is Available Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710212132/http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm |date=2024-07-10 }}</ref> 1960 жылдардың басында АҚШ-та алғашқы Dew Hose атты тамшылы таспаны Chapin Watermatics-тегі Ричард Чапин шығарды.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Drip_tape "Chapin Drip tape"]. Retrieved 2011-07-19.]</ref> 1989 жылдың басында, Jain Irrigation Systems Үндістандағы тамшылы суару арқылы суды тиімді меңгеру жолын ашты. 1930 жылдары жер бетін суаруда практикалық балама ретінде шығарылған импульсті спринклер шығарылғаннан бергі, қазіргі тамшылы суару ауыл шаруашылығындағы ең құнды инновация. Тамшылы суару, сондай-ақ кішкентай аумаққа таралатын микро-спрей секілді құрылғыларды пайдалана алады. Әдетте, олар тамырлы зонасы кеңірек ағаш және жүзім сияқты өсімдіктерге пайдаланады. Жер асты тамшылы суару өсімдіктің тамырына немесе төмеңгі жағына уақытша және тұрақты қазылған тамшылы сызық немесе тамшылы таспаны қолданады. Бұл отамалы дақылдар арасында, әсіресе, су қоры шектеулі немесе суару үшін суды қайта пайдаланатын аймақтарда танымал болып жатыр. Белгілі бір қондыру үшін пайдаланылатын ең қолайлы тамшылы суару жүйесін және құрауыштарын анықтау – сәйкес факторларды, яғни жер топографиясы, топырақ, су, дақыл, агро-климаттық жағдайды жете зерттеуді қажет етеді. ==Құрауыштары және үдерісі== Тамшылы суаруда пайдаланылатын құрауыштарға (су қорынан бастап көрсетілген) кіреді: * Сорғы немесе қысымдағы су көзі; * Су сүзгісі немесе оның жүйелері: Гидроциклон секілді топырақ сепараторлары, торлы фильтрлер, медиа фильтрлер және дискті фильтрлер; * Фертигациялық жүйелер (Вентури инжекторы) және улы химикатты жабдық (опционалды); * Қайта шаю контролері (кері ағысты алдын алу құралы); * Қысымды қадағалау қақпағы (қысымды реттейді); * Басты бағдар (құбыр диаметрі мен фитингтері кеңірек); * Қолмен реттелетін, электронды немесе гидравликалық қадағалау қақпағы және қауіпсіздедіретін қақпақтар; * Кіші диаметрлі политубтер (бүйір жағы деп жиі аталады); * Полифитингтер мен бөлшектері (жалғау үшін); * Өсімдіктерге арналаған шашқыш құралдар (эмиттерлер, тамызғыштар, микро спрейлер, кіріктірме тамызғыштар немесе тамшылы құбырлар); Тамшылы суару жүйесінде сорғы мен қақпақтар қолмен немесе автоматты түрде бақылаушымен басқарыла алады. Көптеген ірі тамшылы суару жүйелері эмиттерлердің кішкентай ағыс жолдарының су арқылы шығатын ұсақ бөлшектермен бітелуін алдын-алу үшін арнайы сүзгілер қолданады. Қазіргі кезде бітелуді қысқарту мақсатында жаңа технологиялар ұсынылып жатыр. Кейбір тұрғын жүйелер қосалқы сүзгісіз орнатылады, өйткені су тазартатын зауыттар ауыз суды әлдеқашан сүзгілеп қояды. Тамшылы суаруда жабдықтардың барлық дерлік өндірушілері сүзгілер соңына дейін кепілдіксіз жасайтыны туралы кеңес береді. Кез-келген сүзгілік жүйе үшін оның бөлшектерінің орнығуы және аралық желіде бөлшектердің кездейсоқ қосылуына орай, ақырғы құбырлық жеткізуде соңғы сызықтық сүзгілерді пайдалану ұсынылады. Тамшылы суару және жер бетін суару муниципалды қайта қолданылған ағынды суды пайдалануда қолданылады. Ережелер бойынша, ауыз су стандарттарына сәйкес тазартылмаған суды ауада шашуға рұқсат етілмейді. Суару жүйесінде судың қолданылу тәсіліне қарай, тайм-релиз тыңайтқыштардың дәстүрлі сыртқы қолданысы кей кездері тиімді емес, өйткені тамшылы жүйелер сұйық тыңайтқыштар мен суаруға арналған суды жиі араластырады. Бұл – фертигация деп аталады; фертигация мен улы химикаттар (пестицидтерді қолдану, сондай-ақ жүйені периодты түрде тазалау үшін хлор немесе күкірт қышқылы сияқты басқа да химикаттарды қолдану) мембраналық сорғылар, піспекті сорғылар немесе аспираторлар сияқты химиялық инжекторларды қолданады. Сондай-ақ, суару кезінде немесе аралықтарда тоқтаусыз химиялық заттар қосылуы мүмкін. Университеттердің жаңа егістік тесттері бойынша, тамшылы фертигация мен суды баяу жеткізуде, тайм-релиз бен микро спрейлерге қарағанда, тыңайтқыштар 95%-ға дейін үнемделеді. Дұрыс жобаланып, құрылған және басқарылған тамшылы суару жүйесі флуд немесе қондырма шашқыш секілді суару түрлерімен салыстырғанда, булануды азайтып, дренажды тереңдету арқылы су ресурстарының сақталуына септігін тигізеді, өйткені судың өсімдік тамырына жетуі дәлірек болады. Сондай-ақ, тамшылы суару су мен өсімдіктің байланысынан таралатын көптеген аурулардың болуын азайтады. Ақыры, су қорлары шектеулі аймақтарда, басында да, соңында да бірдей су мөлшерін пайдалану арқылы өндіріс ұлғая алады. Қуаң аумақтарда және құмды жерлерде суды мүмкіндігінше баяу қолдану тәсілі жөн көрінеді. Импульсті суару зауытқа тасымалданатын судың мөлшерін азайту арқылы пайдалынылған су (сток) пен терең фильтрацияны азайтуға мүмкіндік береді. Импульсті жүйелер, әдетте, қымбат және жан-жақты қызмет көрсетуді талап етеді. Осыған орай, өндірушілер суды өте аз (сағатына 1 литрден кем) шығындайтын жаңа технологиялар жасауды бағдарлап орындауға тырысып жатыр. Баяу және жайлы жеткізу суды қолдану тиімділігін арттырып, шығынға келтірмей, күрделі имульсті жабдықты әкелуді қажет етпейді. Эмиттер зауытта алдын-ала шашқыштары белгілі бір қашықтықта орнатылған және сағатына егістіктің ұзақтығына байланысты ағатын, тамшылы суаруда қолданылатын құбырдың түрі. Эмиттерді тамызытқыш деп те атайды және ол суды құбыр немесе түтік арқылы суармалы жерге суды жеткізу үшін пайдаланылады. Эмиттердің қалыпты ағыстық жылдамдығы сағатына 0,16-4 галлон (0,6-16 л/сағ). Эмиттерлердің басым бөлігінде ағыс қысымға байланысты өзгеріп отырады, кейбір эмиттерлер қысым өтегіш. ==Артықшылықтары мен кемшіліктері== Тамшылы суарудың артықшылықтары: * Жергілікті қолдану және сілтісіздендіруді азайту – тыңайтқыштар мен құнарлы заттардың жоғалуын азайтады. * Егер дұрыс іске асса, су қолдану тиімділігі жоғары. * Алқапты тегістеу қажет емес. * Дұрыс емес пішінді алқаптар жеңіл орналастырылады. * Қайта пайдаланылаған суды қауіпсіз іске асыруға болады. * Тамыр жағындағы ылғал алқаптың ылғал сыйымдылығында сақтала алады. * Суару жиілігінде топырақ түрінің маңызы үлкен емес. * Топырақ эрозяисы азаяды. * Арамшөптердің өсуі азаяды. * Су құйыны біртекті, әр қақпақтан бақылана алады. * Басқа суару түрлеріне қарағанда, еңбек құны азырақ. * Қақпақтар мен тамызғыштарды реттеу арқылы қоректенуін өзгертуге болады. * Минималды тыңайтқыштармен де фертигацияны іске қосуға болады. * Өсімдік құрғақ қалады, ол өз кезегінде, аурудың алдын-алуына мүмкіндік береді. * Төмен қысымда да жұмыс істейді, басқа қысымды суарумен салыстырғанда энергия үнемдейді. Тамшылы суарудың кемшіліктері: * Шығыстар: бастапқы сомасы бүркемелі жүйелерден артық бола алады. * Қалдықтар: күн құбырларға әсер етіп, олардың жарамдылығын қысқартуы мүмкін. * Бітелу: су қажетті деңгейде сүзгіден өтілмесе және жабдық дұрыс қадағаланбаса бітелуге әкелуі мүмкін. * Сыртқы суаруда қолданылып жатқан суды көре алмайды. Бұл шаруаның тамшылы суаруда өтілі аз болса, суды әдеттен көп пайдалануы мүмкін. * Тамшылы суаруда гербицидтер мен тыңайтқыштарды шашқыштар активация үшін спринкер суару жүйесін қажет етсе, талапқа жауап бермеуі мүмкін. * Тамшылы лента егін жинағаннан кейін қосымша тазалау бойынша шығым қажет етеді. * Пайдаланушылар тамшылы таспаның орамын, кәдеге жаратуын, қайта пайдалануды жоспарлау қажет. * Егер дұрыс орнатылмаса, судың, уақыттың және егіннің жұмсалуы. Бұл жүйелер сәйкес факторларды, яғни жер топографиясы, топырақ, су, дақыл, агро-климаттық жағдайды және тамшылы суару жүйесі мен оның құрауыштарнынң сәйкес келуін жете зерттеуді қажет етеді. * Өніп-өсу мәселелері: тамшылы суаруда жер асты қабат ылғалдылығы оның үстіңгі бөлігіне өніп-өсуге қажетті ылғал бере алмайды. Қондыру тереңдігін жете зерттеуді талап етеді. * Тамшылы суарудың басты мақсаты сілтісіздендіру коффициентін азайту есебінен суды үнемдеу. Дегенмен, қолда бар су тұздылығы немесе құрамында сілті мөлшері жоғары болса, алқап топырағы тұздылығы жоғары болуынан және жердің щамалы инфильтрациясынан жарамсыз болады. * Тұздылығы: суару жүйелердің көпшілігі жоғары тиімділікке арналған, ол фракцияның кішкене немесе мүлдем сілтісізденуін білдіреді. Жеткілікті сілтісіздендірусіз, тұз тамыр зонасында жиналуы мүмкін. Басқа жағынан, тамшылы суару дәстүрлі жер үсті суарудан болатын тұзды шөгінділер құрайтын жоғары капиллярлы потенциалдан арылуға мүмкіндік береді. * Кеміргіштер: құбырлар кеміргіштердің әсерінен зардап шегеді, ол құбырды ауыстырып, шығынды өсіреді. * Тамшылы суару жүйелері түнгі аяздарда бүлінуін қадағалау (спринкерлік суару жүйесіне қарағанда) мүмкіндігі жоқ. ==Пайдаланылуы== Тамшылы суару шаруашылықтармен, жылыжайлармен және тұрғылықты баушылармен қолданылады. Тамшылы суару суы шектеулі аймақтарда және кокос, ландшафтты ағаштар, жүзім, банан, баялды, цитрус, құлпынай, қант құрағы, мақта, жүгері және қызанақ сиқты өнім түрлеріне кеңінен таралған. Бақшаға арналған тамшылы суару жинақ түрінде келеді және ол үй қожайындары арасында танымал, ол таймер, шланг және эмиттерден тұрады. Диаметрі 4миллиметр шланг гүл өсімдіктерін суару үшін қолданылады. ==Сілтемелер== # Bainbridge, David A (маусым 2001).[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0378377400001190 "Buried clay pot irrigation: a little known but very efficient traditional method of irrigation"]. Agricultural Water Management 48 (2): 79–88. # R. Goyal, Megh (2012).[http://books.google.kz/books?id=c8TFYZd9cw4C&printsec=frontcover&dq=Management+of+drip/trickle+or+micro+irrigation&hl=en&sa=X&ei=e89oUv6YIIPiiAKf0oCwDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Management%20of%20drip%2Ftrickle%20or%20micro%20irrigation&f=false Management of drip/trickle or micro irrigation]. Oakville, CA: Apple Academic Press. p.&nbsp;104. # [http://www.irrigationdirect.com/tutorial/irrigation/view/drip-irrigation-history-and-benefits/expert-advice/id/6/ "Drip Irrigation — History & Benefits"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216121427/http://www.irrigationdirect.com/tutorial/irrigation/view/drip-irrigation-history-and-benefits/expert-advice/id/6/ |date=2014-12-16 }}. # [http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm "The History of the Drip Irrigation System and What is Available Now"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710212132/http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm |date=2024-07-10 }}. # [http://www.gardenguides.com/79735-history-drip-irrigation.html History of drip irrigation]. # [http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm The History of the Drip Irrigation System and What is Available Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710212132/http://www.irrigation.learnabout.info/articles/138-drip-irrigation-system.htm |date=2024-07-10 }}. # [https://en.wikipedia.org/wiki/Drip_tape "Chapin Drip tape"]. Retrieved 2011-07-19. buqr5uzxn16pwamwqaxq6okdbws0qc7 0 533212 3651385 3646403 2026-09-06T02:11:29Z Casserium 68287 /* */ 3651385 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партия | аббревиатура = ЖСДП | логотипі = ЖСДП логотипі.png | басшысы = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | негіздеуші = [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] | құрылуы = 10 қыркүйек 2006 | идеологиясы = {{ublist |[[Социал-демократия]] |[[Республиканизм]] |[[Парламентаризм]] }} | интернационалы = [[Социалистік интернационал]] (2016 бастап) | ресми сайты = {{URL|https://osdp.kz/kz/}} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|8|145|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} {{Collapsible list | title = Өткен сайланымдар |{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} }} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = Парламенттегі мандат саны | мүшелер саны = 140 000 | штаб-пәтері = 010000, [[Астана]], Шевченко көшесі 10/1, 3-кеңсе | ұраны = «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық!» }} {{Қазақстан саясаты}} '''Жалпыұлттық социал демократиялық партия''' ('''ЖСДП''')<ref>{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/partiya/ustav|title=Партияның ресми сайты}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025716/https://osdp.kz/kz/partiya/ustav |date=2022-11-23 }}</ref> — [[Қазақстан]]дағы [[социал-демократия]]лық, ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]], [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]да өкілеттігі бар бес партияның бірі.<ref name="saylaw2026" /> Негіздеушісі — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] және Қазіргі төрағасы — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]].<ref>[https://osdp.kz/kz/rukovodstvo Ресми сайты]</ref> Партия 2006 жылғы 10 қыркүйекте құрылған және 2007 жылғы 25 қаңтарда тіркелген. Мүшелерінің саны — 140 000 адам. [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Барлық облыстарда]], [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында партияның филиалдары бар. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өзінің алдына демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қойып отыр. Партия әлемдік [[социал-демократия]]лық қозғалыстың құндылықтарын, «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық» қағидаттарын Қазақстанның саяси тәжірибесінде жүзеге асыру бағытында дәйекті жұмыс жасауда. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде дауыс санының 5,24%-ын жинап, [[Қазақстан Құрылтайы]]на 8 мандат алды.<ref name="saylaw2026">{{Cite web|date=2026-08-24 |title=ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНА ДЕПУТАТТАРДЫ САЙЛАУ БОЙЫНША ДАУЫС БЕРУДІҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ |url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10576 |accessdate=2026-08-24 |publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты |language=kk}}</ref> ==Тарихы== === Құрылуы және тіркелуі === [[2006 жыл]]ы [[7 тамыз]]да «[[Әділетті Қазақстан үшін]]<nowiki/>» (ӘҚҮ) қозғалысының негізінде «Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны» (ЖСДП) құру жөніндегі азаматтардың бастамашыл тобының отырысы өтті, ол ЖСДП құру жөніндегі республикалық ұйымдастыру комитетін құрды, партияның құрылатын негізгі бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін және құрылтай съезіне дайындық мәселелерін талқылады. Ұйымдастыру комитетін ӘҚҮ төрағасы [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] басқарды. Өңірлік ұйымдастыру комитеттерін ӘҚҮ аймақтық бөлімшелерінің жетекшілері басқарды. 2006 жылдың 10 қыркүйегінде [[Алматы]]дағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] партияның құрылтай съезі өтіп, оған еліміздің барлық облыстарынан 2500-ден астам делегат, сондай-ақ достас партиялар мен ұйымдардың өкілдері қатысты. Партия төрағасы болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] сайланды.<ref>[https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii Партия ресми сайтындағы партия тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025757/https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii |date=2022-11-23 }}</ref><ref>''Интернет-газета «Zone.kz»'' [http://zonakz.net/articles/15504 Валерий Сурганов. Левый центр Жармахана Туякбая.] 29 маусым 2008</ref> 23 қазанда ЖСДП саяси кеңесі [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|ҚР Әділет министрлігінің]] Тіркеу қызметі комитетіне партияны құру туралы құрылтай құжаттарын, оның ішінде 127 431 партия мүшесінің тізімін ұсынды. 2007 жылдың 25 қаңтарында партия мемлекеттік тіркеуден өтті. === Алғашқы жылдары (2007–2009) === 2007 жылы 3 ақпанда Алматыда ЖСДП-ның екінші съезі өтіп, онда 16 облыстық партия филиалын құру туралы шешім қабылданды, ЖСДП Саяси кеңесінің отырысында [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] партия төрағасының орынбасары болып сайланды.<ref>''«Zone.kz» интернет-газетасы'' [http://zonakz.net/articles/16760 Состоялся второй съезд ОСДП] 20 маусым 2008. 2007 жылы [https://web.archive.org/web/20070402164559/http://www.zonakz.net/articles/16760 Мұрағатталған]</ref> 2007 жылдың 23 мамырында ЖСДП мен Қазақстанның «[[Нағыз Ақ жол]]<nowiki></nowiki>» демократиялық партиясы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауына қатысу үшін «Әділетті Қазақстан үшін» сайлау блогын құру туралы шешім қабылдады, алайда, Сайлау туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін, онда сайлау блоктары қарастырылмаған, «Нағыз Ақ жол» ҚДП-сы ЖСДП-мен біріктірілді. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 4,54% дауыс жинап, Парламентке өтпеді. ЖСДП сайлау нәтижелерін мойындамады. 2007 жылы 9 қазанда «Нағыз Ақ жол» партиясы ЖСДП құрамынан шықты. 2008 жылы 12 мамырда ЖСДП бастамасымен парламентке балама '''«Халық Кеңесі» деп аталатын Қоғамдық Парламент''' құрылды, оның құрамына 30-дан астам саяси партиялар мен ҮЕҰ өкілдері кірді. 2008 жылдың 29 маусымы мен 2 шілдесі аралығында оның төрағасы Жармахан Тұяқбай бастаған СДП делегациясы [[Афина]]да өткен [[Социалистік интернационал|Социалистік Интернационалдың]] XXIII съезіне қатысты.<ref>ЦентрАзия [https://web.archive.org/web/20080514215400/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1210734180 В Казахстане создан Общественный Парламент "Халық Кеңесі" (мұрағатталған)] 2008 жыл</ref> 2009 жылдың 11 сәуірінде Қазақстанның демократиялық оппозициясының форумы өтті, оған ЖСДП, [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясы]], [[Қазақстанның «Азат» Демократиялық партиясы|Қазақстанның «Азат» демократиялық партиясы]] және тіркелмеген «[[Алға! (партия)|Алға!]]<nowiki/>» партиясы қатысты. Форумда осы партияларды біріктіру қажеттігі туралы шешім қабылданып, оппозициялық партияларды біріктіруге дайындық жөніндегі Ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]], «Азат» Демократиялық партиясының төрағасы [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «Алға!» НП Үйлестіру комитетінің төрағасы [[Владимир Иванович Козлов|Владимир Козлов]] және ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбай болды. === «Азат» ҚДП-мен бірігуі === 2009 жылдың 13 қазанында ЖСДП мен «Азат» ҚДП бірігу туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды, бұл мәлімдеме мәтініне сәйкес «демократиялық қозғалыстың жаңа кезеңін көрсетеді» және біріккен партия «билік партиясына» толыққанды тепе-теңдікке айналады.<ref>Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2009/10/13/unite/ Две оппозиционные партии Казахстана решили объединится] 13 қаңтар 2010.</ref> 24 қазанда қос партияның біріктіруші съезі өтіп, онда олар '''«Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы'''на біріктірілді. Съезде сөйлеген сөзінде ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], «Свобода слова» («Сөз бостаныдығы») газетінің бас редакторы Гүлжан Ерғалиева және қоғам және саяси қайраткер [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] партия қатарына қабылданғанын мәлімдеді. Біріккен партияның тең төрағалары болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] мен [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] және партияның бас хатшысы болып [[Әміржан Қосанов]] сайланды. ===2012 жылғы Мәжіліс сайлауы=== 2011 жылы 26 қарашада Алматыда өткен кезектен тыс IX съезінде партия [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылы өтетін Қазақстан Парламенті Мәжілісінің сайлауына]] қатысу туралы шешім қабылдады. Алайда съезд өтетін уақытқа дейін біріккен партия Әділет министрлігінде тіркелу рәсімінен әлі өтпегендіктен, оппозиция '''«Ұлттық социал-демократиялық партия»''' деген атпен сайлауға қатысуға шешім қабылдады.<ref>[http://newskaz.ru/politics/20111126/2170978.html Аубакиров, Туякбай, Абилов, Ергалиева, Своик вошли в партийный список ОСДП] ИА Новости-Казахстан. 27 қараша 2011. . 14 наурыз 2012.</ref> Съезде партиялық тізім бекітіліп, оның құрамына партия жетекшілері [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әміржан Қосанов]], танымал журналистер мен қоғам қайраткерлері Серікбай Әлібаев, Ермұрат Бапи, Гүлжан Ерғалиева, Маржан Аспандиярова, Рыспек Сәрсенбайұлы, экономистер [[Оразалы Сәбден]], Валентин Макалкин, [[Пётр Владимирович Своик|Пётр Своик]], заңгер Мұстахим Төлеев, [[Кеңес Одағының Батыры]], қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Әубәкіров]] және басқа да партия өкілдері болды. Партия тең төрағасы Болат Әбілов съезде халықтың 50 пайызға жуығы осы сайлауға қатысатын жалғыз оппозициялық партияға дауыс беретініне сенімді екенін айтты: «16 қаңтарда үшінші орында екенімізді немесе орын жеңе алмағанымызды айтса келіспейміз. Біз қазақстандықтардың жартысы бізге дауыс беретініне сенімдіміз».<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/osdp-vyidvinula-sozdatelya-guljanorg-toktara-aubakirova-202434/ ОСДП выдвинула создателя Guljan.org и Токтара Аубакирова в кандидаты в мажилисмены] tengrinews. 26.11.2011</ref> 2012 жылдың 16 қаңтарында сайлау нәтижесі жарияланды. ЖСДП дауыстың тек 1,59%-ын алып, еш орын жеңбеді. Бұған наразылық танытқан партия басшылары өз жақтастарын 17 қаңтар күні [[Алматы]]дағы Республика Алаңындағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]не шығуға шақырды. 250-ге жуық адам жинаған митинг шамамен 45 минутқа созылды. Акцияға ешкім кедергі келтірген жоқ, бірақ екі күннен кейін акцияны ұйымдастырушыларға айыппұл салынды. 2019 жылдың қыркүйегінде [[Ермұрат Бапи]]дің партия төрағалығынан кетіп, оның орнына [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]тың сайлануы белгілі болды. Бұған себеп партия мүшелері арасында болған келіспеушіліктер болуы мүмкін екені белгілі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.zakon.kz/6020069-zhsdp-basshysy-ermrat-bapi-turaly-ol-partiyany-satysy-keld-bra-bz-partiyany-satap-aldy.html|title=ЖСДП басшысы Ермұрат Бапи туралы: Ол партияны сатқысы келді, бірақ біз партияны сақтап қалдық|lang=kk|publisher=zakon.kz|date=2023-02-02|accessdate=2023-07-05}}</ref> Рақымжановтың сөзі бойынша «Бапидің партияны сатқысы келді», журналистер Ермұрат Бәпидің партиядан шығуы және оның 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында ұсынылуы жоспарланған болуы мүмкін деген болжам айтты.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/30149322.html|title=Ермұрат Бапи ЖСДП төрағалығынан кетіп, орнына Асхат Рақымжанов сайланды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-09-06|accessdate=2023-07-05}}</ref> Бапидің өзі ЖСДП-ның нағыз «иесінің» [[Атырау облысы]]ның бұрынғы әкімі [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] екенін айтқан, және оны «еркін олигарх» деп сипаттаған.<ref>{{Cite web|url=https://kz.media/archives/2499|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх|lang=ru|author=ДӘРІМБЕТ, Назира|date=2019-10-08|accessdate=2023-07-05}}</ref> === 2022 жылғы президент сайлауы === 1 қазан күні ЖСДП XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/|title=Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды|lang=kk|author=МҰХАТАЙ, Гүлсезім|publisher=stan.kz|date=2022-10-01|accessdate=2023-07-05}}</ref> Сайлау нәтижесінде ол 176,116 ғана дауыс жинап, жеңілді. === 2023 жылғы парламент сайлауы === [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы Қазақстандағы парламент сайлауы]]нда ЖСДП жалпы дауыстыі 5,2% жинап, 4 мандатқа ие болды да, партия тарихында алғаш рет Мәжіліске кіре алды. ЖСДП атынан депутат болғандар: партия атынан [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысып, жеңілген [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]], партияның төрағасы [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахымжанов]], [[Ажар Бахитқызы Сағандықова]] және [[Наурыз Саятұлы Сайлаубай]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jsdp-majlske-otken-deputattardyi-tanyistyirdyi-349357/|title=ЖСДП Мәжіліске өткен депутаттарды таныстырды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2023-03-28|accessdate=2023-07-05}}</ref> == Сайлау тарихы == === Presidential elections === {| class="wikitable" style="text-align:center" !'''Election''' !Nominee !'''Votes''' !'''%''' !Result |- ![[2022 Kazakh presidential election|2022]] |[[Nurlan Äuesbaev]] |176,116 |2.22% |'''Lost''' {{Nay}} |} === Parliamentary elections === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Сайлауы !Басшысы !Даусы !% !Мандаты !+/– !Позициясы !Нәтижесі |- | colspan=8 |'''[[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]]нің [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]і''' |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] | rowspan="3" |[[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] |269 310 |4,50% |{{Партия/Орындар|0|98|#0045AF}} |''Жаңа<br>партия'' |{{өсім}} 2 |{{eliminated|Парламенттен тыс}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] |116 534 |1,68% |{{Партия/Орындар|0|98|#0045AF}} |{{өзгеріссіз}} |{{құлдырау}} 4 |{{eliminated|Парламенттен тыс}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] |88 813 |1,18% |{{Партия/Орындар|0|98|#0045AF}} |{{өзгеріссіз}} |{{құлдырау}} 5 |{{eliminated|Парламенттен тыс}} |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] | rowspan="2" |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] |colspan=6|''Бойкотттады'' |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] |331 058 |5,20% |{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF}} |{{өсім}} 4 |{{өсім}} 6 |{{no2|Оппозиция}} |- | colspan=8 |'''[[Қазақстан Құрылтайы]]''' |- ![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] |469 058 |5,24% |{{Партия/Орындар|8|145|#0045AF}} |{{өсім}} 8 |{{өсім}} 5 |{{no2|Оппозиция}} |- |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] q0trwrjjy5eo8l0oi21ebiuqzcvb5yq 4 537752 3651401 3651066 2026-09-06T05:00:33Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651401 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96771" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 771] | data-sort-value="1109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87224" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 224] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84060" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 060] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55566" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 566] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49411" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 411] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="36644" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 644] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="23298" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 298] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23000" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 000] | data-sort-value="229" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 229] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20339" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 339] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17261" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 261] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11618" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 618] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10173" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 173] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8393" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8393] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8232" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8232] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7957" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7957] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4521" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4521] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3776" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3776] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3332" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3332] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2936" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2149" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2149] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1612" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1612] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1556" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1556] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1180" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1180] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1097" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1097] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1024" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1024] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="675" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 675] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="628" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 628] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 600] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 0n0y724c5l6t73xvye03wu1fhportrr 0 540678 3651398 3512791 2026-09-06T04:11:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651398 wikitext text/x-wiki '''Тимур Викторович Боканча''' (17 тамызда 1983 жылы туылды) — ресей [[театр]] мен [[кино]]ның актері. == Өмірбаяны == * Тимур Боканча 17 тамызда 1983 жылы туды. 2004 жылы Мәскеу мемлекеттік өнер мен мәдениет университетің актер факультетің бітірді. * 2005 жылдың қыркүйектен бастап - Королев драма театр мен [[ғылым]]ның актері. * 2010 жылы [[мәдениет]] факультет бойынша мәдениеттің [[тарих]] институттің студенті болған. === Тұрмыс құруы === Тимур Ольга Павловаға үйленген. Ода екі баласы бар — Герман (2009 ж.) және Эллина (2004 ж.). == Сыртқы сілтемелер == *http://timurbokancha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520194945/http://timurbokancha.ru/ |date=2013-05-20 }} *http://ruskino.ru/art/7702 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604004449/http://www.ruskino.ru/art/7702 |date=2010-06-04 }} {{bio-stub}} [[Санат:1983 жылы туғандар]] [[Санат:Актёрлер]] [[Санат:Тұлғалар]] 6uf2exeaf9x23qyp8spwp8tgwizaj9w 0 541652 3651414 3187302 2026-09-06T06:40:42Z Nurkhan 13652 Nurkhan [[Уолтер Нормен Хоуорс]] бетін [[Уолтер Норман Хоуорс]] бетіне жылжытты 2308753 wikitext text/x-wiki [[File:Norman Haworth.jpg|thumb|right|200px|Нормен Хоуорс]] '''Уолтер Нормен Хоуорс'''(басқаща:Гэворт)(19.03.1883,Чорил - 19.03.1950,Бирмингем) - ағылшын химик - органигі және биохимигі. [[Лондон]] корольдік қоғамының мүшесі (1928). ==Өмірі мен зерттеулері== Геттинген университетін бітірген(философия ғылымының докторы,1910).Манчестер университетінде ғылым докторы (1911). 1912 жылдан Сент - Эндрюс университетінің, 1920 жылдан Ньюкаслдегі Армстронг - колледжінің, 1925-48 жылы Бирмингем университетінің профессоры. Хоуорстың негізгі еңбектері көмірсутектер химиясына арналған. Полисахаридтердің химиялық құрылысын зерттеген. Моносахаридтердің кеңістіктегі циклдік формулаларын ұсынды. Аскорбин қышқылын (С витамині) синтез жолымен алушылардың бірі (1933). "Конформация" терминінің авторы. Хоуорс 2 - дүниежүзілік соғыс кезінде уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты. ==Сыйлықтары== [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты ([[1937]],П.Каррермен бірге). == Қолданылған әдебиет == *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет [[Санат: 1883 жылы туғандар]] [[Санат: 1950 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Тұлғалар]] tqf5u722ai1taeubo4ssnn3kqpuafex 3651464 3651414 2026-09-06T09:38:10Z Nurkhan 13652 3651464 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гарольд Клейтон Юри |Шынайы есімі = {{lang-en|Walter Norman Haworth}} |Суреті = Norman_Haworth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.3.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Чорли|Чорлида}}, [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 19.3.1950 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бирмингем|Бирмингемде}}, [[Англия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания|1950}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[органикалық химик]] |Жұмыс орны = [[Дарем университеті]]<br> [[Бирмингем университеті]] |Ғылыми атағы = [[Ғылым докторы]] |Альма-матер = [[Манчестер университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Отто Уоллах]]<br>[[Уильям Генри Перкин]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Лангмюр изотермасы|Лангмюр адсорбциялық изотермасы]]ның авторы және беттік құбылыстардың физикалық химиясы саласындағы ірі зерттеуші |Марапаттары = {{Рыцарь бакалавры}}<br>[[Корольдік қоғамның мүшесі]] (1928 жылғы 5 қазан)<br>[[Корольдік медаль]] (1942)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]]]] ([[1937 жыл ғылымда|1937]])<br> [[Дэви медалі]] (1934)<br>[[1851 жылғы ғылыми стипендия]] (1910)<br>[[Лонгстафф сыйлығы]] (1933)<br> [[Құрметті дәреже]]<br>[[Осло университетінің құрметті докторы]]<br>[[Манчестер университетінің құрметті докторы]]<br> [[Белфасттағы Королева университетінің құрметті докторы]] (1947)<br>[[Бейкер лекциясы]] (1944)<br> [[Бейкер медалі]] |Қолтаңбасы = Signature_of_W.N._Haworth.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Уолтер Нормен Хоуорс'''(басқаща:Гэворт)(19.03.1883,Чорил - 19.03.1950,Бирмингем) - ағылшын химик - органигі және биохимигі. [[Лондон]] корольдік қоғамының мүшесі (1928). ==Өмірі мен зерттеулері== Геттинген университетін бітірген(философия ғылымының докторы,1910).Манчестер университетінде ғылым докторы (1911). 1912 жылдан Сент - Эндрюс университетінің, 1920 жылдан Ньюкаслдегі Армстронг - колледжінің, 1925-48 жылы Бирмингем университетінің профессоры. Хоуорстың негізгі еңбектері көмірсутектер химиясына арналған. Полисахаридтердің химиялық құрылысын зерттеген. Моносахаридтердің кеңістіктегі циклдік формулаларын ұсынды. Аскорбин қышқылын (С витамині) синтез жолымен алушылардың бірі (1933). "Конформация" терминінің авторы. Хоуорс 2 - дүниежүзілік соғыс кезінде уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты. ==Сыйлықтары== [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты ([[1937]],П.Каррермен бірге). == Қолданылған әдебиет == *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет [[Санат: 1883 жылы туғандар]] [[Санат: 1950 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Тұлғалар]] 7d8dmu0r6ms9l9qwb0eiv6m6vcim4a9 3651465 3651464 2026-09-06T09:38:48Z Nurkhan 13652 3651465 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гарольд Клейтон Юри |Шынайы есімі = {{lang-en|Walter Norman Haworth}} |Суреті = Norman_Haworth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.3.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Чорли|Чорлида}}, [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 19.3.1950 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бирмингем|Бирмингемде}}, [[Англия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания|1950}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[органикалық химик]] |Жұмыс орны = [[Дарем университеті]]<br> [[Бирмингем университеті]] |Ғылыми атағы = [[Ғылым докторы]] |Альма-матер = [[Манчестер университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Отто Уоллах]]<br>[[Уильям Генри Перкин]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Рыцарь бакалавры}}<br>[[Корольдік қоғамның мүшесі]] (1928 жылғы 5 қазан)<br>[[Корольдік медаль]] (1942)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл ғылымда|1937]])<br> [[Дэви медалі]] (1934)<br>[[1851 жылғы ғылыми стипендия]] (1910)<br>[[Лонгстафф сыйлығы]] (1933)<br> [[Құрметті дәреже]]<br>[[Осло университетінің құрметті докторы]]<br>[[Манчестер университетінің құрметті докторы]]<br> [[Белфасттағы Королева университетінің құрметті докторы]] (1947)<br>[[Бейкер лекциясы]] (1944)<br> [[Бейкер медалі]] |Қолтаңбасы = Signature_of_W.N._Haworth.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Уолтер Нормен Хоуорс'''(басқаща:Гэворт)(19.03.1883,Чорил - 19.03.1950,Бирмингем) - ағылшын химик - органигі және биохимигі. [[Лондон]] корольдік қоғамының мүшесі (1928). ==Өмірі мен зерттеулері== Геттинген университетін бітірген(философия ғылымының докторы,1910).Манчестер университетінде ғылым докторы (1911). 1912 жылдан Сент - Эндрюс университетінің, 1920 жылдан Ньюкаслдегі Армстронг - колледжінің, 1925-48 жылы Бирмингем университетінің профессоры. Хоуорстың негізгі еңбектері көмірсутектер химиясына арналған. Полисахаридтердің химиялық құрылысын зерттеген. Моносахаридтердің кеңістіктегі циклдік формулаларын ұсынды. Аскорбин қышқылын (С витамині) синтез жолымен алушылардың бірі (1933). "Конформация" терминінің авторы. Хоуорс 2 - дүниежүзілік соғыс кезінде уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты. ==Сыйлықтары== [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты ([[1937]],П.Каррермен бірге). == Қолданылған әдебиет == *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет [[Санат: 1883 жылы туғандар]] [[Санат: 1950 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Тұлғалар]] pdjyuiw4ccwh50ji3ddkjrtp62matf5 0 566447 3651391 3174534 2026-09-06T03:07:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651391 wikitext text/x-wiki '''Террор''' ([[Латын тілі|лат.]]&#x20;''<span lang="la">terror</span>'' — [[қорқыныш]], қорқыныш) — физикалық зорлық-зомбылық немесе қирату арқылы көрінетін саяси қарсыластарын қорқыту. Террор — бұл әскерлердің жағдайын ескере отырып және белгілі бір жағдайларда шайқастың белгілі бір сәтінде өте қолайлы және тіпті қажет болуы мүмкін әскери әрекет. "Террор" сөзінің [[Синоним|синонимдері]] "қорқыту", "зәресін алу" деген сөздер <ref>[http://enc-dic.com/synonym/Terror-85629.html Террор — орыс синонимдері сөздігіндегі мақала]</ref>. == Террор түрлері == Террор түрлеріне<ref name="ozhegov">[http://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=31697 Террор — Ожегов сөздігіндегі мақала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306044358/http://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=31697 |date=2016-03-06 }}</ref> жеке террор (мысалы, отбасыішілік), жария террор (мысалы [[Терроризм|террористік актілер]]) жатады. '''Жеке террор''' '''Мемлекеттік террор''' — [[Саяси басшылық|саяси биліктің]] жаппай саяси қуғын-сүргін арқылы оппозиция өлшемдерін азайту үшін орталық биліктегі сақшы қарсыластарын  қорқыту жолы (мысалы, якобтік террор, Қызыл террор, Ақ террор, Үлкен террор, Сталиндік қуғын-сүргіндер, "Кондор" операциясы). '''Экономикалық террор'''<ref>Александр Тарасов. </ref> — саяси қарсыластарын ішінара немесе толық күнкөрістің негізгі қаражат көзінен айыру (мысалы, огораживание, жасанды аштық Ирландия, ликвидация кулачества как класса, эмбарго АҚШ-та дәрі-дәрмек жеткізу Кубаға) арқылы . зәресін алу немесе жою == Сондай-ақ, қараңыз == * Террор дәуірі (Француз революциясы) * Ақ террор (Ресей) * Қызыл террор (Ресей) * Үлкен террор * [[Терроризм]] == Сілтемелер == * Одесса М. П., Фельдман Д. М. Т[http://ec-dejavu.ru/t/Terrorism.html еррор поэтикасы және жаңа әкімшілік шындық: қалыптасу тарихи очерктері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528061201/http://ec-dejavu.ru/t/Terrorism.html |date=2020-05-28 }}. // М.: РГГУ, 1997, б. 8-63. * Одесса М. П., Фельдман Д. М. [http://LaRevolution.ru/terror1-4.html Террор поэтикасы және жаңа әкімшілік шындық: очерктер тарихы (соңы)]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Николай Суворов. [http://ec-dejavu.ru/t-2/Terrorism-2.html Маргиналдылық элита. Терроризм және анархизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161215193917/http://ec-dejavu.ru/t-2/Terrorism-2.html |date=2016-12-15 }} // [http://tik.spbguki.ru/lecturers/ Суворов Н. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021073439/http://tik.spbguki.ru/lecturers/ |date=2010-10-21 }} Элиталық және бұқаралық сана мәдениеттегі постмодернизм. — СПб., 2004, с. 220-231 * Р. Холмс (Roger W. Holmes). [http://ec-dejavu.ru/t-2/Terrorism-3.html Терроризм, қаталдық және зорлық] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118004234/http://ec-dejavu.ru/t-2/Terrorism-3.html |date=2016-11-18 }}. // Метафизикалық зерттеу. 216 шығ. Этика: Метафизикалық зерттеулер зертханасының альманахы. СПб.: С.-Петерб. ун-ті баспасы, 2005, 349-369 беттер. == Ескертпелер == <references /> [[Санат:Саясат]] h2tmuzm0kjyt4cmfpfyoxi1ekwdloos 0 599001 3651374 3113117 2026-09-06T01:02:57Z LCont5 150191 3651374 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы |атауы = УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1993 |турнир = [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] |команда1 = {{Flagicon|Франция}}<br> [[Олимпик Марсель|Марсель]] |команда2 = {{Flagicon|Италия}}<br> [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |команда1есеп = 1 |команда2есеп = 0 |мерзімі = 26 мамыр, 1993 |стадион = [[Олимпиаштадион (Мюнхен)]] |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1992|1992]] |келесі = [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994|1994]] }} {{Толық мақала|УЕФА Чемпиондар Лигасы 1992/93}} '''УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1993''' — [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1992/93|УЕФА Чемпиондар Лигасының 1992/93]] жылғы маусымының шешуші матчы. Жаңа форматтағы тұңғыш финал [[1993 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Мюнхен]]дегі [[Олимпиаштадион (Мюнхен)|Олимпиадалық стадионда]] өтті. [[Олимпик Марсель|"Марсель"]] 1:0 есебімен [[Милан (футбол клубы)|"Миланды"]] ұтып, француз клубтары арасында тұңғыш рет Чемпиондар Кубогында топ жарды. Матч тағдырын шешкен жалғыз допты 43 минутта [[Базиль Боли]] енгізді. ==Матч== === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі=[[26 мамыр]] [[1993 жыл]] |команда1= [[Олимпик Марсель|Марсель]] {{ту|Франция}} |команда2={{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |есеп=1-0 |голдар1=Базиль Боли 43 |голдар2= |стадион= [[Олимпиаштадион (Мюнхен)]] |төреші={{ту|Швейцария}} Курт Ретлисбергер |көрермендер=64 400 |құрам1= |құрам2= }} {| width="92%" |{{футбол формасы|pattern_la=_lom9293h|pattern_b=_lom9293h|pattern_ra=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Марсель|pattern_sh=_lom9293h|pattern_so=}} |{{футбол формасы|pattern_la=_acm9091h|pattern_b=_milan1992H|pattern_ra=_acm9091h|leftarm=FD070D|body=FD070D|rightarm=FD070D|shorts=FFFFFF|socks=000000|title=Mилан|pattern_sh=|pattern_so=_double_pale_red_line}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style=font-size:90% cellspacing=0 cellpadding=0 |colspan="4"|'''Марсель:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Франция}} [[Фабьен Бартез]] || {{СҚ|70}} |- |LB ||'''2''' ||{{ту|Франция}} [[Жан-Жак Эйдели]] |- |LM ||'''3''' ||{{ту|Франция}} [[Эрик Ди Меко]] || {{СҚ|31}} |- |CB ||'''4''' ||{{ту|Франция}} [[Базиль Боли]] || {{СҚ|56}} |- |RB ||'''5''' ||{{ту|Франция}} [[Жослен Англома]] || || {{алаңнан|62}} |- |CB ||'''6''' ||{{ту|Франция}} [[Марсель Десайи]] |- |CM ||'''7''' ||{{ту|Франция}} [[Дидье Дешам]] (к) |- |RF ||'''8''' ||{{ту|Хорватия}} [[Ален Бокшич]] |- |CF ||'''9''' ||{{ту|Германия}} [[Руди Фёллер]] || || {{алаңнан|79}} |- |LF ||'''10'''||{{ту|Гана}} [[Абеди Пеле]] |- |RM ||'''11'''||{{ту|Франция}} [[Созе, Франк|Франк Созе]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF ||'''12'''||{{ту|Франция}} [[Жан-Кристоф Тома]] || || {{алаңға|79}} |- |MF ||'''14'''||{{ту|Франция}} [[Жан-Филипп Дюран]] || || {{алаңға|62}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бельгия}} [[Раймон Гуталс]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Милан:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Себастьяно Росси]] |- |RB ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] |- |LB ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] |- |CB ||'''4''' ||{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] |- |CM ||'''5''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкаард|Франк Райкард]] |- |CB ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] (к) |- |RM ||'''7''' ||{{ту|Италия}} [[Роберто Донадони]] || || {{алаңнан|58}} |- |CM ||'''8''' ||{{ту|Италия}} [[Деметрио Альбертини]] |- |CF ||'''9''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Марко ван Бастен]] || || {{алаңнан|86}} |- |LM ||'''10'''||{{ту|Италия}} [[Джанлуиджи Лентини]] || {{СҚ|39}} |- |CF ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Даниеле Массаро]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF ||'''14'''||{{ту|Италия}} [[Стефано Эранио]] || || {{алаңға|86}} |- |FW ||'''16'''||{{ту|Франция}} [[Жан-Пьер Папен]] || || {{алаңға|58}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Фабио Капелло]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 1992/93]] [[Санат:1993 жылғы футбол]] [[Санат:Олимпик Марсель ФК ойындары]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] 0m5nx12rqirf8gkzq3bpv6o0kjbvgw0 0 620197 3651369 2997929 2026-09-05T23:58:10Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651369 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Футболдан құрлықаралық кубок 2003 | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Милан (футбол клубы)|Милан]] | команда2 =[[Бока Хуниорс]] | команда1ел = {{Flagicon|Италия}} | команда2ел ={{Flagicon|Аргентина}} | команда1есеп =1 | команда2есеп = 1 | детальдар =Пенальтилер сериясында "Милан" 3:1 есебімен жеңіске жетті. | дата =14 желтоқсан 2003 | стадион =[[Ниссан (стадион)|Халықаралық стадион]] | қала =[[Иокогама]] | алдыңғы =[[Футболдан құрлықаралық кубок 2002|2002]] | келесі =[[Футболдан құрлықаралық кубок 2004|2004]] }} '''Футболдан құрлықаралық кубок 2003''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''2003 Intercontinental Cup'') — 2003 жылғы жарыс [[Жапония|Жапонияның]] [[Иокогама]] қаласында өтті. "[[Ниссан (стадион)|Халықаралық стадионда]]" [[Италия|Италияның]] "[[Милан (футбол клубы)|Милан]]" клубы мен [[Аргентина|Аргентинаның]] "[[Бока Хуниорс]]" командалары кездесіп, негізгі және қосымша уақыт 1:1 есебімен тең аяқталды. Пенальтилер сериясында аргентиналық клуб 3:1 есебімен жеңіске жетті. == Қатысушылар == * {{Flagicon|ITA}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] — 2002/03 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы * {{Flagicon|ARG}} [[Бока Хуниорс]] — 2003 жылғы Либертадорес кубогының жеңімпазы. == Матч == === Протокол === {{footballbox |date = 14 желтоқсан 2003 |time = 19:15 [[UTC+9]] |team1 = [[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{Flagicon|ITA}} |score = 1–1 |aet = yes |report= |team2 = {{Flagicon|ARG}} [[Бока Хуниорс]] |goals1 = [[Йон-Даль Томассон]] {{гол|23}} |goals2 = {{гол|28}} [[Матиас Доннет]] |stadium = [[Ниссан (стадион)|Халықаралық стадион]], [[Иокогама]] |attendance = 70 000 }} {| width="92%" |{{Футбол формасы|pattern_la=_milan0304a1ml|pattern_b=_milan0304a1_cockade|pattern_ra=_milan0304a1ml|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=000060|socks=FFFFFF|title=Милан|pattern_sh=_milan0304h1|pattern_so=_milan0304a1l}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_boca0304h2ml|pattern_b=_boca0304h2|pattern_ra=_boca0304h2ml|leftarm=000000|body=000000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=000000|title=Бока Хуниорс|pattern_sh=_boca0304h|pattern_so=_boca03h2l}} |} {| width="100%" |valign="top" width="45%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- !width="25"| !!width="25"| |- |ққ ||'''12'''||{{Flagicon|BRA}} [[Дида (қақпашы)|Дида]] |- |қ ||'''2''' ||{{Flagicon|BRA}} [[Кафу]] || {{СҚ|61}} |- |қ ||'''19'''||{{flagicon|ITA}} [[Алессандро Костакурта]] |- |қ ||'''3''' ||{{flagicon|ITA}} [[Паоло Мальдини]] (к) |- |қ ||'''26'''||{{flagicon|ITA}} [[Джузеппе Панкаро]] |- |ж ||'''8''' ||{{flagicon|ITA}} [[Дженнаро Гаттузо]] || || {{алаңнан|102}} |- |ж ||'''21'''||{{flagicon|ITA}} [[Андреа Пирло]] |- |ж ||'''20'''||{{Flagicon||NED}} [[Кларенс Зеедорф]] |- |ж ||'''22'''||{{Flagicon|BRA}} [[Кака]] || {{СҚ|19}} || {{алаңнан|77}} |- |ш ||'''7''' ||{{Flagicon|UKR}} [[Андрей Николаевич Шевченко|Андрей Шевченко]] |- |ш ||'''15'''||{{Flagicon|DEN}} [[Йон-Даль Томассон]] || || {{алаңнан|69}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''10'''||{{Flagicon|POR}} [[Руй Кошта]] || || {{алаңға|77}} |- |ж ||'''23'''||{{flagicon|ITA}} [[Массимо Амброзини]] || || {{алаңға|102}} |- |ш ||'''9''' ||{{flagicon|ITA}} [[Филиппо Индзаги]] || || {{алаңға|69}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ITA}} [[Карло Анчелотти]] |} |valign="top"| |valign="top" width="55%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- !width="25"| !!width="25"| |- |ққ ||'''1''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Роберто Аббондансьери]] |- |қ ||'''14'''||{{Flagicon|COL}} [[Луис Переа]] || {{СҚ|6}} |- |қ ||'''6''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Николас Бурдиссо]] |- |қ ||'''2''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Роландо Скьяви]] |- |қ ||'''3''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Клементе Родригес]] |- |ж ||'''5''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Себастьян Батталья]] |- |ж||'''22'''||{{Flagicon|ARG}} [[Рауль Альфредо Каскини]] |- |ж ||'''8''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Диего Канья]] (к) |- |ж ||'''18'''||{{Flagicon|ARG}} [[Матиас Доннет]] |- |ш ||'''10'''||{{Flagicon|BRA}} [[Иарлей]] |- |ш ||'''7''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Гильермо Баррос Скелотто]] || || {{алаңнан|73}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ш ||'''9''' ||{{Flagicon|ARG}} [[Карлос Тевес]] || || {{алаңға|73}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{Flagicon|ARG}} [[Карлос Бьянки]] |} |} == Тағы қараңыз == * [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2002/03]] * [[Либертадорес кубогы 2003]] == Сілтемелер == [https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/matchreport/newsid=510914.html ФИФА.ком сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026015733/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/matchreport/newsid%3D510914.html |date=2012-10-26 }}{{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат:2003 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Бока Хуниорс ФК ойындары]] [[Санат:Футболдан құрлықаралық кубок]] 58q2ukqb14lvis1vbtshjftlhcpvoce 3 625332 3651480 2708746 2026-09-06T10:41:29Z Deepfriedokra 74131 Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Eestlane321]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user c1e176998e781c5ba60aa4dfe1735f6d]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Eestlane321|Eestlane321]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user c1e176998e781c5ba60aa4dfe1735f6d|Renamed user c1e176998e781c5ba60aa4dfe1735f6d]]" 2708746 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Eestlane321}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 12:45, 2019 ж. қыркүйектің 1 (+06) tjcjfb5ob944olu4wmoua131gcevz1d 0 632252 3651362 3105862 2026-09-05T23:57:49Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651362 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Футболдан Құрлықаралық кубок 1981 | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир = | команда1 =[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] | команда2 =[[Фламенго]] | команда1ел ={{flagicon|Англия}} | команда2ел ={{flagicon|Бразилия}} | команда1есеп =0 | команда2есеп =3 | дата =13 желтоқсан 1981 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Олимпиада]] | қала =[[Токио]] | арбитр = | көрермендер = | ауа райы = | алдыңғы =[[Футболдан құрлықаралық кубок 1980|1980]] | келесі =[[Футболдан құрлықаралық кубок 1982|1982]] }} '''1981 жылғы [[Футболдан құрлықаралық кубок|Құрлықаралық кубок]]''' 13 желтоқсанда [[Токио]]да өтіп, 1980/81 жылғы [[Еуропа чемпиондары кубогы 1980/81|Еуропа чемпиондар кубогының]] жеңімпазы "Ливерпуль" мен 1981 жылғы [[Либертадорес кубогы 1981|Либертадорес кубогының]] жеңімпазы "[[Фламенго]]" кездесті. Бразилиялық клуб 3:0 есебімен жеңіске жетті. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі=[[13 желтоқсан]] [[1981 жыл|1981]] |команда1=[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] {{flagicon|Англия}} |есеп=0:3<ref>http://www.rsssf.com/tablest/toyota80.html</ref> |команда2={{flagicon|Бразилия}} [[Фламенго]] |голдар1= |голдар2=[[Жоау Батиста Нуньес]] {{гол|12}} {{гол|41}} <br/> [[Адилио де Оливейра Гонсалвеш|Адилио]] {{гол|34}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=62&nbsp;000  |төреші= {{flagicon|Мексика}} [[Рубио Васкес]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_livfc7778h|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=«Ливерпуль»|pattern_sh=|pattern_so=}} |{{футбол формасы|pattern_la=_flamengo81a|pattern_b=_flamengo81a|pattern_ra=_flamengo81a|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=«Фламенго»|pattern_sh=_flamengo80h|pattern_so=_flamengo80hl}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{flagicon|Зимбабве}} [[Брюс Гроббелар]] |- |қр ||'''2''' ||{{flagicon|ENG}} [[Фил Нил]] |- |қр ||'''4''' ||{{flagicon|ENG}} [[Фил Томпсон]] (к) |- |қр ||'''6''' ||{{flagicon|SCO}} [[Алан Гансен]] |- |қр ||'''3''' ||{{flagicon|IRL}} [[Марк Лоуренсон]] |- |жқ ||'''14'''||{{flagicon|ENG}} [[Семми Ли]] |- |жқ ||'''10'''||{{flagicon|ENG}} [[Терри Макдермот]]||{{алаңнан|51}} |- |жқ ||'''11''' ||{{flagicon|SCO}} [[Грем Сунесс]] |- |жқ ||'''5''' ||{{flagicon|ENG}} [[Рей Кеннеди]] |- |ш ||'''7'''||{{flagicon|SCO}} [[Кенни Далглиш]] |- |ш ||'''16'''||{{flagicon|ENG}} [[Крейг Джонстон]] |- |colspan=3|'''Алмасулар:''' |- |ш ||'''12'''||{{flagicon|ENG}} [[Дэвид Джонсон]] || {{алаңға|51}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ENG}} [[Боб Пейсли]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{flagicon|BRA}} Рауль Плассман |- |қр ||'''2''' ||{{flagicon|BRA}} [[Жозе Леандро Феррейра|Леандро]] |- |қр ||'''13''' ||{{flagicon|BRA}} Марио Каетано Фильо |- |қр ||'''4''' ||{{flagicon|BRA}} [[Карлос Мозер]] |- |қр ||'''5''' ||{{flagicon|BRA}} [[Леовежильдо Жуниор|Жуниор]] |- |жқ ||'''6''' ||{{flagicon|BRA}} Жорже Луис Андраде |- |жқ ||'''8''' ||{{flagicon|BRA}} Адилио |- |жқ ||'''10''' ||{{flagicon|BRA}} [[Зико]] (к) |- |жқ ||'''7''' ||{{flagicon|BRA}} [[Тита (футболшы)|Тита]] |- |жқ ||'''9''' ||{{flagicon|BRA}} Жуан Батиста Нуньес |- |жқ ||'''11''' ||{{flagicon|BRA}} Антонио Нуньєс |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|BRA}} [[Пауло Сезар Карпеджани|Пауло Карпеджани]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.rsssf.com/tablest/toyota80.html rsssf.com сайтында] {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат:Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1981 жылғы футбол]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойындары]] [[Санат:Фламенго ФК ойындары]] fv3xbkjeiwtm6w1n20g1ijr12bbc8vj 0 651946 3651368 3104049 2026-09-05T23:58:08Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651368 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 2002 |логотип = |турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] |команда1 = [[Реал Мадрид]] |команда1ел = {{ту|Испания}} |команда1есеп = 2 |команда2 = [[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия (Асунсьон)]] |команда2ел = {{ту|Парагвай}} |команда2есеп = 0 |детальдар = |дата = [[3 желтоқсан]] [[2002 жыл]] |стадион = [[Ниссан (стадион)|Халықаралық стадион]] |қала = [[Иокогама]] |алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 2001|2001]] |келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 2003|2003]] }} '''Футболдан құрлықаралық кубок 2002''' — 3 желтоқсанда [[Иокогама|Иокогамадағы]] "[[Ниссан (стадион)|Халықаралық]]" стадионда өтті. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб !Квалификация |- |{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2001/02]] |- |{{ту|Парагвай}} [[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия Асунсьон]] |[[Либертадорес кубогы 2002]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[3 желтоқсан]] [[2002 жыл]] |команда1=[[Реал Мадрид]] {{ту|Испания}} |есеп=2–0<ref>http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/matchreport/newsid=512302.html#toyota+cup+2002</ref> |команда2={{ту|Парагвай}} [[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия (Асунсьон)]] |голдар1=[[Роналдо]] {{гол|14}}<br />[[Гути]] {{гол|84}} |стадион={{ту|Жапония}} [[Ниссан (стадион)|Халықаралық стадион]], [[Иокогама]] |көрермен=66 070 |төреші={{ту|Бразилия}} [[Карлос Эуженио Симон]] }} {| width="92%" |{{Футбол формасы|pattern_la=_rmadrid0102h|pattern_b=_rmadrid0102h|pattern_ra=_rmadrid0102h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=000060|socks=FFFFFF|title=Реал Мадрид|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_colimpia02a|pattern_b=_colimpia02a|pattern_ra=_colimpia02a|leftarm=000000|body=000000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=000000|title=Олимпия|pattern_sh=|pattern_so=}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Испания}} [[Икер Касильяс]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Испания}} [[Мичел Сальгадо]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Испания}} [[Фернандо Йерро]] {{Капитан спорт}} |- |қ ||'''6'''||{{ту|Испания}} [[Иван Эльгера]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Бразилия}} [[Роберто Карлос]] || {{СҚ|89}} |- |жқ||'''24''' ||{{ту|Франция}} [[Клод Макелеле]] |- |жқ ||'''19'''||{{ту|Аргентина}} [[Эстебан Камбьяссо]] || || {{алаңнан|90}} |- |жқ ||'''10''' ||{{ту|Португалия}} [[Луиш Фигу]] |- |жқ ||'''5'''||{{ту|Франция}} [[Зинедин Зидан]] || || {{алаңнан|86}} |- |жқ ||'''7'''||{{ту|Испания}} [[Рауль Гонсалес|Рауль]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] || || {{алаңнан|82}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қр||'''22'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Павон]] || || {{алаңға|90}} |- |жқ ||'''21'''||{{ту|Аргентина}} [[Сантьяго Солари]] || || {{алаңға|86}} |- |ш||'''14'''||{{ту|Испания}} [[Гути]] || || {{алаңға|82}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Висенте дель Боске]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Парагвай}} [[Рикардо Таварелли]] |- |қр ||'''2''' ||{{ту|Парагвай}} [[Нестор Исаси]] |- |қр ||'''3''' ||{{ту|Парагвай}} [[Нельсон Селайя]] |- |қр ||'''15''' ||{{ту|Парагвай}} [[Педро Бенитес]] |- |қр ||'''4''' ||{{ту|Парагвай}} [[Хуан Рамон Хара]] |- |жқ ||'''5''' ||{{ту|Парагвай}} [[Хулио Сесар Касерес]] || {{СҚ|34}} |- |жқ ||'''6'''||{{ту|Парагвай}} [[Хулио Сесар Энсисо]] (к) |- |жқ ||'''11'''||{{ту|Уругвай}} [[Фернандо Гастон Кордоба]] || || {{алаңнан|65}} |- |жқ ||'''16'''||{{ту|Уругвай}} [[Серхио Ортеман]] |- |ш ||'''8'''||{{ту|Уругвай}} [[Эрнан Родриго Лопес]] |- |ш ||'''10''' ||{{ту|Парагвай}} [[Мигель Анхель Бенитес]] || || {{алаңнан|81}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ш ||'''9'''||{{ту|Парагвай}} [[Ричард Баэс]] || || {{алаңға|65}} |- |ш ||'''17'''||{{ту|Парагвай}} [[Мауро Кабальеро]] || || {{алаңға|81}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Нери Пумпидо]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=47987&slangab=S Copa Europea/Sudamericana — Toyota 2002 CONMEBOL.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061027103140/http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=47987&slangab=S |date=2006-10-27 }} {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат:2002 жылғы футбол]] [[Санат:Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]] [[Санат:Олимпия Асунсьон ФК ойындары]] [[Санат:Жапониядағы футбол]] rzszj7jc8hescp4ri0ue29830zqexdu 0 662876 3651388 3640204 2026-09-06T02:22:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651388 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Текжанов Нәсіп |Шынайы есімі = Текжанов Нәсіп Текжанұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 14.08.1900 |Туған жері = Бұрташ ауылы |Қайтыс болған күні = 03.02.1986 |Қайтыс болған жері = КСРО, Целиноград |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Текжанов Нәсіп Текжанұлы''' (14 тамыз 1900 жыл, Бұрташ ауылы — 3 ақпан 1986 жыл, КСРО, Целиноград) - аэроұшқыш атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы, 24-гвардиялық десанттық-атқыштар полкінің сарбазы.<br> == Өмірбаяны == 1900 жылы Бұрташ ауылында дүниеге келді. 1942 жылдың, 7 маусымында тұрғылықты жері бойынша, Қызыл Армия қатарларына Ақмола әскери комиссариаты шақырды. Омбы қаласында алдын ала дайындықтан кейін, 24 гвардиялық әуе күштерінің құрамына, аэроұтқыр атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы болып қабылданды. Әскери мансабын Украинада бастаған. Харьков пен Киевті азат ету шайқастарына қатысты. Днепрден өтуде қатысқан. 1943 жылы 15 қазанда Днепровокаменк ауданындағы плацдармды басып алуда жарақат алып, ауруханаға жеткізілді. Ауруханадан шыққаннан кейін ол шабуылын жалғастырды, дивизия Украинаның елді мекендерін босатты. 1944 жылы 20 тамызда Ясско-Кишинев операциясына қатысты. 1944 жылы 26 тамызда "Соғыста көрсеткен үздік жауынгерлік әрекеттері үшін" медалімен марапатталды. 1944 жылы 28 қыркүйекте дивизия Ясско-Кишинев операциясындағы сәтті әрекеттері үшін 2 дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. Соғыс кезінде коммунистік партия қатарына қосылды. Жауынгерлік жол 1945 жылдың 9 мамырда Австрияда аяқталды. Майданнан оралғаннан кейін бейбіт еңбекке оралды. 1978 жылы "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған. 1986 жылдың 3 ақпанында дүниеден өтті. <br> <br> == Марапаттары == *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі.<br> == Дереккөздер == <ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522181110/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& |date=2021-05-22 }}</ref> <ref>https://obd-memorial.ru/html/</ref> 8mr3rybagiwha25f8g0nfc55zskhi54 0 663049 3651351 3629530 2026-09-05T21:02:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651351 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған.<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref> Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді.<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref> 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады.<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref> 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады.<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді).<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref> Кітап зор табысқа ие болды.<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref> Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] [[Санат:Соғыс және бейбітшілік]] [[Санат:Роман-эпопеялар]] [[Санат:Ресей империясы жайлы романдар]] kycdn3fmkirnt640asmwovnhdysx7cn 0 672479 3651207 3412847 2026-09-05T12:04:53Z Makenzis 71333 3651207 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = Брисбен Роар |логотипі = Brisbane_Roar_logo.png | құрылған = 1957 | стадионы = [[Долфин Стэдиум (Брисбен)|Долфин Стэдиум]], [[Брисбен]], [[Аустралия]] | сыйымдылығы = 11 500 | сайты = [http://www.brisbaneroar.com.au/ brisbaneroar.com.au] | жарыс = А-Лига | маусым = 2025/26 | орын = 11. <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _blackborder | pattern_b1 = _blackshoulders | pattern_ra1 = _blackborder | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _blacktop | leftarm1 = F26522 | body1 = F26522 | rightarm1 = F26522 | shorts1 = 000000 | socks1 = F26522 | pattern_la2 = _borderonwhite | pattern_b2 = _vneckonwhite | pattern_ra2 = _borderonwhite | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = F26522 | body2 = F26522 | rightarm2 = F26522 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Брисбен Роар»''' ({{lang-en|Brisbane Roar}}) — [[Аустралия|Аустралияның]] [[Брисбен]] қаласындағы футбол клубы, 1957 жылы құрылған. Қазіргі күнде [[Футболдан Аустралия чемпионаты|Аустралия А лигасында]] ойнайды. {{Бастама}} [[Санат:Аустралия футбол клубтары]] 02rdtmxvz1sc7mes3ldnbrhesret0zo 0 672481 3651220 2941477 2026-09-05T13:05:24Z Makenzis 71333 3651220 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = Веллингтон Феникс |құрылған = 2007 |стадионы = «[[Скай Стэдиум]]», [[Веллингтон]] |сыйымдылығы = 34 500 |жарыс = Эй-лига |маусым = 2025/26 |орын = 8. |сайты = [https://www.wellingtonphoenix.com wellingtonphoenix.com] |pattern_la1=_wpf1819h|pattern_b1=_wpf1819h|pattern_ra1=_wpf1819h|pattern_sh1 =_adidasyellow|pattern_so1 = _3_stripes_yellow| |leftarm1=FFFF00|body1=FFFF00|rightarm1=FFFF00|shorts1=000000|socks1=000000| |pattern_la2=|pattern_b2=_wpf1718a|pattern_ra2=|pattern_sh2 =_adidasblack|pattern_so2 =_3_stripes_black| |leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF }} '''«Веллингтон Феникс»''' ({{lang-en|Wellington Phoenix FC}}) — [[Футболдан Аустралия чемпионаты|Аустралия чемпионатында]] ойнайтын [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияның]] [[Веллингтон|Велингтон]] қаласындағы футбол клубы. 2007 жылға дейін "Нью Зеланд Найтс" деп аталған. == Сілтемелер == * https://es.wikipedia.org/wiki/F%C3%BAtbol_en_Nueva_Zelanda * http://www.wellingtonphoenix.com/ {{Бастама}} [[Санат:Жаңа Зеландия футбол клубтары]] j0proqduw00mox9fd82o7ynkvc6tmpk 0 674739 3651272 3472058 2026-09-05T15:45:23Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Astana_DSC04094_(7709588858).jpg|Astana_DSC04094_(7709588858).jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] [[commons:File:Astana_DSC04094_(7709588858).jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:D 3651272 wikitext text/x-wiki {{Өнер туындысы |түрі = мүсін |сурет = |өлшемі = |атауы = Бауыржан Момышұлы ескерткіші |түпнұсқасы = |авторы = |жылы = 2008 |материалы = Қола, гранит |техникасы = |биіктігі = 11 м. |ені = |орналасуы = [[Астана]], [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Б. Момышұлы даңғылы]] |мұражайы = |size=250px}} {{мағына|Бауыржан Момышұлы ескерткіші}} '''Бауыржан Момышұлы ескерткіші''' – [[Астана]] қаласында [[2008 жыл|2008]] жылы ашылған мүсіндік өнер туындысы. == Орналасқан жері == [[Астана]], [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Б. Момышұлы даңғылы]]. == Деректер == Қазақ халқының аңызға айналған ұлы, Кеңес Одағының батыры [[Бауыржан Момышұлы]]ның ескерткіші 2008 жылы тұрғызылып, [[Жамбыл облысы]]ның елорданың 10-жылдық мерейтойына орай Астана қаласына тартылған сыйлығы болды.<br> Мүсінші – Темірхан Қолжігіт, сәулетшісі – Бақытжан Сыздықов.<ref>[https://egemen.kz/article/234000-elordada-uly-otan-soghysynynh-batyrlaryna-arnalghan-8-eskertkish-bar Елордада Ұлы Отан соғысының батырларына арналған 8 ескерткіш бар] — «[[Егемен Қазақстан]]», 09.05.2020.</ref> Бауыржан Момышұлы (1910-1982 жж.) - Жамбыл облысының тумасы, Ұлы Отан соғысының батыры. 1941 жылдың күзінен бастап генерал-майор [[Иван Васильевич Панфилов|И.В. Панфилов]]тың қоластындағы 316 атқыштар дивизиясының құрамында болды. 1942 жылы орын алған [[Мәскеу]] үшін шайқаста көрсеткен ерен ерлігі үшін Кеңес Одағы батыры атағына ұсынылған. Бұл жоғары мәртебелі атақ батырға тек 1990 жылы берілген болатын.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref> Ескерткіш жанында жастардың Отанға деген патриоттық сезімін арттыруға бағытталған шаралар көптеп ұйымдастырылады.<ref>[https://www.astana-akshamy.kz/batyr-eskertkishi-erlikke-baulidy/ Батыр ескерткіші ерлікке баулиды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211224115518/https://www.astana-akshamy.kz/batyr-eskertkishi-erlikke-baulidy/ |date=2021-12-24 }} — «Астана ақшамы», 13.09.2014.</ref> <gallery> Astana DSC04095 (7709590860).jpg </gallery> == Жанындағы саябақ == Ескерткіштің жанында Бауыржан Момышұлы атындағы саябақ орналасқан. <gallery> Astana DSC04099 (7709599080).jpg Astana DSC04104 (7709609188).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Астана ескерткіштері}} {{Астана саябақтары}} [[Санат:Астана ескерткіштері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ескерткіштері]] [[Санат:Астана сәулеті]] aopzldsu6fq4xlhdve3r8xrgbmd0fai 4 675070 3651421 3651087 2026-09-06T07:01:05Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651421 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88010||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96771||77059||11070||229||3389||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87236||82026||952||642||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84060||68788||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55566||30515||3588||368||5769||944||2238||4786||5205 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49411||40624||1780||109||631||17||11||4517||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||36645||33660||213||7||1383||72||0||1558||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||23298||21985||798||39||134||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23000||21585||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20339||10627||1434||41||7216||115||8||431||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17261||12284||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11618||7145||508||0||107||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10175||8003||1231||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8393||5814||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8232||5802||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7958||5421||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6251||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4521||3083||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3776||3719||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||67||{{u|ShadZ01}}||3332||2643||364||119||106||0||0||4||0 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2149||1833||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1612||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1556||1550||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1180||1107||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||206||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1097||798||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1024||877||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||171||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |176||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |177||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |178||211||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |179||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |180||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |182||176||{{u|Marksscheider}}||675||574||10||0||87||0||0||0||0 |- |183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||180||{{u|Bauyr03}}||628||559||0||1||0||0||0||36||0 |- |195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |200||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |201||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||600||599||0||0||0||0||0||3||2 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |208||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |209||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||208||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |212||205||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |213||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||207||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |215||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |217||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |219||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |220||210||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |221||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |222||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |224||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |225||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |226||209||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |228||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |230||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |232||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |233||212||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |234||213||{{u|Aldogarov}}||510||431||0||0||1||0||0||76||0 |- |235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 692lvszi68eow9j377oishr3uv7zntz 4 675089 3651489 3651187 2026-09-06T11:01:00Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651489 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515619||380096||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132938||127391||839||15||62||17||10||2859||1720 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113916||1||0||0||0||0||0||113915||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89311||89311||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79296||79281||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50442||50149||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26610||22829||42||0||3648||2||0||67||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14751||13730||468||1||0||84||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7979||5421||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||170||168||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] cbzbkidpexdfeoo2026vfgdy85n2sp9 4 675116 3651221 3650935 2026-09-05T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651221 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2696||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2609||103||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2184||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1369||320||1||315||91||24||0||0||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||987||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||651||323||0||10||1131||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Nurken}}||540||531||3||655||4961||32||15||3||4 |- |47||{{u|Casserium}}||537||187||72||76||333||48||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||533||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||426||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|ShadZ01}}||213||23||0||34||82||66||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||74||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Yessentaikyzy}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |398||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Marksscheider}}||24||31||0||2||80||0||0||0||0 |- |490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |502||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |507||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |509||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |510||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |520||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |531||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |532||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |544||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |547||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |548||{{u|PushkinVko}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Bauyr03}}||15||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |588||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |591||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |593||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |601||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |607||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |609||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |613||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |633||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |638||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |645||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |646||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |647||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |653||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |657||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |665||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |669||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |670||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |681||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |688||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |689||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |691||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |692||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |710||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |716||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |720||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |725||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |750||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |753||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |758||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |770||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |782||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |784||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |792||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |795||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |801||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |814||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |827||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |828||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |832||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |835||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |836||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |838||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |839||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |847||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |851||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |856||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |859||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |860||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |861||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |867||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Вилюс М}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |881||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |885||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |890||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |908||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |916||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |918||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |930||{{u|Muzeologist}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |957||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |966||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |967||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1006||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1008||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1020||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1028||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1036||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1050||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1057||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1065||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1069||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1094||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1112||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1141||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1147||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1179||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1182||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1187||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1189||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1202||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1206||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1213||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1264||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1294||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1435||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1437||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1438||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1450||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1451||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1467||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1470||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1497||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1527||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1544||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1562||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1563||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1570||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айткүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||328||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 2aqz3yyetydcyrb0kvbwh3dah2tsmtu 0 679663 3651367 3102439 2026-09-05T23:58:06Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651367 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1999 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Манчестер Юнайтед]] | команда2 =[[Палмейрас]] | команда1ел = {{ту|Англия}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =1 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата =30 қараша 1999 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1998|1998]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 2000|2000]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1999 жылғы жарысы == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб !Квалификация |- |{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1998/99|УЕФА Чемпиондар лигасы 1998/99]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]]||Либертадорес кубогы 1999 |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[30 қараша]] [[1999 жыл|1999]] |команда1=[[Манчестер Юнайтед]] {{ту|Англия}} |есеп=1:0 |команда2={{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]] |голдар1=[[Рой Кин]] {{гол|35}} |goals2= |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)]], [[Токио]] |көрермендер=53&nbsp;372 |төреші={{ту|Германия}} [[Хельмут Круг]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = _manutde9700 | pattern_ra = | pattern_sh = _manutde9700alt | pattern_so = _whiteline | leftarm = E20E0E | body = E20E0E | rightarm = E20E0E | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Манчестер Юнайтед }} |{{футбол формасы | pattern_la =_palmeiras99h | pattern_b =_palmeiras99h | pattern_ra =_palmeiras99h | leftarm = 005000 | body = 005000 | rightarm = 005000 | shorts = FFFFFF | socks = 005000 | title = Палмейрас |pattern_sh=_palmeiras99h|pattern_so=_palmeiras99h}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Манчестер Юнайтед:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Аустралия}} [[Марк Боснич]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Англия}} [[Гари Невилл]] |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Яп Стам]] |- |қ ||'''27'''||{{ту|Франция}} [[Микаэль Сильвестр]]|| {{СҚ|79}} |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Ирландия}} [[Денис Ирвин]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Англия}} [[Дэвид Бекхэм]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Англия}} [[Ники Батт]] |- |ж ||'''16'''||{{ту|Ирландия}} [[Рой Кин]] |- |ж ||'''18'''||{{ту|Англия}} [[Пол Скоулз]]|| || {{алаңнан|75}} |- |ж ||'''11'''||{{ту|Уэльс}} [[Райан Гиггз]] |- |ш ||'''20'''||{{ту|Норвегия}} [[Уле Гуннар Сульшер]]|| || {{алаңнан|46}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ш ||'''10'''||{{ту|Англия}} [[Тедди Шерингем]]|| || {{Алаңға|75}} |- |ш ||'''19'''||{{ту|Тринидад және Тобаго}} [[Дуайт Йорк]]|| || {{Алаңға|46}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Алекс Фергюсон]] |} |valign="top"|[[СУРЕТ:Man Utd vs Palmeiras 1999-11-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Палмейрас:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Бразилия}} [[Маркос (қақпашы)|Маркос]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Парагвай|1990}} [[Франсиско Арсе]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Бразилия}} [[Жуниор Байано]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Бразилия}} [[Роке Жуниор]] |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Бразилия}} [[Женилсон Анжело де Соуза|Жуниор]] |- |ж ||'''5''' ||{{ту|Бразилия}} [[Сезар Сампайо]] |- |ж ||'''15'''||{{ту|Бразилия}} [[Маркос Аурелио Галеано|Галеано]]|| || {{алаңнан|54}} |- |ж ||'''10'''||{{ту|Бразилия}} [[Алекс де Соуза|Алекс]]|| {{СҚ|28}} |- |ж ||'''11'''||{{ту|Бразилия}} [[Зиньо]] |- |ш ||'''20'''||{{ту|Колумбия}} [[Фаустино Асприлья]]|| || {{алаңнан|56}} |- |ш ||'''7''' ||{{ту|Бразилия}} [[Пауло Нунес]] || || {{алаңнан|77}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Бразилия}} [[Осеас]] || || {{Алаңға|56}} |- |ш ||'''19'''||{{ту|Бразилия}} [[Эуллер]] || || {{Алаңға|77}} |- |ш ||'''17'''||{{ту|Бразилия}} [[Эваир Апаресидо Паулино|Эваир]] || || {{Алаңға|54}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луиз Фелипе Сколари|Луис Фелипе Сколари]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1999 жылғы футбол]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойындары]] [[Санат:Палмейрас ФК ойындары]] bhrfw359liqm7xqp4zmlepw07fb54yi 0 679670 3651366 3102438 2026-09-05T23:58:04Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651366 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Реал Мадрид]] | команда2 =[[Васко да Гама (футбол клубы)|Васко да Гама]] | команда1ел = {{ту|Испания}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата =1 желтоқсан 1998 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1997|1997]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1999|1999]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1998 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб !Квалификация |- |{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1997/98]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Васко да Гама (футбол клубы)|Васко да Гама]]||Либертадорес кубогы 1998 |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[1 желтоқсан]] [[1998 жыл|1998]] |команда1=[[Реал Мадрид]] {{ту|Испания}} |есеп=2:1 (1:0) |команда2={{ту|Бразилия}} [[Васко да Гама (футбол клубы)|Васко да Гама]] |голдар1=[[Жезиэл Жозе де Лима]] {{гол|25|авт.}}<br />[[Рауль Гонсалес|Рауль]] {{гол|83}} |голдар2={{гол|56}} [[Жуниньо Пернамбукано]] |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)]] |көрермендер=51&nbsp;514 |referee={{ту|Чили}} [[Марио Санчес]] }} {| width=92% | |- |{{Футбол формасы | pattern_la = _rmcf9899h | pattern_b = _real9899home | pattern_ra = _rmcf9899h | pattern_sh = _rmcf9899h | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Реал Мадрид }} |{{Футбол формасы | pattern_la =_vasco98a | pattern_b = _vasco98a | pattern_ra =_vasco98a | leftarm = 000000 | body = 000000 | rightarm = 000000 | shorts = FFFFFF | socks = 000000 | title = Васко да Гама |pattern_sh=_vasco98h|pattern_so=_vasco98hl}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Реал Мадрид:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Германия}} [[Бодо Илльгнер]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Кристиан Пануччи]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Испания}} [[Мануэль Санчис]] (к) |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Испания}} [[Фернандо Йерро]] |- |қ ||'''19'''||{{ту|Испания}} [[Фернандо Санс]] || {{СҚ|73}} |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Бразилия}} [[Роберто Карлос]] || {{СҚ|19}} |- |ж ||'''10'''||{{ту|Нидерланд}} [[Кларенс Зеедорф]] || {{СҚ|44}} |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Аргентина}} [[Фернандо Редондо]] |- |ш ||'''8''' ||{{ту|Югославия}} [[Предраг Миятович]] || || {{алаңнан|86}} |- |ш ||'''7''' ||{{ту|Испания}} [[Рауль Гонсалес|Рауль]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Бразилия}} [[Савио]] || || {{алаңнан|90}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''17'''||{{ту|Хорватия}} [[Роберт Ярни]] || || {{алаңға|86}} |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Хорватия}} [[Давор Шукер]] || || {{алаңға|90}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Нидерланд}} [[Гус Хиддинк]] |} |valign="top"|[[сурет:Real Madrid vs Vasco da Gama 1998-12-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Васко да Гама:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Бразилия}} [[Карлос Жермано]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Бразилия}} [[Вагнер Рожерио Нуньеш|Вагнер]] || || {{алаңнан|81}} |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Бразилия}} [[Одван]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Бразилия}} [[Мауро Галван]] (к) |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Бразилия}} [[Фелипе Жорже]] |- |ж ||'''5''' ||{{ту|Бразилия}} [[Луис Карлос Куинтанилья|Луисиньо]] || {{СҚ|37}}&nbsp; || {{алаңнан|86}} |- |ж ||'''11'''||{{ту|Бразилия}} [[Жезиэл Жозе де Лима|Наса]] || {{СҚ|28}} |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Бразилия}} [[Жуниньо Пернамбукано]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Бразилия}} [[Рамон Менезес Убнер|Рамон]] || || {{алаңнан|89}} |- |ш ||'''7''' ||{{ту|Бразилия}} [[Осмар Донизете Кандидо|Донизете]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Бразилия}} [[Луис Карлос Бомбонато Гоуларт|Луизао]] || {{СҚ|75}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ ||'''17'''||{{ту|Бразилия}} [[Валбер Роел Де Оливейра|Валбер]] || || {{алаңға|89}} |- |қ ||'''31'''||{{ту|Бразилия}} [[Клаудемир Витор]] || || {{алаңға|81}} |- |ш ||'''23'''||{{ту|Бразилия}} [[Гильерме де Кассио Алвес|Гильерме]] || || {{алаңға|86}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лопес]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== * [https://web.archive.org/web/20010513122633/http://toyotacup.com/html/history/19/g_ef.html https://web.archive.org] {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1998 жылғы футбол]] [[Санат:Васко да Гама ФК ойындары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]] pna7elah28kud0y47li33zz4lln61tk 0 679675 3651365 3102437 2026-09-05T23:58:00Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651365 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Боруссия Дортмунд]] | команда2 =[[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]] | команда1ел = {{ту|Германия}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата =2 желтоқсан 1997 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1996|1996]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1998|1998]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1997 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб !Квалификация |- |{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1996/97]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Крузейро (футбол клубы)]]||[[Либертадорес кубогы 1997]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=2 желтоқсан 1997 |time=19:15 ([[UTC+9]]) |команда1= [[Боруссия Дортмунд]] {{flagicon|Германия}} |есеп= 2–0 |команда2={{flagicon|Бразилия}} [[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]] |голдар1= [[Михаэль Цорк]] {{гол|34}}<br>[[Хейко Херрлих]] {{гол|84}} |голдар2= |стадион= [[Олимпиада стадионы (Токио)]] |көрермендер= 46 953 |төреші= {{flagicon|Испания}} [[Хосе Мария Гарсия-Аранда]]}} {| width=92% | |- |{{футбол формасы|pattern_la=_borussiadortmund9697h|pattern_b=_borussiadortmund9697h|pattern_ra=_borussiadortmund9697h|leftarm=D9FD43|body=D9FD43|rightarm=D9FD43|shorts=000000|socks=D9FD43|title=Боруссия|pattern_sh=|pattern_so=_hoops_black}} |{{футбол формасы|pattern_la=_cruzeiro97h|pattern_b=_cruzeiro97h|pattern_ra=_cruzeiro97h|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Крузейро|pattern_sh=_cruzeiro97H|pattern_so=}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan="4"| |- !width=30| !!width=25| |- |ққ||'''1''' ||{{flagicon|Германия}} [[Штефан Клос]] |- |қ ||'''7''' ||{{flagicon|Германия}} [[Штефан Ройтер]] {{СҚ|54}} |- |қ ||'''27''' ||{{flagicon|AUT}} [[Вольфганг Файерзингер]] |- |қ ||'''5''' ||{{flagicon|BRA}} [[Жулио Сезар да Силва|Жулио Сезар]] |- |қ ||'''17''' ||{{flagicon|GER}} [[Йорг Хайнрих]] |- |ж ||'''4''' ||{{flagicon|GER}} [[Штеффен Фройнд]] |- |ж ||'''19''' ||{{flagicon|POR}} [[Паулу Соуза]] |- |ж ||'''8''' ||{{flagicon|GER}} [[Михаэль Цорк]] || || {{алаңнан|79}} |- |ж ||'''10''' ||{{flagicon|GER}} [[Андреас Мёллер]] (к) {{СҚ|18}} |- |ш ||'''9''' ||{{flagicon|SUI}} [[Стефан Шапюиза]] || || {{алаңнан|75}} |- |ш ||'''11''' ||{{flagicon|GER}} [[Хейко Херрлих]] {{СҚ|83}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ш ||'''24''' ||{{flagicon|NED}} [[Харри Дехейвер]] || || {{алаңға|75}} |- |ш ||'''28''' ||{{flagicon|USA}} [[Джован Кировски]] || || {{алаңға|79}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|Италия}} [[Невио Скала]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan="4"| |- !width=30| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{flagicon|BRA}} [[Дида (қақпашы)|Дида]] |- |қ ||'''2''' ||{{flagicon|BRA}} [[Клаудемир Витор]] {{қуылды|1|15|66}} |- |қ ||'''3''' ||{{flagicon|BRA}} [[Жуан Карлос дос Сантос|Жуан Карлос]] |- |қ ||'''4''' ||{{flagicon|BRA}} [[Марсело Гонсалвес Коста Лопес|Гонсалвес]] |- |ж ||'''5''' ||{{flagicon|BRA}} [[Фабио да Силва Азеведо|Фабиньо]] |- |қ ||'''6''' ||{{flagicon|BRA}} [[Эливетон Алвес Руфино|Эливетон]] |- |ш ||'''7''' ||{{flagicon|BRA}} [[Бебето]] |- |ж ||'''8''' ||{{flagicon|BRA}} [[Рикардо Алешандре дос Сантос|Рикардиньо]] |- |ж ||'''9''' ||{{flagicon|BRA}} [[Клейсон]] |- |ж ||'''10''' ||{{flagicon|PER}} [[Роберто Паласиос]] || || {{алаңнан|65}} |- |ш ||'''11''' ||{{flagicon|BRA}} [[Донизете]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж || '''18''' ||{{flagicon|BRA}} [[Марсело Силва Рамос|Марсело Рамос]] || || {{алаңға|65}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|BRA}} [[Нелсиньо Баптиста]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1997 жылғы футбол]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойындары]] [[Санат:Крузейро ФК ойындары]] abkkn8yxlo7gb4nhkh7ollx4pn1y6mh 0 679681 3651251 3648824 2026-09-05T15:04:36Z LCont5 150191 Жақсырақ жинақтар 3651251 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1994 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =Милан | команда2 =[[Велес Сарсфилд]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =0 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата =1 желтоқсан 1994 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1993|1993]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1995|1995]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1993/94]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Велес Сарсфилд]]||[[Либертадорес кубогы 1994]] |} == Матч == === Детальдар === {{footballbox |date=[[1 желтоқсан]] [[1994 жыл|1994]] |time=19:15 [[UTC+09:00|UTC+9]] |team1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}} |score=0:2 (0:0) |team2={{ту|Аргентина}} [[Велес Сарсфилд]] |goals1= |goals2=[[Роберто Тротта]] {{гол|50|пен.}} <br/> [[Омар Асад]] {{гол|57}} |stadium=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]]<br>'''Көрермендер''': 47&nbsp;886<br>'''Төреші''': {{Флаг|Колумбия||20px}} [[Хосе Торрес Кадена]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit|pattern_la=_black_stripes|pattern_b=_milan1994H|pattern_ra=_black_stripes|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=ffffff|socks=ffffff|title=Милан|pattern_so=_double_pale_red_line}} |{{Football kit||pattern_la=_velez9395hl|pattern_b=_velez9495h|pattern_ra=_velez9395hl|pattern_sh=_velez9395h|pattern_so=_whitetop|leftarm=FFFFFF|body=0000FF|rightarm=FFFFFF|shorts=0000BF|socks=0000BF|title=Велес Сарсфилд}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Себастьяно Росси]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] || {{қуылды|0|85}} |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] |- |ж ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Деметрио Альбертини]] || {{СҚ|44}} |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Италия}} [[Роберто Донадони]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Франция}} [[Марсель Десайи]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Югославия}} [[Деян Савичевич]] ||{{СҚ|27}} || {{алаңнан|86}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Хорватия}} [[Звонимир Бобан]] || || {{алаңнан|55}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Даниеле Массаро]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ ||'''14'''||{{ту|Италия}} [[Кристиан Пануччи]] || || {{Алаңға|86}} |- |ш ||'''16'''||{{ту|Италия}} [[Марко Симоне]] || {{СҚ|84}} || {{Алаңға|55}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Фабио Капелло]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Парагвай}} [[Хосе Луис Чилаверт]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Тротта]] || {{СҚ|70}} |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Кардосо]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Аргентина}} [[Эктор Альмандос]] ||{{СҚ|2}} |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Аргентина}} [[Виктор Сотомайор]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Марсело Гомес]] ||{{СҚ|17}} |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Аргентина}} [[Кристиан Басседас]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Басуальдо]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Помпеи]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Омар Асад]] ||{{СҚ|79}} |- |ш ||'''11''' ||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Флорес]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Карлос Бьянки]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[https://web.archive.org/web/20031027032643/http://www.toyotacup.com/html/history/15/g_e.html Web.archive.org] {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1994 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Велес Сарсфилд ФК ойындары]] i8gpnf0u4p8at859wp8s984bfgivqyo 0 679686 3651370 3648822 2026-09-06T00:11:57Z LCont5 150191 3651370 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1993 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Милан (футбол клубы)|Милан]] | команда2 =[[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 3 | детальдар = | дата =[[12 желтоқсан]] [[1993 жыл|1993]] | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1992|1992]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1994|1994]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1993 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] ||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1992/93]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]||[[Либертадорес кубогы 1992]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[12 желтоқсан]] [[1993 жыл|1993]] |time=12:00 [[UTC+09:00|UTC+9]] |команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}} |есеп=2:3 (0:1) |команда2={{ту|Бразилия}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]] |report=[http://www.rsssf.com/tablest/toyota93.html Отчёт] |голдар1=[[Даниеле Массаро]] {{гол|48}}<br/>[[Жан-Пьер Папен]] {{гол|81}} |голдар2=[[Жорже Феррейра да Силва|Пальинья]] {{гол|19}}<br/>[[Тониньо Серезо]] {{гол|59}}<br/>[[Мюллер (футболшы)|Мюллер]] {{гол|88}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=52&nbsp;275 |төреші={{ту|Франция||20px}} [[Жоэль Кинью]] }} {| width="92%" |{{футбол формасы|pattern_la=_black stripes thin1|pattern_b=_milan1993H|pattern_ra=_black stripes thin1|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=000000|socks=000000|title=Милан|pattern_sh=_red stripes|pattern_so=_double_pale_red_line}} |{{футбол формасы|pattern_la=FFFFFF|pattern_b=_spfc92h|pattern_ra=_white_adidas|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Сан-Паулу|pattern_sh=_acmilan|pattern_so=_band black}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Себастьяно Росси]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Кристиан Пануччи]] |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Франция}} [[Марсель Десайи]] |- |ж ||'''5''' ||{{ту|Италия}} [[Деметрио Альбертини]] || {{алаңнан|79}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Роберто Донадони]] |- |ж ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Даниеле Массаро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Франция}} [[Жан-Пьер Папен]] |- |ш ||''' 9'''||{{ту|Румыния}} [[Флорин Рэдучою]] || {{алаңнан|79}} |- |colspan=3|'''алаңға шыққандар:''' |- |ж ||''' 13 '''||{{ту|Италия}} [[Алессандро Орландо]] || {{алаңға|79}} |- |қ ||''' 14'''||{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] || {{алаңға|79}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Фабио Капелло]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Бразилия}} [[Дзетти]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Бразилия}} [[Кафу]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Бразилия}} [[Роналдао]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Бразилия}} [[ Валбер Роел Де Оливейра|Валбер]] |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Бразилия}} [[Андре Луис Морейра]] |- |ж ||'''5''' ||{{ту|Бразилия}} [[Эди Вилсон Жозе дос Сантос|Диньо]] |- |ж ||'''11'''||{{ту|Бразилия}} [[Дорива]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Бразилия}} [[Тониньо Серезо]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Бразилия}} [[Леонардо Араужо|Леонардо]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Бразилия}} [[Жорже Феррейра да Силва|Пальинья]] || {{алаңнан|64}} |- |ш ||'''7''' ||{{ту|Бразилия}} [[Мюллер (футболшы)|Мюллер]] |- |colspan=3|'''алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''15''' ||{{ту|Бразилия}} [[Жуниньо Паулиста]] || {{алаңға|64}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Теле Сантана]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1993 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Сан-Паулу ФК ойындары]] dl5t05ek2qx8yt266421u7vmza3zspa 0 679688 3651250 3102431 2026-09-05T15:04:05Z LCont5 150191 Жақсырақ жинақтар 3651250 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1990 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Милан (футбол клубы)|Милан]] | команда2 =[[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Парагвай}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата =9 желтоқсан 1990 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1989|1989]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1991|1991]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1990 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1989/90]] |- |{{ту|Парагвай}} [[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия]]||[[Либертадорес кубогы 1990]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[9 желтоқсан]] [[1990 жыл|1990]] |команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{Флаг|Италия}} |есеп=3:0 (1:0) |команда2={{ту|Парагвай}} [[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия]] |голдар1=[[Франк Райкаард]] {{гол|43}} {{гол|65}}<br />[[Джованни Строппа]] {{гол|62}} |голдар2= |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=60&nbsp;228  |төреші={{ту|Бразилия}} [[Жозе Роберто Райт]] }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_black stripes thin1|pattern_b=_milan1990H|pattern_ra=_black stripes thin1|pattern_sh=|pattern_so=_double_pale_red_line|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Милан}} |{{Football kit|pattern_la=_olimpia89|pattern_b=_olimpia90ic|pattern_ra=_olimpia89|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|pattern_sh=_olimpia90h|pattern_so=_whitestripe|shorts=FFFFFF|socks=000000|title=Олимпия}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Андреа Паццальи]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] |- |қ ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] || || {{алаңнан|22}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Анджело Карбоне]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Роберто Донадони]] || || {{алаңнан|82}} |- |ж ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкард]] |- |ж ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Джованни Строппа]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Марко ван Бастен]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Нидерланд}} [[Рууд Гуллит]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ ||'''15 '''||{{ту|Италия}} [[Филиппо Галли]] || || {{алаңға|22}} |- |ж ||'''13 '''||{{ту|Италия}} [[Джанлука Гауденци]] || || {{алаңға|82}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Арриго Сакки]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Парагвай}} [[Эвер Уго Альмейда]] |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Вирхинио Касерес]] |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Ремихио Фернандес]] ||{{СҚ|25}} |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Марио Рамирес]] || || {{алаңнан|48}} |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Сильвио Суарес]] |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Фермин Бальбуэна]] |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Адольфо Хара Эйн]] || || {{алаңнан|68}} |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Хорхе Гуаш]] {{капитан спорт}} |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Луис Альберто Монсон]] |- |ш || ||{{ту|Парагвай}} [[Адриано Саманьего]] |- |ш || ||{{ту|Парагвай}} [[Рауль Висенте Амарилья]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Эриб Чамас]] || || {{алаңға|48}} |- |ш || ||{{ту|Парагвай}} [[Кристобаль Кубилья]] || || {{алаңға|68}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota90.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1990 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Олимпия Асунсьон ФК ойындары]] jre522o3266cxgz561izb6bw9fhflag 3651371 3651250 2026-09-06T00:43:34Z LCont5 150191 /* Матч */ 3651371 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1990 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Милан (футбол клубы)|Милан]] | команда2 =[[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Парагвай}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата =9 желтоқсан 1990 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1989|1989]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1991|1991]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1990 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1989/90]] |- |{{ту|Парагвай}} [[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия]]||[[Либертадорес кубогы 1990]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[9 желтоқсан]] [[1990 жыл|1990]] |команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{Флаг|Италия}} |есеп=3:0 (1:0) |команда2={{ту|Парагвай}} [[Олимпия (футбол клубы, Асунсьон)|Олимпия]] |голдар1=[[Франк Райкаард]] {{гол|43}} {{гол|65}}<br />[[Джованни Строппа]] {{гол|62}} |голдар2= |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=60&nbsp;228  |төреші={{ту|Бразилия}} [[Жозе Роберто Райт]] }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_acm9091h|pattern_b=_milan1990H|pattern_ra=_acm9091h|pattern_sh=|pattern_so=_double_pale_red_line|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Милан}} |{{Football kit|pattern_la=_olimpia89|pattern_b=_olimpia90ic|pattern_ra=_olimpia89|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|pattern_sh=_olimpia90h|pattern_so=_whitestripe|shorts=FFFFFF|socks=000000|title=Олимпия}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Андреа Паццальи]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] |- |қ ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] || || {{алаңнан|22}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Анджело Карбоне]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Роберто Донадони]] || || {{алаңнан|82}} |- |ж ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкард]] |- |ж ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Джованни Строппа]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Марко ван Бастен]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Нидерланд}} [[Рууд Гуллит]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ ||'''15 '''||{{ту|Италия}} [[Филиппо Галли]] || || {{алаңға|22}} |- |ж ||'''13 '''||{{ту|Италия}} [[Джанлука Гауденци]] || || {{алаңға|82}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Арриго Сакки]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Парагвай}} [[Эвер Уго Альмейда]] |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Вирхинио Касерес]] |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Ремихио Фернандес]] ||{{СҚ|25}} |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Марио Рамирес]] || || {{алаңнан|48}} |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Сильвио Суарес]] |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Фермин Бальбуэна]] |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Адольфо Хара Эйн]] || || {{алаңнан|68}} |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Хорхе Гуаш]] {{капитан спорт}} |- |ж || ||{{ту|Парагвай}} [[Луис Альберто Монсон]] |- |ш || ||{{ту|Парагвай}} [[Адриано Саманьего]] |- |ш || ||{{ту|Парагвай}} [[Рауль Висенте Амарилья]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ || ||{{ту|Парагвай}} [[Эриб Чамас]] || || {{алаңға|48}} |- |ш || ||{{ту|Парагвай}} [[Кристобаль Кубилья]] || || {{алаңға|68}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota90.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1990 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Олимпия Асунсьон ФК ойындары]] 7apkrntlngasg3gnrfyxnkt2ak9i6i8 0 679689 3651249 3374650 2026-09-05T15:03:33Z LCont5 150191 Жақсырақ жинақтар 3651249 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1989 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Милан (футбол клубы)|Милан]] | команда2 = [[Атлетико Насьональ]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Колумбия}} | команда1есеп =1 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата =17 желтоқсан 1989 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1988|1988]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1990|1990]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1989 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1988/89]] |- |{{ту|Колумбия}} [[Атлетико Насьональ]]||[[Либертадорес кубогы 1989]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[17 желтоқсан]] [[1989 жыл|1989]] |time=12:00 [[UTC+09:00|UTC+9]] |команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}} |есеп=1:0 |команда2={{ту|Колумбия}} [[Атлетико Насьональ]] |report=[http://www.rsssf.com/tablest/toyota89.html Отчёт] |голдар1=[[Альбериго Эвани]] {{гол|119}} |голдар2= |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=60&nbsp;228  |төреші={{ту|Швеция}} [[Эрик Фредрикссон]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit|pattern_la=_black stripes thin1|pattern_b=_milan1989H|pattern_ra=_black stripes thin1|pattern_sh=|pattern_so=_blackredtop|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Милан}} |{{Football kit | pattern_la =_AtlNacionalCI89 | pattern_b =_AtlNacionalCI89 | pattern_ra =_AtlNacionalCI89 | leftarm = 008000 | body = 008000 | rightarm = 008000 | shorts = FFFFFF | socks = 46AA50 | title = Атлетико Насьональ }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Джованни Галли]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] |- |қ ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Диего Фузер]] || || {{алаңнан|65}} |- |ж ||'''10'''||{{ту|Италия}} [[Карло Анчелотти]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкаард]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Роберто Донадони]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Марко ван Бастен]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Даниеле Массаро]] || || {{алаңнан|70}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''14'''||{{ту|Италия}} [[Альбериго Эвани]] || || {{алаңға|65}} |- |ш ||'''16'''||{{ту|Италия}} [[Марко Симоне]] || || {{алаңға|70}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Арриго Сакки]] |} |valign="top"|[[сурет:AC Milan-Atlético Nacional 1989-12-17.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Колумбия}} [[Рене Игита]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Колумбия}} [[Андрес Эскобар]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Колумбия}} [[Габриэль Хайме Гомес]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Колумбия}} [[Луис Фернандо Эррера]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Колумбия}} [[Хеованис Касьяни]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Колумбия}} [[Хосе Рикардо Перес]] |- |ж ||'''14'''||{{ту|Колумбия}} [[Леонель Альварес]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Колумбия}} [[Алексис Гарсия]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Колумбия}} [[Хайме Аранго]] || || {{алаңнан|46}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Колумбия}} [[Нивер Арболеда]] || || {{алаңнан|46}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Колумбия}} [[Джон Хайро Трельес]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''15'''||{{ту|Колумбия}} [[Густаво Рестрепо]] || || {{алаңға|46}} |- |ш ||'''16'''||{{ту|Колумбия}} [[Альбейро Усуриага]] || || {{алаңға|46}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Колумбия}} [[Франсиско Матурана]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota89.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1989 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Атлетико Насьональ ФК ойындары]] 8eudofl1229r1uq1fl6ty1z1ii7v3z6 0 679691 3651364 3102428 2026-09-05T23:57:54Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651364 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1988 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьонал]] | команда2 =[[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] | команда1ел = {{ту|Уругвай}} | команда2ел ={{ту|Нидерланд}} | команда1есеп =2 | команда2есеп =2 | детальдар =Пенальтилер сериясында "Насьонал" 7:6 есебімен жеңіске жетті. | дата =11 желтоқсан 1988 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1987|1987]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1989|1989]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1989 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Уругвай}} [[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьонал]]||[[Либертадорес кубогы 1988]] |- |{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1987/88]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[11 желтоқсан]] [[1988 жыл|1988]] |time= |команда1=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]] {{ту|Уругвай}} |есеп=2:2 пен 7:6 |команда2={{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] |голдар1=[[Сантьяго Остоласа]] {{гол|7}} {{гол|119}} |голдар2=[[Ромарио]] {{гол|75}}<br>[[Рональд Куман]] {{гол|110|пен.}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=62&nbsp;000 |төреші={{ту|Колумбия}} Хесус Диас }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы|pattern_la=_Nacional 1st 88|pattern_b=_Nacional 1st 88|pattern_ra=_Nacional 1st 88|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FFFFFF|title=|pattern_sh=_Nacional 1st 88|pattern_so=}} |{{футбол формасы|pattern_la=_white_adidas|pattern_b=_adidas_stripes_white_round_logo|pattern_ra=_white_adidas|leftarm=FD070D|body=FD070D|rightarm=FD070D|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=|pattern_sh=_adidasred|pattern_so=_adidasred}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Уругвай}} [[Хорхе Сере]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Уругвай}} [[Тони Гомез]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Уго де Леон]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Уругвай}} [[Фелипе Ревелес]] || || {{СҚ|}} |- |қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Пинтос Сальданья]] || || {{СҚ|}} |- |ж ||'''6'''||{{ту|Уругвай}} [[Сантьяго Остоласа]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Уругвай}} [[Юберт Лемос]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Уругвай}} [[Хорхе Кардаччио]] || || {{алаңнан|113}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Уругвай}} [[Эрнесто Варгас]] || || {{алаңнан|71}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Уругвай}} [[Хуан де Лима]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Кастро]] || || {{СҚ|}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''14'''||{{ту|Уругвай}} [[Гектор Моран]] || || {{СҚ|}} || || {{алаңға|71}} |- |ш ||'''15'''||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Каррено]] || || {{алаңға|113}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Флейтас]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ханс ван Брёкелен]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Бельгия}} [[Эрик Геретс]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Нидерланд}} [[Рональд Куман]] || || {{СҚ|}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Нидерланд}} [[Адик Кот]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Дания}} [[Ян Хайнце]] || || {{алаңнан|73}} |- |ж ||'''6'''||{{ту|Нидерланд}} [[Берри ван Арле]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Дания}} [[Сёрен Лербю]] || || {{СҚ|}} |- |ж ||'''8'''||{{ту|Нидерланд}} [[Гералд Ваненбург]] || || {{алаңнан|90}} |- |ж ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Кифт]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Бразилия}} [[Ромарио]] |- |ш ||'''7'''||{{ту|Нидерланд}} [[Юлль Эллерман]] || || {{СҚ|}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ханс Гиллхаус]] || || {{алаңға|73}} |- |ш ||'''15'''||{{ту|Нидерланд}} [[Стан Валкс]] || || {{алаңға|90}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Нидерланд}} [[Гус Хиддинк]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota88.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1988 жылғы футбол]] [[Санат:ПСВ ФК ойындары]] [[Санат:Насьональ Монтевидео ФК ойындары]] 6oaynggl5eaa1m3frk6z37420kowl1s 0 679705 3651363 3102422 2026-09-05T23:57:51Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651363 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1983 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]] | команда2 =[[Гремио]] | команда1ел = {{ту|Германия}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =1 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата =11 желтоқсан 1983 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1982|1982]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1984|1984]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1983 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1982/83]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Гремио]]||[[Либертадорес кубогы 1983]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[11 желтоқсан]] [[1983 жыл|1983]] |time=12:00 |команда1=[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]] {{ту|Германия}} |есеп=1:2 |команда2={{ту|Бразилия}} [[Гремио]] |голдар1=[[Михаэль Шрёдер]] {{гол|85}} |голдар2=[[Ренато Гаушо]] {{гол|37}} {{гол|93}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=62&nbsp;000  |төреші= {{ту|Франция}} [[Мишель Вотро]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы|pattern_la=_poland82t|pattern_b=_hsv8384home|pattern_ra=_poland82t|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FFFFFF|title=Гамбург|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_red}} |{{футбол формасы|pattern_la=_gremio83H|pattern_b=_gremio83H|pattern_ra=_gremio83H|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FFFFFF|socks=60AFFF|title=Гремио|pattern_sh=|pattern_so=}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Германия}} [[Ули Штайн]] || || {{СҚ|}} |- |қ ||'''2'''||{{ту|Германия}} [[Михаэль Шрёдер]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Германия}} [[Бернд Вехмейер]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Германия}} [[Дитмар Якобс]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Германия}} [[Хольгер Хиронимус]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Германия}} [[Юрген Гро]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Германия}} [[Джимми Хартвиг]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Германия}} [[Феликс Магат]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Германия}} [[Вольфрам Вуттке]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Германия}} [[Вольфганг Рольфф]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Дания}} [[Аллан Хансен]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ққ ||||{{ту|Германия}} [[Уве Хайн]] || || {{СҚ|}} |- |қ ||||{{ту|Германия}} [[Дитер Брефорт]] |- |ш ||||{{ту|Германия}} [[Томас Хисен]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аустрия}} [[Хаппель, Эрнст|Эрнст Хаппель]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Бразилия}} [[Мазаропи]] || || {{СҚ|}} |- |қ ||'''2'''||{{ту|Бразилия}} [[Пауло Роберто Куртис Коста|Пауло Роберто]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Бразилия}} [[Жорже Байдек]] |- |қ ||'''6'''||{{ту|Уругвай}} [[Уго де Леон]] {{капитан спорт}} || || {{СҚ|}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Бразилия}} [[Пауло Сезар Магальяйнс]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Бразилия}} [[Шина (футболшы)|Шина]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Бразилия}} [[Освалдо Луис|Освалдо]] || || {{алаңнан|78}} |- |ж ||'''11'''||{{ту|Бразилия}} [[Марио Сержио]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Бразилия}} [[Ренато Гаушо]]|| || {{СҚ|}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Бразилия}} [[Жозе Тарсизо]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Бразилия}} [[Пауло Сезар Кажу]] || || {{алаңнан|70}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Пауло Бонамиго]] || || {{алаңға|78}} |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Луис Карлос Таварес Франко|Кайо]] || || {{СҚ|}} || || {{алаңға|70}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Эспиноза, Валдир|Валдир Эспиноза]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota83.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1983 жылғы футбол]] [[Санат:Гремио ФК ойындары]] [[Санат:Гамбург ФК ойындары]] cnkufwpptfvifxyqx4krfjv1zq0klyf 0 679726 3651361 3102407 2026-09-05T23:57:46Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651361 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1974 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Атлетико Мадрид]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Испания}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1973|1973]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1976|1976]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 16-шы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Испания}} [[Атлетико Мадрид]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1973/74]] турнирінің финалисі |- |{{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1974]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[12 наурыз]] [[1975 жыл|1975]] |time= |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 1:0 |команда2={{ту|Испания}} [[Атлетико Мадрид]] |голдар1=[[Агустин Бальбуэна]] {{гол|34}} |голдар2= |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер=60&nbsp;000  |referee= {{ту|Нидерланд}} [[Чарльз Корвер]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_ind73h|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=Индепендьенте|pattern_sh=_ind72a}} |{{футбол формасы | pattern_la =_red_stripes | pattern_b =_red_stripes | pattern_ra =_red_stripes | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 0000FF | socks = ff0000 | title = Атлетико Мадрид }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Перес]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Гальван]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Франсиско Са]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Альдо Родригес]] || || {{алаңнан|57}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Перу}} [[Перси Рохас]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Бочини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Бертони]] || || {{алаңнан|83}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Алехандро Семеневич]] || || {{алаңға|57}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Аргентина}} [[Луис Гириберт]] || || {{алаңға|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Испания}} [[Мигель Рейна]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Мело]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Эредия]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Парагвай}} [[Доминго Бенегас]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Капон]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Испания}} [[Эусебио Бехарано]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Испания}} [[Альберто Фернандес]] || || {{алаңнан|46}} |- |ж ||'''8'''||{{ту|Испания}} [[Аделардо Родригес Санчес|Аделардо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хавьер Ирурета]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Гарате]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Айяла]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Испания}} [[Геральдо Безерра]] || || {{алаңға|46}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Луис Арагонес]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[10 сәуір]] [[1975 жыл|1975]] |time= |команда1= [[Атлетико Мадрид]] {{ту|Испания}} |есеп= 2:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1=[[Хавьер Ирурета]] {{гол|34}} <br/> [[Рубен Айяла]] {{гол|85}} |голдар2= |стадион=«[[Висенте Кальдерон (стадион)|Висенте Кальдерон]]», [[Мадрид]] |көрермендер=65&nbsp;000  |referee= {{ту Чили}} [[Карлос Роблес]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_red_stripes | pattern_b =_red_stripes | pattern_ra =_red_stripes | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 0000FF | socks = ff0000 | title = Атлетико Мадрид }} |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_ind73h|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=Индепендьенте|pattern_sh=_whitesides}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Гомес]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Мело]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Эредия]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Агилар]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Капон]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Испания}} [[Эусебио Бехарано]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Испания}} [[Альберто Фернандес]] || || {{алаңнан|27}} |- |ж ||'''8'''||{{ту|Испания}} [[Аделардо Родригес Санчес|Аделардо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хавьер Ирурета]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Гарате]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Айяла]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Испания}} [[Игнасио Сальседо]] || || {{алаңға|27}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Луис Арагонес]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Перес]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Гальван]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Каррика]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Уго Саггиорато]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Перу}} [[Перси Рохас]] || || {{алаңнан|62}} |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Бочини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Бертони]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- ||ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Альдо Родригес]] || || {{алаңға|62}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] [[Санат:1974 жылғы футбол]] j7rofb1tjjmexej08y9i1sctb7l032x 0 679727 3651360 3102406 2026-09-05T23:57:43Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651360 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1973 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Ювентус]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =0 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата =[[28 қараша]] [[1973 жыл|1973]] | стадион =«[[Олимпико (стадион, Рим)|Стадио Олимпико]]», [[Рим]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1972|1972]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1974|1974]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 14-ші жарысы == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Ювентус]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1972/73]] турнирінің финалисі |- |{{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1973]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[28 қараша]] [[1973 жыл|1973]] |time= 20:30 [[UTC+1]] |команда1= [[Ювентус]] {{ту|Италия}} |есеп= 0:1 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |report=[https://web.archive.org/web/20131031045925/http://rsssf.com/tablesi/intconclub73.html Отчёт] |голдар1= |голдар2=[[Рикардо Бочини]] {{гол|80}} |стадион=«[[Олимпико (стадион, Рим)|Стадио Олимпико]]», [[Рим]] |көрермендер=22&nbsp;489 |referee={{ту Бельгии|20px}} [[Декур, Альфред|Альфред Декур]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы |pattern_la =_black stripes thin1 |pattern_b =_juve197274h |pattern_ra =_black stripes thin1 |pattern_so =_juve3 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title = Ювентус }} |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_ind73h|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=Индепендьенте|pattern_sh=_whitesides}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Дино Дзофф]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Лучано Спинози]] || || {{алаңнан|74}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джанпьетро Маркетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Клаудио Джентиле]] || || {{СҚ}} |- |қ ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Франческо Морини]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Сальвадоре]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Франко Каузио]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Антонелло Куккуредду]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Италия}} [[Пьетро Анастази]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Италия}} [[Жозе Алтафини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Роберто Беттега]] || || {{алаңнан|74}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Сильвио Лонгобукко]] || || {{алаңға|74}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Фернандо Виола]] || || {{алаңға|74}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Чехословакия}} [[Честмир Выцпалек]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] || || {{СҚ}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Раймондо]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Франсиско Са]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Гальван]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Маглиони]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Бочини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Бертони]] || || {{алаңнан|83}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- ||ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Алехандро Семеневич]] || || {{алаңға|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] [[Санат:Ювентус ФК ойындары]] [[Санат:1973 жылғы футбол]] dzq5g4szsoe1h88hxydoezbm0hdpx1f 0 679728 3651359 3102405 2026-09-05T23:57:40Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651359 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1974 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =Аякс | команда2 =Индепендьенте | команда1ел = {{ту|Нидерланд}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =4 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата = | стадион | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1971|1971]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1973|1973]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 13-ші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1971/72]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1972]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[6 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]] |time= |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 1:1 |команда2={{ту|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]] |голдар1= [[Франсиско Са]] {{гол|81}} |голдар2= [[Йохан Кройф]] {{гол|5}} |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер=60&nbsp;000  |referee= {{ту|КСРО}} [[Тофик Бахрамов]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_whiteborder | pattern_b = _ind72h | pattern_ra =_whiteborder | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = FF0000 | socks = FF0000 | title = Индепендьенте |pattern_sh=_whitesides}} |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | pattern_so = _redhorizontal | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Аякс }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Франсиско Са]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Пасториса]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Алехандро Семеневич]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Раймондо]] || || {{алаңнан|70}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Маглиони]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Данте Мирколи]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Булла]] || || {{алаңға|70}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Педро Дельяча]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Нидерланд}} [[Хейнц Стёй]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Германия}} [[Хорст Бланкенбург]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Сурбиер|Вим Сюрбир]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Нидерланд}} [[Барри Хюльсхофф]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Руд Крол]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ари Хан]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Нескенс]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Нидерланд}} [[Герри Мюрен]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Шак Сварт]] |- |ш ||'''14'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф]] || || {{алаңнан|30}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Кейзер]] {{капитан спорт}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Нидерланд}} [[Арнольд Мюрен]] || || {{алаңға|30}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Румыния}} [[Штефан Ковач]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[28 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]] |time= |команда1=[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]] {{ту|Нидерланд}} |есеп= 3:0 |команда2={{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |report=[ Отчёт] |голдар1=[[Йохан Нескенс|Нескенс]] {{гол|12}} <br> [[Джонни Реп |Джонни Реп]] {{гол|65}} {{гол|80}} |голдар2= |стадион=«[[Олимпиада стадионы (Амстердам)|Олимпиада стадионы]]», [[Амстердам]] |көрермендер=46&nbsp;511 |referee= {{ту|Парагвай}} [[Хосе Ромей]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = _whitesides | pattern_ra = | pattern_so = _redhorizontal | leftarm = FFFFFF | body = FF0000 | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Aякс }} |{{футбол формасы | pattern_la =_whiteborder | pattern_b = _ind72a | pattern_ra =_whiteborder | leftarm = 3D3A4F | body = 3D3A4F | rightarm = 3D3A4F | shorts = 000000 | socks = 3D3A4F | title = Индепендьенте |pattern_sh=_redsides|pattern_so=_whitehorizontal}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Нидерланд}} [[Хейнц Стёй]] |- |қ ||'''12'''||{{ту|Германия}} [[Хорст Бланкенбург]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Сурбиер|Вим Сюрбир]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Нидерланд}} [[Барри Хюльсхофф]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Нидерланд}} [[Руд Крол]] |- |ж ||'''15'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ари Хан]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Нескенс]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Нидерланд}} [[Герри Мюрен]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Нидерланд}} [[Шак Сварт]] || || {{алаңнан|62}} |- |ш ||'''14'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Кейзер]] {{капитан спорт}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''16'''||{{ту|Нидерланд}} [[Джонни Реп]] || || {{алаңға|62}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Румыния}} [[Штефан Ковач]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''21'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''20'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Франсиско Са]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''18'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Пасториса]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Алехандро Семеневич]] |- |ж ||'''22'''||{{ту|Уругвай}} [[Луис Гаристо]] || || {{алаңнан|73}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ш ||'''19'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Маглиони]] |- |ш ||'''15'''||{{ту|Аргентина}} [[Данте Мирколи]] || || {{алаңнан|64}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- ||ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Булла]] || || {{алаңға|64}} |- ||ж ||'''13'''||{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Маган]] || || {{алаңға|73}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойындары]] [[Санат:1972 жылғы футбол]] 9caqojgyahumptbqj007fdek5bna8ak 0 679734 3651358 3102369 2026-09-05T23:57:38Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651358 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Манчестер Юнайтед]] | команда2 =[[Эстудиантес]] | команда1ел = {{ту|Англия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =1 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1967|1967]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1969|1969]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1968 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1967/68]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]||[[Либертадорес кубогы 1968]] |} == Матч == === 1 ойын === {{матч туралы есептеме |мерзімі=25 қыркүйек 1968 |time= |команда1=[[Эстудиантес]] {{ту|Аргентина}} |есеп=1:0 |report= |команда2={{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]] |голдар1=[[Конильяро]] {{гол|28}} |голдар2= |стадион=«[[Бомбонера]]», [[Буэнос-Айрес]] |көрермендер=25 134 |referee={{ту|Парагвай}} Уго Соса Миранда}} {| width=92% |- |{{футбол формасы | pattern_la = _edelp1968 | pattern_b =_edelp1969h | pattern_ra = _edelp1968 | pattern_so = _manutdh0607 | leftarm = FFFFFF | body = FF0000 | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Эстудиантес }} |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = 0000FF | body = 0000FF | rightarm = 0000FF | shorts = 0000FF | socks = 0000FF | title = Манчестер Юнайтед }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Эстудиантес:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Аргентина}} [[Альберто Хосе Полетти]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Агирре Суарес]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Мадеро]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Уго Медина]] |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Аргентина}} [[Фелипе Рибаудо]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркос Конильяро]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Манчестер Юнайтед:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Англия}} [[Алекс Степни]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Ирландия}} [[Тони Данн]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Шотландия}} [[Фрэнсис Бернс]] |- |ж ||'''4''' ||{{ту|Шотландия}} [[Падди Креранд]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Англия}} [[Билл Фоулкс]] |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Англия}} [[Нобби Стайлз]] || {{қуылды|0|79}} |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Шотландия}} [[Уилли Морган]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Англия}} [[Дэвид Сэдлер]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Англия}} [[Бобби Чарльтон]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Шотландия}} [[Денис Лоу]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Солтүстік Ирландия}} [[Джордж Бест]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Мэтт Басби]] |} |} === 2 ойын === {{матч туралы есептеме |мерзімі=16 қазан 1968 |time= |команда1=[[Манчестер Юнайтед]] {{ту|Англия}} |есеп=1:1 |report= |команда2={{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]] |голдар1=[[Уилли Морган]] {{гол|89}} |голдар2=[[Хуан Рамон Верон]] {{гол|7}} |стадион=«[[Олд Траффорд]]», [[Манчестер]] |көрермендер=63&nbsp;428 |referee={{ту|Югославия}} Константин Зецевич}} {| width=92% |- |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _whitecollarsimple | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = E20E0E | body = E20E0E | rightarm = E20E0E | shorts = FFFFFF | socks = E20E0E | title = Манчестер Юнайтед }} |{{футбол формасы | pattern_la = _redborder | pattern_b = _redwhitevertical2 | pattern_ra = _redborder | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Эстудиантес }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Манчестер Юнайтед:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Англия}} [[Алекс Степни]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Ирландия}} [[Шей Бреннан]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Ирландия}} [[Тони Данн]] |- |ж ||'''4''' ||{{ту|Шотландия}} [[Падди Креранд]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Англия}} [[Билл Фоулкс]] |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Англия}} [[Дэвид Сэдлер]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Шотландия}} [[Уилли Морган]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Англия}} [[Брайан Кидд]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Англия}} [[Бобби Чарльтон]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Шотландия}} [[Денис Лоу]] || || {{алаңнан|43}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Солтүстік Ирландия}} [[Джордж Бест]] || {{қуылды|0|88}} |- |colspan=3|'''Алаңға шықандар:''' |- |ш ||'''12'''||{{ту|Италия}} [[Карло Сартори]] || || {{алаңға|43}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Мэтт Басби]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Эстудиантес:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Аргентина}} [[Альберто Хосе Полетти]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Агирре Суарес]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Мадеро]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Уго Медина]] || {{қуылды|0|88}} |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Аргентина}} [[Фелипе Рибаудо]] || || {{алаңнан|71}} |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркос Конильяро]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шықандар:''' |- |ш ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Эчекопар]] || || {{алаңға|71}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub68.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойындары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]] [[Санат:1968 жылғы футбол]] 53f3imq1z1vcmezu0ap88gncsv36zw3 0 679739 3651357 3651056 2026-09-05T23:57:34Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651357 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1966 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 = [[Интернационале]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1964|1964]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1966|1966]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' алтыншы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Интернационале]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1964/65]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1965]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[8 қыркүйек]] [[1965 жыл|1965]] |time= 21:30 [[UTC+1]] |команда1= [[Интернационале]] {{ту|Италия}} |есеп= 3:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1= [[Хоакин Пейро]] {{гол|3}} <br> [[Сандро Маццола]] {{гол|22}} {{гол|59}} |голдар2= |стадион=«[[Джузеппе Меацца (стадион)|Джузеппе Меацца]]», [[Милан]] |көрермендер=75&nbsp;000 |төреші= {{ту|Германия}} [[Рудольф Крейтлейн]] }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_black_stripes|pattern_b=_internazionale1965h|pattern_ra=_black_stripes|pattern_sh=|pattern_so=_bluetop|leftarm=003399|body=000000|rightarm=003399|shorts=000000|socks=000000|title=Inter Milan}} |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте|pattern_so=_redtopwhitestripe}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Наварро]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[рауль Бернао]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Висенте де ла Мата]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Роке Аваллай]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[15 қыркүйек]] [[1965 жыл|1965]] |time= 21:30 [[UTC-3]] |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 0:0 |команда2= {{ту|Италия}} [[Интернационале]] |голдар1= |голдар2= |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер=80&nbsp;000 |төреші= {{ту|Перу}} [[Артуро Ямасаки]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте|pattern_so=_redtopwhitestripe}} |{{Football kit|pattern_la=_black_stripes|pattern_b=_internazionale1965h|pattern_ra=_black_stripes|pattern_sh=|pattern_so=_bluetop|leftarm=003399|body=000000|rightarm=003399|shorts=000000|socks=000000|title=Inter Milan}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Наварро]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Томас Ролан]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Бернао]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Мура]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Роке Аваллай]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Мори]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub65.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1965 жылғы футбол]] [[Санат:Интернационале ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] 1qkkrwt4fy2mk5njgjkpc2xu0h9ior2 0 679741 3651356 3650690 2026-09-05T23:57:32Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651356 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Интернационале]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1963|1963]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1965|1965]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' бесінші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Интернационале]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1963/64]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1964]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[9 қыркүйек]] [[1964 жыл|1964]] |time= |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Италия}} [[Интернационале]] |голдар1= [[Марио Родригес]] {{гол|59}} |голдар2= |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер= 65&nbsp;000 |төреші= {{ту|Бразилия}} [[Армандо Маркес]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте|pattern_so=_redtopwhitestripe}} |{{футбол формасы | pattern_la =_black_stripes | pattern_b =_blackstripes | pattern_ra =_black_stripes | leftarm = 1041B5 | body = 1041B5 | rightarm = 1041B5 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Интер |pattern_so=_bluetop}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Томас Ролан]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Мальдонадо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Бернао]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Мура]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Педро Проспитти]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Карло Таньин]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[23 қыркүйек]] [[1964 жыл|1964]] |time= |команда1= [[Интернационале]] {{ту|Италия}} |есеп= 2:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1= [[Сандро Маццола]] {{гол|8}} <br> [[Марио Корсо]] {{гол|39}} |голдар2= |стадион=«[[Джузеппе Меацца (стадион)|Джузеппе Меацца]]», [[Милан]] |көрермендер= 50&nbsp;164 |төреші= {{ту|Мажарстан}} [[Ено Гире]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_blackborder | pattern_b =_inter6465a | pattern_ra =_blackborder | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = FFFFFF | title = Интер |pattern_so=_bluetop}} |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте|pattern_so=_redtopwhitestripe}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[джулиано Сарти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Сауль Малатрази]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Аурелио Милани]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] || || {{қуылды|0|}} |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Декария]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Пафлик]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Мальдонадо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Луис Эрнесто Суарес]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Мура]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Педро Проспитти]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |} === 3 ойын. Плей-офф === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[26 қыркүйек]] [[1964 жыл|1964]] |time= |команда1= [[Интернационале]] {{ту|Италия}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1= [[Корсо, Марио|Корсо]] {{гол|110}} |голдар2= |стадион=«[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]]», [[Мадрид]] |көрермендер= 25&nbsp;000 |төреші= {{ту|Испания}} [[Хосе де Мендибиль]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_blackborder | pattern_b =_inter6465a | pattern_ra =_blackborder | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = FFFFFF | title = Интер |pattern_so=_bluetop}} |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Сауль Малатрази]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Карло Таньин]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Анджело Доменгини]] |- |ж ||||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Аурелио Милани]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан КарлосГусман]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Декария]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Пафлик]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Мальдонадо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Бернао]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Педро Проспитти]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Луис Эрнесто Суарес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub64.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Интернационале ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] ps6yvkmqxevmjbmmom40ryn5ah0itvh 0 679745 3651355 3102347 2026-09-05T23:57:29Z LCont5 150191 Дұрыс футболка 3651355 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Бенфика]] | команда2 =[[Пеньяроль]] | команда1ел = {{ту|Португалия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 7 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1960|1960]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1962|1962]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' екінші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Португалия}} [[Бенфика]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1960/61]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]]||[[Либертадорес кубогы 1961]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[4 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]] |time= |команда1= [[Бенфика]] {{ту|Португалия}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]] |report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub61.html Отчёт] |голдар1= [[Мариу Колуна]] {{гол|60}} |голдар2= |стадион=«[[Эштадиу да Луж]]», [[Лиссабон]] |көрермендер= 40&nbsp;000 |төреші= {{ту|Швейцария}} [[Отмар Хубер]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica6061 | pattern_ra = _whiteborder | pattern_so = | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |{{футбол формасы|pattern_la=_peñarol5862h|pattern_b=_peñarol5862h|pattern_ra=_peñarol5862h|leftarm=FFDE00|body=FFDE00|rightarm=FFDE00|shorts=000000|socks=000000|title=Пеньяроль}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ ||||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]] |- |қ ||||{{ту|Португалия}} [[Антониу Сарайва]] |- |қ ||||{{ту|Португалия}} [[Мариу Жуан]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жоакин Сантана]] |- |ш ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] {{капитан спорт}} |- |ш ||||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] |- |ш ||||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Эдгардо Гонсалес]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}} |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агерре]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |- |ж ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Анхель Рубен Кабрера]] |- |ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сасия]] |- |ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Эрнесто Ледесма]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[17 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]] |time= |команда1= [[Пеньяроль]] {{ту|Уругвай}} |есеп= 5:0 |команда2= {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |голдар1= [[Хосе Сасия]] {{гол|10|пен.}}<br>[[Хуан Хойя]] {{гол|18}}{{гол|28}}<br>[[Альберто Спенсер]] {{гол|42}}{{гол|58}} |голдар2= |стадион=«[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]] |көрермендер= 56&nbsp;358 |төреші= {{ту|Аргентина}} [[Карлос Рэй Фино]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы|pattern_la=_peñarol5862h|pattern_b=_peñarol5862h|pattern_ra=_peñarol5862h|leftarm=FFDE00|body=FFDE00|rightarm=FFDE00|shorts=000000|socks=000000|title=Пеньяроль}} |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica6061 | pattern_ra = _whiteborder | pattern_so = | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}} |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Гонсалес, Эдгардо|Эдгардо Гонсалес]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Гонсальвес, Нестор|Нестор Гонсальвес]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Агерре, Вальтер|Вальтер Агерре]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Кубилья, Луис|Луис Кубилья]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Ледесма, Эрнесто|Эрнесто Ледесма]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Сасия, Хосе|Хосе Сасия]] |- |ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Спенсер, Альберто|Альберто Спенсер]] |- |ш ||||{{ту|Перу}} [[Хойя, Хуан|Хуан Хойя]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Скароне, Роберто|Роберто Скароне]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Антонио Сарайва]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Жуан]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу да Сильва Мендеш]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] {{капитан спорт}} |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} |} === 3 матч. Плей-офф === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[19 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]] |time= |команда1= [[Пеньяроль]] {{ту|Уругвай}} |есеп= 2:1 |команда2= {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub61.html Отчёт] |голдар1= [[Сасия, Хосе|Сасия]] {{гол|5}} {{гол|40|пен.}} |голдар2= [[Эйсебио]] {{гол|35}} |стадион=«[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]] |көрермендер= 60&nbsp;241 |төреші= {{ту|Аргентина}} [[Хосе Луис Праддауде]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы |pattern_la =_penarol0910h |pattern_b =_penarol10h |pattern_ra =_penarol0910h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFDD00 | title = Пеньяроль }} |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica6061 | pattern_ra = _whiteborder | pattern_so = | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}} |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Эдгардо Гонсалес]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агерре]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Эрнесто Ледесма]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сасия]] |- |ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]] |- |ш ||||{{ту|Перу}} [[Хуан Хойя]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Умберту да Силва Фернандеш|Умберту]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] {{капитан спорт}} |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] [[Санат:Пеньяроль ФК ойындары]] [[Санат:1961 жылғы футбол]] oa3o62u1kkn4fglmeeetbhhqlyufw0l 0 679747 3651354 3102336 2026-09-05T23:56:53Z LCont5 150191 3651354 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1960 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Реал Мадрид]] | команда2 =[[Пеньяроль]] | команда1ел = {{ту|Испания}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =5 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата =[[3 шілде]] [[1960 жыл]]<br> [[4 қыркүйек]] [[1960 жыл]] | стадион =[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]], [[Монтевидео]]<br>[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]] | алдыңғы = | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1961|1961]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' тұңғыш жарысы. Испанияның "[[Реал Мадрид]]" және Уругвайдың "[[Пеньяроль]]" клубтары ойнады. Екі ойын қорытындысында 5:1 (0:0, 5:1) есебімен жеңіске жеткен "Реал Мадрид" турнирдің тұңғыш жеңімпазы атанды. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1959/60]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]]||[[Либертадорес кубогы 1960]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[3 шілде]] [[1960 жыл|1960]] |time= |команда1=[[Пеньяроль]] {{ту|Уругвай}} |есеп=0:0 (0:0) |команда2={{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub60.html Отчёт] |голдар1= |голдар2= |стадион=[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]], [[Монтевидео]] |көрермендер=  |төреші={{ту|Аргентина}} Хосе Луис Праддауд }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la = _peñarol5862h| pattern_b = _peñarol5862h | pattern_ra = _peñarol5862h| leftarm = FFDE00 | body = FFDE00 | rightarm = FFDE00 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Пеньяроль }} |{{футбол формасы |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm= FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Реал Мадрид }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Сантьяго Пино]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агерре]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Нилтон Алвес да Силва|Салвадор]] |- |ж || ||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |- |ж || ||{{ту|Уругвай}} [[Карлос Линасса]] |- |ш || ||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Хохберг]] |- |ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]] |- |ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Карлос Борхес]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Аргентина}} [[Рохелио Домингес]] |- |қ || ||{{ту|Испания}} [[Маркос Алонсо Имас|Маркитос]] |- |қ || ||{{ту|Испания}} [[Хосе Сантамария]] |- |қ || ||{{ту|Испания}} [[Пачин|Энрике Пачин]] |- |ж || ||{{ту|Испания}} [[Хосе Мария Видаль]] |- |ж || ||{{ту|Испания}} [[Хосе Мария Саррага]] |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Канарио (футболшы)|Канарио]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Луис Дель Соль]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Мануэль Буэно]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Ференц Пушкаш]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Альфредо ди Стефано|Альфредо Ди Стефано]] |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Мигель Муньос|Муньос Мигель]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[4 қыркүйек]] [[1960 жыл|1960]] |time= |команда1={{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |есеп=5:1 (4:0) |команда2=[[Пеньяроль]] {{ту|Уругвай}} |report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub60.html Отчёт] |голдар1=[[Ференц Пушкаш]] {{гол|2}}, {{гол|8}} <br> [[Альфредо ди Стефано|Альфредо Ди Стефано]] {{гол|3}} <br> [[Чус Эррера]] {{гол|40}} <br> [[Франсиско Хенто]] {{гол|54}} |голдар2=[[Альберто Спенсер]] {{гол|80}} |стадион=[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]] |көрермендер= ~ 100 000 |төреші={{ту|Англия}} [[Кен Астон]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Реал Мадрид }} |{{футбол формасы | pattern_la = _peñarol5862h| pattern_b = _peñarol5862h | pattern_ra = _peñarol5862h| leftarm = FFDE00 | body = FFDE00 | rightarm = FFDE00 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Пеньяроль }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Аргентина}} [[Рохелио Домингес]] |- |қ || ||{{ту|Испания}} [[Маркос Алонсо Имас|Маркитос]] |- |қ || ||{{ту|Испания}} [[Хосе Сантамария]] |- |қ || ||{{ту|Испания}} [[Пачин|Энрике Пачин]] |- |ж || ||{{ту|Испания}} [[Хосе Мария Видаль]] |- |ж || ||{{ту|Испания}} [[Хосе Мария Саррага]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Чус Эррера]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Луис Дель Соль]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Франциско Хенто|Франсиско Хенто]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Ференц Пушкаш]] |- |ш || ||{{ту|Испания}} [[Альфредо ди Стефано|Альфредо Ди Стефано]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Мигель Муньос|Муньос Мигель]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Сантьяго Пино]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Франсиско Маевски]] |- |қ || ||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агирре]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Нилтон Алвес да Силва|Салвадор]] |- |ж || ||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |- |ж || ||{{ту|Уругвай}} [[Карлос Линасса]] |- |ш || ||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Хохберг]] |- |ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]] |- |ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Карлос Борхес]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub60.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]] [[Санат:Пеньяроль ФК ойындары]] [[Санат:1960 жылғы футбол]] 4v5siqs2a7u7j1nza2185dzx027qi8k 0 684629 3651335 3650097 2026-09-05T20:07:41Z Nurken 111493 3651335 wikitext text/x-wiki {{Қоғамдық көлік | атауы = Астана жеңіл метрополитені | сайт = https://cts.gov.kz/ | жүйе_ұзындығы = 22,4 км | бекет = 18 | иесі = «City Transportation Systems» ЖШС | орта_жылдамдық = 40–50 км/сағ | жоғары_жылдамдық = 80 км/сағ | сурет = Astana Light Metro car in July 2025 (cropped).jpg | жұмысын_бастады = 16 мамыр 2026 жыл | орны = [[Астана]], [[Қазақстан]] | ең_аз_көлбеу_радиусы = 1435 мм }} '''Астана жеңіл метрополитені''' ('''Астана LRT''', ресми атауы — '''Тарлан-Астана''')<ref>[https://qumash.kz/news/lrt-v-stolitse-ofitsialno-pereimenovali-v-tarlan-astana/ Астана ЛРТ ресми түрде атауын өзгертті]</ref> — Қазақстанның елордасы [[Астана]]дағы жерүсті жеңіл рельсті метро жүйесі. Бұл Қазақстандағы екінші ([[Алматы метросы|Алматы метрополитені]]нен кейін) және Орталық Азиядағы үшінші (Ташкент пен Алматыдан кейін) қалалық жоғары жылдамдықты рельсті көлік жүйесі. Жүйе толығымен жер үсті және эстакадада орналасқан, автоматтандырылған (GoA4 деңгейі).<ref name=":0">{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане.|url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz}}</ref> 2026 жылғы 16–17 мамырларда [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|бірінші желісі]] іске қосылды.<ref name=":1">{{Cite web|title=Уже скоро: дату запуска LRT назвали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/uze-skoro-datu-zapuska-lrt-nazvali-v-astane}}</ref> Жүйе қаланың солтүстік-оңтүстік бағытын қамтиды: [[Астана Нұрлы жол]] теміржол вокзалынан [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|халықаралық әуежай]]ға дейін.<ref name=":0" /> == Тарихы == {| class="wikitable" !Жыл !Оқиға |- |2005 |Астана әкімдігі «Астананың жаңа транспорттық жүйесі» бағдарламасын қабылдады. Жерасты метросы мен монорельс сияқты нұсқалар қарастырылды, бірақ шығындарды оңтайландыру үшін жерүсті және эстакадалық нұсқа таңдалды. |- |2008 |Astana LRT компаниясы құрылады. |- |2010 |Астана әкімі Иманғали Тасмағамбетов елордада LRT салу жоспарын жариялады. Жоба көлік кептелісін азайтып, ескі теміржол вокзалын жаңа әкімшілік орталықпен байланыстыруы тиіс болды. Ұзындығы 61,1 км болатын желіні төрт кезеңмен салу жоспарланды.<ref name=":2">{{Cite web|title=От Тасмагамбетова до Кульгинова. Как 5 акимов пытались решить вопрос с LRT|url=https://tengrinews.kz/article/tasmagambetova-kulginova-5-akimov-pytalis-resit-vopros-lrt-1232/}}</ref> |- |2011 |LRT құрылысының капсуласы салтанатты түрде қойылды. Жалпы ұзындығы 41,81 км болатын үш желі жобаланды. Бірінші желі әуежайды Abu Dhabi Plaza кешенімен, кейін жаңа вокзалмен байланыстыруы тиіс еді.<ref name=":2" /> |- |2012 |Францияның Alstom компаниясы EXPO-2017 көрмесіне арнап 3 желі, 42 аялдама және 50-ге жуық трамвайдан тұратын жоба ұсынды.<ref name=":2" /> |- |2013 |Президент Нұрсұлтан Назарбаев француз компаниялары ұсынған LRT жобасының қымбат екенін айтып, оның орнына BRT (жылдам автобус жүйесі) жобасын қарастыруды тапсырды.<ref name=":2" /> |- |2015 |Қытай компанияларымен (China Railway International Group және басқалары) 1,5 млрд доллар көлеміндегі несие келісімге қол қойылды. Соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.<ref name=":3">{{Cite web|title=Семь человек приговорены к длительным тюремным срокам по делу «Астана LRT»|url=https://www.azattyqasia.org/a/31278502.html|date=2021}}</ref> Негізгі жұмыстар EXPO 2017 дейін аяқталуы тиіс болатын.<ref name=":4">{{Cite web|title=[Suspended Portion] China Development Bank provides $1.6 billion loan for Phase 1 of the Astana Light Rail Construction Project (Linked to Record ID#53932, #105607, and #105665)|url=https://china.aiddata.org/projects/53930/}}</ref> |- |2015 |«Астанагенплан» ұйымы LRT құрылысы 2020 жылдан кейін басталатынын мәлімдеді. Желі әуежайдан EXPO аумағы арқылы жаңа теміржол вокзалына дейін созылуы тиіс болды.<ref name=":2" /> |- |2016 |Астана әкімі Әділбек Жақсыбеков LRT жобасының жүзеге асатынын растады. Жол жүру бағасы 200 теңге болады деп хабарланды.<ref name=":2" /> |- |2017 |Әсет Исекешев Қытайда LRT жобасын талқылады. Компания өкілдері LRT тәулігіне 146 мың жолаушы тасымалдай алады деп мәлімдеді.<ref name=":2" /> |- |2018 |Жобаның жалпы құны 1,887 млрд доллар деп жарияланды. Ұзындығы 22,4 км болатын желіні қытайлық компаниялар салатын болды. Сол жылы құрылысқа 16,2 млрд теңге бөлінді. Кейін Astana Banki-де LRT-ға арналған 200 млн доллар «тұрып қалғаны» белгілі болды.<ref name=":2" /> |- |2019 |Астана әкімі Бақыт Сұлтанов қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты құрылыс тоқтатылғанын айтты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жобаны сынға алып, Үкіметке мәселені түпкілікті шешуді тапсырды. Алтай Көлгіновке жобаны аяқтау үшін инвестор іздеу міндеті жүктелді.<ref name=":2" /> |- |2020 |«Астана LRT» компаниясы атауын City Transportation Systems (CTS) деп өзгертті.<ref name=":2" /> |- |2021–2023 |LRT жобасына қатысты сыбайлас жемқорлық істері бойынша сот процестері өтті. Бірқатар бұрынғы шенеуніктер мен компания басшылары жауапқа тартылды.<ref name=":2" /> |- |2024–2025 |Құрылыс жұмыстары жалғасты. Алғашқы вагондарды дайындау және рельс төсеу жұмыстары жүргізілді. 2025 жылы халықаралық іздеуде жүрген Талғат Ардан Түркияда ұсталды.<ref name=":2" /> |- |2026 |16–17 мамыр күндері алғашқы бағыты бойынша іске қосылып, пайдалануға берілді.<ref name=":1" /> |} == Қаржыландыру == [[Сурет:Строительство ЛРТ Астаны.jpg|нобай|Астана қаласындағы салынып жатқан LRT көрінісі (2019 жыл)|500x500 нүкте]]Жоба негізінен Қытайдың даму банкінің (China Development Bank) кредиті есебінен қаржыландырылды. 2015 жылы 1,6 млрд АҚШ доллары көлемінде несие берілді. Қазақстан үкіметі бұл несиеге кепілдік берген. Қытай консорциумы (China Railway International Group және басқалары) жалпы мердігер ретінде тартылды. Құрылыс барысында қаражаттың бір бөлігі «Банк Астана» АҚ арқылы өткен, кейін банктің банкроттығына байланысты бірнеше миллиард теңге жоғалды (әртүрлі деректер бойынша 257 млн долларға дейін). Кейін мемлекет бұл қаражаттың бір бөлігін қайтарды.<ref name=":4" /> 2015 жылы 7 мамырда China Railway International Group Co., Ltd. және Beijing State-Owned Assets Management Co., Ltd. компаниялары «Астана LRT» ЖШС-мен Астана жеңіл рельсті көлік (LRT) жүйесінің бірінші кезеңін салуға арналған EPC-келісімшартқа қол қойды. Кейін 2015 жылғы 31 тамызда Қытайдың Даму Банкі (CDB) жобаға 1,6 млрд доллар көлемінде несие беруге келісті. Несие 20 жыл мерзімге, 3 жылдық жеңілдік кезеңімен және LIBOR + 2,5% мөлшерлемесімен рәсімделді. Қазақстан үкіметі қарызға мемлекеттік кепілдік берген.<ref name=":4" /> «Астана LRT» ЖШС 2011 жылы Астана қаласының меншігіндегі арнайы жобалық компания ретінде құрылды. Сол жылы Alstom жетекшілік еткен халықаралық консорциум LRT салу келісімшартын жеңіп алып, Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2011 жылғы 4 шілдеде іргетасын қалаған болатын. Алайда жоба қымбаттығына байланысты тоқтатылып, кейін қытайлық компаниялардың қатысуымен қайта жанданды.<ref name=":4" /> Жоба ұзындығы 22,4 км болатын және әуежайдан «Нұрлы жол» теміржол вокзалына дейін созылатын 18 станциялы желіні қамтыды. Бағыт Назарбаев университетін, Abu Dhabi Plaza кешенін және Үкімет үйін байланыстыруы тиіс еді. Жобаның жалпы құны шамамен 1,8 млрд доллар деп бағаланды. Күніне орта есеппен 150 мың жолаушы тасымалдау жоспарланды.<ref name=":4" /> Құрылыс 2017 жылғы 22 мамырда басталды. LRT желісін EXPO-2017 көрмесіне дейін аяқтау жоспарланғанымен, қаржылық қиындықтар мен кешігулер салдарынан жұмыс баяу жүрді. 2018 жылға қарай құрылыс тек 23%-ға орындалған. Қытай Даму Банкі бөлген қаражаттың бір бөлігі жобаға жұмсалмай, Astana Banki-дегі есепшотта сақталған. Кейін банк лицензиясынан айырылып, қаржы мәселелері туындады. Осыдан кейін CDB 2018 жылы жобаны қаржыландыруды тоқтатты.<ref name=":4" /> Жоба EXPO-2017 халықаралық көрмесіне дейін аяқталады деп жоспарланғандықтан, бастапқы межелі мерзім ретінде 2017 жылғы 9 маусым белгіленген. Қытай Даму Банкі (CDB) берген 1,6 млрд долларлық несие бойынша пайыздық мөлшерлеме LIBOR + 2,5% болған. AidData ұйымы 2015 жылғы орташа 6 айлық LIBOR көрсеткішін (0,519%) есепке алып, жалпы мөлшерлемені шамамен 3%-дан жоғары деп бағалаған.<ref name=":4" /> 2019 жылы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаға байланысты сыбайлас жемқорлық фактілерін тексеруді тапсырды. Ол жобаны «экономикалық тұрғыдан түсініксіз» деп атады. Соған қарамастан, шығындардың көп болуына байланысты Қазақстан жобаны толық тоқтатпай, оны ішкі облигациялар есебінен қаржыландыруды жалғастырды.<ref name=":4" /> 2020 жылғы 26 шілдеде «Астана LRT» ЖШС атауын City Transportation Systems (CTS) ЖШС деп өзгертті. Компанияның 2019 жылғы қаржылық есебінде Қытай Даму Банкінен алынған 1,6 млрд долларлық қарыздың сол жылы өтелгені көрсетілген.<ref name=":4" /> Кейін жоба қайта қаралып, станциялар саны 18-ден 11-ге қысқартылды. Қытай Даму Банкінен алынған қарыздың көлемі де шамамен 344 млн долларға дейін азайтылып, қайта құрылымдалды. Алайда 2021 жылға қарай жоба әлі аяқталмаған еді, ал аяқталмай қалған бетон тіректер жергілікті тұрғындар арасында «жемқорлық ескерткіші» деп атала бастады.<ref name=":4" /> 2019 жылдың жазында Қазақстан Премьер-министрінің бірінші орынбасары әрі қаржы министрі Әлихан Смайылов LRT құрылысына Қытайдың мемлекеттік даму банкінен 1,5 млрд доллар қарыз алынғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.<ref name=":3" /> Алайда мердігерлер мәселелеріне байланысты Қытай банкі жобаны қаржыландыруды тоқтатқан. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі құрылысты аяқтау үшін қосымша 1,2 млрд доллар бөлу мүмкіндігін қарастырған.<ref name=":3" /> 2026 жылғы республикалық бюджетті ЛРТ-ға 66 млрд теңге қарастырылған.<ref name=":5">{{Cite web|title=Круговорот денег: из бюджета выделят миллиарды на LRT, чтобы тут же их вернуть|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/krugovorot-deneg-byudjeta-vyidelyat-milliardyi-lrt-tut-ih-584695/}}</ref> Қала әкімдігі бұл қаражат қосымша құн салығын төлеуге бағытталатынын хабарлады.<ref name=":5" /> == Техникалық сипаттамасы == Астана ЛРТ — қаланың көлік кептелісін азайтуға, экологияны жақсартуға және тұрақты дамуға бағытталған маңызды жоба. Ол Астананың халықаралық имиджін көтереді және Орталық Азиядағы алғашқы автоматтандырылған жеңіл метро жүйесі. Жобаның одан әрі кеңеюі жоспарлануда.<ref name=":0" /> Жоба Қытай инвестицияларымен және қазақстандық қаражатпен жүзеге асты. Бастапқыда 1,8 млрд долларға жуық қаражат тартылған.<ref>{{Cite web|title=Итоговый счёт: сколько потратили на строительство LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/itogovyi-scet-skolko-potratili-na-stroitelstvo-lrt-v-astane}}</ref> Астана (LRT) жолаушылар тасымалының бекітілген ережелерге сәйкес, жолаушылар жол жүру билетін сапар соңына дейін сақтауға міндетті. Жарамсыз билет пайдаланған немесе жолақысын төлеуден бас тартқан адамдар жақын станцияда түсіріледі. 7–15 жас аралығындағы балаларға билет құнына 50% жеңілдік қарастырылған. Ал 7 жасқа дейінгі бір баланы ересек адам тегін алып жүре алады. LRT арқылы көлемі 180 см-ден асатын, салмағы 60 кг-нан ауыр жүктерді және ұзындығы 190 см-ден асатын заттарды тасымалдауға болмайды.<ref name=":6">{{Cite web|title=Скидки для детей и ограничения на провоз багажа: правила пользования LRT утвердили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/skidki-dlia-detei-i-ograniceniia-na-provoz-bagaza-pravila-polzovaniia-lrt-utverdili-v-astane}}</ref> Астана қаласының мектеп оқушылары мен арнайы жеңілдіктері бар азаматтарға жол жүру тегін.<ref>{{Cite web|title=От транспортных карт до биометрии: как оплатить поездку на LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/ot-transportnyx-kart-do-biometrii-kak-oplatit-poezdku-na-lrt-v-astane}}</ref> Жол жүру тарифі 200 теңге болады<ref name=":7">{{Cite web|title=Тарифы на проезд в LRT установили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/tarify-na-proezd-v-lrt-ustanovili-v-astane}}</ref><ref name=":6" /> Оператор — «City Transportation Systems» (ТОО «CTS»).<ref name=":7" /> Жүйе жолаушыларға қатты ауа-райы жағдайында (суық қыс, ыстық жаз) ыңғайлы болу үшін жабық станциялармен жабдықталған.<ref name=":0" /> Астанадағы LRT желісінде 187 жарықдиодты бағдаршам орнатылды. Олар станцияларда, жол аралықтарында және депода орналасқан.<ref>{{Cite web|title=Зачем на линии LRT в Астане установили 187 светофоров|url=https://informburo.kz/novosti/zacem-na-linii-lrt-v-astane-ustanovili-187-svetoforov}}</ref> * '''Желі саны''': 1 (тағы 2 жобалануда). * '''Станциялар саны''': 18. * '''Жалпы ұзындығы''': 21,5 – 22,4 км. * '''Жол ені''': 1435 мм (стандартты еуропалық колея). * '''Орташа жылдамдық''': 50 км/сағ. * '''Максималды жылдамдық''': 80 км/сағ.<ref>{{Cite web|title=Тестовая эксплуатация LRT в Астане: поезда разогнали до 80 км/ч|url=https://informburo.kz/novosti/testovaia-ekspluataciia-lrt-v-astane-poezda-razognali-do-80-kmc}}</ref> * '''Пойыздар''': 19 дана «TRITON» (CRRC Tangshan, Қытай) құрамы, 4 вагоннан тұрады. Әр құрамда ~652 жолаушыға арналған орын.<ref>{{Cite web|title=LRT в Астане вышел на новый этап испытаний|url=https://informburo.kz/novosti/lrt-v-astane-vysel-na-novyi-etap-ispytanii}}</ref> * '''Депо''': 1 (әуежай маңында). * '''Басқару''': Толық автоматтандырылған (driverless). == Маршрут == === Бірінші бағыт (Line 1) – Аэропорт – Нұрлы жол === Солтүстік-оңтүстік бағыты: [[Астана Нұрлы Жол]] вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Әуежай]]ға дейін. Негізгі станциялар (2025 жылы бекітілген атаулар):<ref name=":0" /> * [[Әуежай (метро стансасы)|Әуежай]] (Airport) * [[Атамекен (метро стансасы)|Атамекен]] * [[Есіл (метро стансасы)|Есіл]] * [[Мәңгілік Ел (метро стансасы)|Мәңгілік Ел]] * [[Астана жұлдызы (метро стансасы)|Астана жұлдызы]] * [[Нұра (метро стансасы)|Нұра]] * [[Университет (метро стансасы)|Университет]] * [[Ұлы Дала (метро стансасы)|Ұлы Дала]] * [[Астана Арена (метро стансасы)|Астана Арена]] * [[Жекпе-жек сарайы (метро стансасы)|Жекпе-жек сарайы]] * [[Сығанақ (метро стансасы)|Сығанақ]] * [[Бәйтерек (метро стансасы)|Бәйтерек]] * [[Министрліктер үйі (метро стансасы)|Министрліктер үйі]] * [[Ұлттық мұражай (метро стансасы)|Ұлттық мұражай]] * [[Театр (метро стансасы)|Театр]] * [[Мыңжылдық аллеясы (метро стансасы)|Мыңжылдық аллеясы]] * [[Жібек жолы (метро стансасы, Астана)|Жібек жолы]] * [[Нұрлы жол (метро стансасы)|Нұрлы жол]] Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін).<ref name=":0" /> === Екінші бағыт (Line 2) – Астана – Қосшы === Екінші бағыт Астана мен Қосшы қалаларының арасында салынатын болды. Негізгі геологиялық жұмыстар 2026 жылдың 3 мамырында басталды<ref>{{Cite web|title=Когда LRT продлят для правого берега Астаны и Косшы|url=https://informburo.kz/novosti/kogda-lrt-prodliat-dlia-pravogo-berega-astany-i-kossy}}</ref> Мамыр айында алғашқы бетон бағана құйылды. Қосшыға дейін 300 баған, 538 темір-бетон эстакада бағандары, сегіз монолит баған дайындау жоспарланған.<ref>{{Cite web|title=В Астане начали строительство второй очереди LRT|url=https://informburo.kz/novosti/v-astane-nacali-stroitelstvo-vtoroi-oceredi-lrt}}</ref><ref>[https://cts.gov.kz/press-center/news/lrt-ekinshi-kezegi-ayasynda-al-ash-y-tirek-yylyp-al-ash-y-temirbetondy-rastyrmaly-ar-aly-dayyndaldy/ LRT екінші кезегі аясында алғашқы тірек құйылып, алғашқы темірбетонды құрастырмалы арқалық дайындалды.]</ref> === Үшінші бағыт (Line 3) – Сығанақ – Астана-1 теміржол вокзалы === == Жемқорлық дауы == Астана жеңіл метрополитені (ЛРТ) жобасы Қазақстандағы ең ірі коррупциялық істердің бірі ретінде белгілі болды және «коррупция ескерткіші» деген атқа ие болды. Жобаның құрылысы барысында бюджет қаражаты мен кредит қаражатын жымқыру фактілері анықталды, бұл құрылыстың ұзаққа созылуына және қосымша шығындарға әкелді.<ref name=":8">{{Cite web|title=Коррупция на три буквы: ЛРТ в Астане — долгострой, который никогда не окупится?|url=https://orda.kz/korrupcija-na-tri-bukvy-lrt-v-astane-dolgostroj-kotoryj-nikogda-ne-okupitsja-397619/}}</ref> 2017–2019 жылдары жоба бойынша жемқорлық шу шықты. Тергеу нәтижесінде ЛРТ жобасын жүзеге асыру кезінде 5,8 млрд теңге (шамамен 11–15 млн доллар) жымқырылғаны анықталды. Айыптаулар бойынша, шенеуніктер мен компания басшылары бюджет қаражатын ұрлау үшін алдын ала сговор жасаған. * '''Талғат Ардан''' — ТОО «Астана LRT» компаниясының бұрынғы төрағасы (2014–2017 жж.). Ол істің негізгі фигуранты болды. 2019 жылы халықаралық іздеуге салынды, 2024 жылы заочно 7–9 жылға бас бостандығынан айырылды (қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және жымқыру бабы бойынша).<ref name=":9">{{Cite web|title=Хищения в "Астана LRT": Каната Султанбекова и Талгата Ардана заочно осудили на семь лет|url=https://www.zakon.kz/pravo/6392402-khishcheniya-v-astana-LRT-kanata-sultanbekova-i-talgata-ardana-zaochno-osudili-na-sem-let.html|date=2023}}</ref> 2025 жылы Түркияда (Анталия) ұсталды.<ref>{{Cite web|title=Former Head of Astana Metro Project Detained in Turkey|url=https://timesca.com/former-head-of-astana-metro-project-detained-in-turkey/}}</ref> Ол жобаның басшысы ретінде қаражаттың тиімсіз жұмсалуына және жымқыруға қатысы бар деп айыпталды.<ref>{{Cite web|title=«Памятник коррупции» — за что преследуют Талгата Ардана|url=https://www.inform.kz/ru/pamyatnik-korruptsii-zachto-presleduyut-talgata-ardana-5f0ff8}}</ref> * '''Қанат Сұлтанбеков''' — Астана әкімінің бұрынғы орынбасары. Арданмен бірге істің ұйымдастырушысы деп аталды, іздеуде болды.<ref>{{Cite web|title=ЛРТ как памятник коррупции: почему прокуратура не может найти виновных в хищениях|url=https://ulysmedia.kz/news/47728-lrt-kak-pamiatnik-korruptsii-pochemu-prokuratura-ne-mozhet-naiti-vinovnykh-v-khishcheniiakh/}}</ref> 2021 жылы сот 7 адамды (ортаңғы буын шенеуніктер мен қызметкерлер) 7–10 жылға соттады. Олар жоғары лауазымды адамдардың бұйрығымен әрекет еткендерін мәлімдеді және жобаның кураторларын (Иманғали Тасмағамбетов, Серіқ Ахметов, Ерболат Досаев, Бақытжан Сағынтаев, Асет Исекешев, Асқар Жұмағалиев, Болат Жәмішев, Әділбек Жақсыбеков және басқалар) сотқа шақыруды талап етті.<ref name=":8" /> Нұрали Әлиев (Нұрсұлтан Назарбаевтың немересі, Дариға Назарбаеваның ұлы) 2014–2016 жылдары Астана әкімінің орынбасары болды. Ол жобаны белсенді түрде қолдады және «Астананың жаңа транспорт жүйесі» бағдарламасын ұсынды. Қытай компанияларымен келісім-шарттарға қатысты.<ref>{{Cite web|title=«LRT Жақсыбеков пен Нұрали Әлиев тықпалаған жоба» – Сұлтанбеков|url=https://sn.kz/sn-akparat-agyny/87608-lrt-zhaksybekov-pen-nurali-liev-tykpalagan-zhoba-sultanbekov}}</ref> === Сот процестері === Астана жеңіл метрополитені (LRT) жобасы бойынша коррупциялық істер бойынша бірнеше сот процесі өтті. Негізгі айыптаулар — бюджет қаражатын жымқыру (5,8 млрд теңгеден астам), қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және ұйымдасқан топ құру. Істің басты фигуранттары — Талғат Ардан және Қанат Сұлтанбеков халықаралық іздеуде болды, сондықтан оларға қатысты сот отырыстары заочно (сырттай) өтті.<ref name=":10">{{Cite web|title=Беглый экс-глава "Астана LRT" Талгат Ардан задержан в Турции|url=https://www.zakon.kz/sobytiia/6477158-beglyy-eksglava-astana-LRT-talgat-ardan-zaderzhan-v-turtsii.html}}</ref> === 2020–2021 жылдардағы негізгі сот процесі === 2020 жылдың қазанында істің негізгі бөлігі сотқа жіберілді. 2021 жылдың мамырында (28 мамыр) Астананың мамандандырылған ауданаралық қылмыстық істер бойынша соты 7 адамға үкім шығарды:<ref name=":3" /> * Рашид Аманжулов (бұрынғы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының басшысы) – 10 жылға,<ref name=":9" /> * Жанат Нұрпиісов (бұрынғы мәслихат хатшысы, депутат) – 8 жылға,<ref name=":9" /> * Талғат Әшім (бұрынғы «Astana Innovations» АҚ басқарма төрағасы) – 7 жылға,<ref name=":9" /> * Дулат Мүсінов,<ref name=":9" /> Тимур Қасабаев,<ref name=":9" /> Ұлықбек Ачилов,<ref name=":9" /> Дәурен Абдыхамитов<ref name=":9" /> (компания қызметкерлері және мердігерлер)– 7-8 жылға, Оларға 7-ден 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Сот оларды ұйымдасқан топ құру және бюджет қаражатын жымқыруда кінәлі деп таныды. Материалдық залалды өтеу міндеттелді (солидарлы түрде 5,8 млрд теңге). Үкім әлі заңды күшіне енген жоқ деп хабарланды. Кейін үкім бұзылып, іс қайта тергеуге жіберілді.<ref name=":3" /> Сотта айыпталушылар жоғары лауазымды тұлғалардың (әкімдік басшылары) бұйрығымен әрекет еткендерін айтты және жобаның жоғары кураторларын сотқа шақыруды талап етті.<ref name=":3" /> === 2023 жылғы үкім (Ардан және Сұлтанбековке қатысты) === 2023 жылдың 3 мамырында сол сот Қанат Сұлтанбеков пен Талғат Арданға сырттай үкім шығарды<ref name=":9" />: * Қанат Сұлтанбеков (бұрынғы Астана әкімінің орынбасары) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, мемлекеттік қызметте лауазымдарды өмір бойына иеленуге тыйым салу. * Талғат Ардан (ТОО «Астана LRT» басқарма төрағасы, 2014–2017) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, сол сияқты өмір бойына тыйым.<ref name=":10" /> Сұлтанбековке қатысты бір бап бойынша (валютаны қайтару) ақталды. Үкімдер орташа қауіпсіздік мекемесінде өтелуі тиіс болды.<ref name=":3" /> === 2024 жылғы қосымша үкім (Арданға) === 2024 жылдың 11 қарашасында Астананың ауданаралық қылмыстық істер соты Талғат Арданға қосымша үкім шығарды<ref name=":10" />: * Қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану, ауыр зардаптарға әкелген (ст. 361 ч.4 п.3 ҚК). * Жаза: 4 жыл 8 ай. * Алдыңғы 7 жылдық үкіммен біріктіріліп, жалпы 9 жыл бас бостандығынан айыру тағайындалды (өмір бойына мемлекеттік лауазымдарға тыйым салу сақталды). * Материалдық залал ретінде 85 млрд теңгеден астам сома өтелуге міндеттелді. Ардан үкімді апелляцияға берді, бірақ 2024 жылдың желтоқсанында апелляциялық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.<ref name=":9" /> === 2025 жылғы оқиғалар === 2025 жылдың мамырында Талғат Ардан Түркияның Анталия қаласында ұсталды.<ref>{{Cite web|title=Задержанный 3 месяца назад экс-глава “Астана LRT“ до сих пор находится в Турции|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjannyiy-3-mesyatsa-nazad-eks-glava-astana-lrt-sih-por-579261/}}</ref> Түркия соты оны Қазақстанға депортациялау туралы шешім шығарды. Экстрадициядан кейін үкімді қайта қарау мүмкіндігі бар (апелляциялық шағым беру құқығы). Қанат Сұлтанбеков әлі іздеуде (АҚШ-та болуы мүмкін деп есептеледі).<ref name=":10" /> == Салдары == * Құрылыс 2019 жылы тоқтатылды, опорлар (бағаналар) ұзақ уақыт бойы «жемқорлық ескерткіші» ретінде тұрды. * «Банк Астана» арқылы жоғалған қаражатты қайтару бойынша жұмыстар жүргізілді (2026 жылы бірнеше миллиард теңге қайтарылды). * Жоба «City Transportation Systems» (CTS) деп қайта аталды. * 2025–2026 жылдары жүйенің бірінші желісі іске қосылды. == Сыртқы сілтемелер == * [https://cts.gov.kz/ Ресми сайты] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жеңіл рельсті транспорт]] [[Санат:Астана көлігі]] [[Санат:Қазақстан метрополитендері]] 2a2si50hgyxfwulm0wk7lbd9iyh7sqm 10 686076 3651340 3058657 2026-09-05T20:21:12Z Nurken 111493 3651340 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |дене_стиль = 294px |үсті = {{{Атауы|{{PAGENAME}}}}} |үсті_стиль = border-top: 1px solid #a2a9b1; |үсті2 = {{{Бағыт|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|{{#if:{{{өлшемі|}}}|{{{өлшемі}}}|285px}}]]}} |сурет_атауы = {{{сурет атауы|}}} |белгі_стиль = background:#eaecf0; padding-left:.4em; padding-right:.4em; |мәтін_стиль = background:#eaecf0; |белгі1 = |мәтін1 = |белгі2 = Орналасуы |мәтін2 = {{{Орналасуы<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі3 = Ашылған күні |мәтін3 = {{{Ашылған күні<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі4 = Жобалық атауы |мәтін4 = {{{Жобалық атауы<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі5 = Түрі |мәтін5 = {{{Түрі<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі6 = Тереңдігі |мәтін6 = {{{Тереңдігі<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі7 = |мәтін7 = {{{Жолы<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі8 = Платформалар саны |мәтін8 = {{{Платформалар саны<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі9 = Платформалар түрі |мәтін9 = {{{Платформалар түрі<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі10 = Платформалар ұзындығы |мәтін10 = {{{Платформалар ұзындығы<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі11 = Платформалар ені |мәтін11 = {{{Платформалар ені<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі12 = Сәулетшілер |мәтін12 = {{{Сәулетшілер<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі13 = Әрлеушілер |мәтін13 = {{{Әрлеушілер<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі14 = Кіру-шығу |мәтін14 = {{{Кіру-шығу<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі15 = Жұмыс уақыты |мәтін15 = {{{Жұмыс уақыты<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі16 = Ортаққорда |мәтін16 = {{{Ортаққорда<includeonly>|</includeonly>}}} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> rqownvuc5i2e094buw0bps40nqsy62u 3651344 3651340 2026-09-05T20:50:09Z Nurken 111493 3651344 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |дене_стиль = 294px |үсті = {{{Атауы|{{PAGENAME}}}}} |үсті_стиль = border-top: 1px solid #a2a9b1; |үсті2 = {{{Бағыт|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|{{#if:{{{өлшемі|}}}|{{{өлшемі}}}|285px}}]]}} |сурет_атауы = {{{сурет атауы|}}} |белгі_стиль = background:#eaecf0; padding-left:.4em; padding-right:.4em; |мәтін_стиль = background:#eaecf0; |белгі1 = |мәтін1 = |белгі2 = Орналасуы |мәтін2 = {{{Орналасуы<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі3 = Ашылған күні |мәтін3 = {{{Ашылған күні<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі4 = Жобалық атауы |мәтін4 = {{{Жобалық атауы<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі5 = Түрі |мәтін5 = {{{Түрі<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі6 = Тереңдігі |мәтін6 = {{{Тереңдігі<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі7 = |мәтін7 = {{{Көршілес стансалары<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі8 = Платформалар саны |мәтін8 = {{{Платформалар саны<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі9 = Платформалар түрі |мәтін9 = {{{Платформалар түрі<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі10 = Платформалар ұзындығы |мәтін10 = {{{Платформалар ұзындығы<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі11 = Платформалар ені |мәтін11 = {{{Платформалар ені<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі12 = Сәулетшілер |мәтін12 = {{{Сәулетшілер<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі13 = Әрлеушілер |мәтін13 = {{{Әрлеушілер<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі14 = Кіру-шығу |мәтін14 = {{{Кіру-шығу<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі15 = Жұмыс уақыты |мәтін15 = {{{Жұмыс уақыты<includeonly>|</includeonly>}}} |белгі16 = Ортаққорда |мәтін16 = {{{Ортаққорда<includeonly>|</includeonly>}}} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> lspxpiswcz3hij9ag1t58e9p5o561t6 10 686077 3651341 3058659 2026-09-05T20:21:36Z Nurken 111493 3651341 wikitext text/x-wiki == Қолданылуы == <pre>{{Метро бекеті |Атауы = |Бағыт = |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Орналасуы = |Ашылған күні = |Жобалық атауы = |Түрі = |Тереңдігі = |Жолы = |Платформалар саны = |Платформалар түрі = |Платформалар ұзындығы = |Платформалар ені = |Сәулетшілер = |Әрлеушілер = |Кіру-шығу = |Жұмыс уақыты = |Ортаққорда = }}</pre> 00siwkeyjvmr5akcwhoo7cf0j89xvnn 3651345 3651341 2026-09-05T20:50:26Z Nurken 111493 3651345 wikitext text/x-wiki == Қолданылуы == <pre>{{Метро бекеті |Атауы = |Бағыт = |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Орналасуы = |Ашылған күні = |Жобалық атауы = |Түрі = |Тереңдігі = |Көршілес стансалары = |Платформалар саны = |Платформалар түрі = |Платформалар ұзындығы = |Платформалар ені = |Сәулетшілер = |Әрлеушілер = |Кіру-шығу = |Жұмыс уақыты = |Ортаққорда = }}</pre> agiexep2d2rsg218jqrki6t1qggdwfd 0 687012 3651352 3641895 2026-09-05T21:12:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651352 wikitext text/x-wiki '''Сплайсосома''' — бұл негізінен [[Эукариоттар|эукариоттық жасушалардың]] [[Жасуша ядросы|ядросында]] орналасқан үлкен [[Информосомалар|рибонуклеопротеидтік]] (RNP) кешені. Спликеосома шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және көптеген ақуыздардан жинақталған. Кішкентай ядролық РНҚ (snRNA) молекулалары арнайы ақуыздармен байланысып, шағын ядролық рибонуклеопротеиндік кешен түзеді, ол өз кезегінде басқа snRNP-лермен қосылып, спликеосома деп аталатын үлкен рибонуклеопротеин кешенін құрайды. Сплайсосома біріншілік транскрипт түрі болып табылатын [[Транскрипция (биология)|транскрипцияланған]] пре-мРНҚ- дан [[Интрон|интрондарды]] жояды. Бұл процесс әдетте [[сплайсинг]] деп аталады.<ref name="Spliceosome_review_2011">{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}</ref> Аналогия – бастапқы фильмнен сәйкес емес немесе дұрыс емес материалды ([[Интрон|интрондарға]] эквивалентті) таңдап алып, тазартылған нұсқасын соңғы кесу үшін режиссерге жіберетін фильм редакторы. Дегенмен, кейде интрондағы РНҚ сплайцеосома немесе ақуыз ферменттерін қолданбай-ақ, рибозима ретінде әрекет етеді. [[Сурет:Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg/350px-Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Сплайсомалық қосылыс циклі]] == Тарих == 1977 жылы [[Филлип Шарп|Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Робертс]] зертханаларының жұмысы жоғары сатыдағы ағзалардың гендерінің ДНҚ молекуласы бойында бірнеше бөлек сегменттерде «бөлінетінін» немесе болатынын анықтады.<ref name="Berget">{{Cite journal|title=Spliced segments at the 5' terminus of adenovirus 2 late mRNA|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1977-08_74_8/page/3171|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=74|issue=8|pages=3171–5|date=August 1977|pmid=269380|pmc=431482|doi=10.1073/pnas.74.8.3171|bibcode=1977PNAS...74.3171B}}</ref><ref name="Chow">{{Cite journal|title=A map of cytoplasmic RNA transcripts from lytic adenovirus type 2, determined by electron microscopy of RNA:DNA hybrids|url=https://archive.org/details/cell_1977-08_11_4/page/819|journal=Cell|volume=11|issue=4|pages=819–36|date=August 1977|pmid=890740|doi=10.1016/0092-8674(77)90294-X}}</ref> Геннің кодтау аймақтары белок экспрессиясына қатыспайтын кодталмаған ДНҚ арқылы бөлінген. Бөлінген геннің құрылымы аденовирустық мРНҚ-лар бір тізбекті вирустық ДНҚ-ның эндонуклеазалық ыдырау фрагменттеріне гибридтелген кезде табылды.<ref name="Berget" /> мРНҚ-ДНҚ гибридтерінің мРНҚ-ларында сутегімен байланыспаған аймақтардың 5' және 3' құйрықтары бар екені байқалды. Вирустық ДНҚ-ның үлкенірек фрагменттері пайдаланылған кезде, вирустық мРНҚ-ға будандастырылған кезде ілмекті ДНҚ-ның айыр құрылымдары байқалды. «Сплайсинг» деп аталатын Sharp процесінде ілмектелген аймақтар, [[Интрон|интрондар]] прекурсорлық мРНҚ-дан алынып тасталатыны анықталды. Бөлінген ген құрылымы кейіннен [[Эукариоттар|эукариоттық]] гендердің көпшілігіне тән екені анықталды. [[Филлип Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Ричард Дж. Робертс]] интрондар мен сплайсинг процесін ашқаны үшін [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша 1993 жылғы Нобель сыйлығымен]] марапатталды. == Құрамы == Әрбір сплайсосома бес шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және байланысты ақуыз факторларының ауқымынан тұрады. Бұл кішігірім РНҚ-лар белок факторларымен біріктірілгенде, олар snRNP деп аталатын РНҚ-белок кешендерін жасайды (<u>s</u> mall <u>n</u> nuclear <u>r</u> ibo <u>n</u> ucleo <u>p</u> ротеиндер, айтылады «snurps»). Негізгі сплайсосоманы құрайтын snRNA-лар U1, U2, U4, U5 және U6 деп аталады, себебі олар уридинге бай және бірнеше РНҚ-РНҚ және РНҚ-ақуыз әрекеттесуге қатысады.<ref name="Spliceosome_review_2011">{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWillLührmann2011">Will CL, Lührmann R (July 2011). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 "Spliceosome structure and function"]. ''Cold Spring Harbor Perspectives in Biology''. '''3''' (7): a003707. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1101/cshperspect.a003707|10.1101/cshperspect.a003707]]. [[PMC (идентификатор)|PMC]]&nbsp;<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 3119917]</span>. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21441581 21441581].</cite></ref> Сплайсосоманың жиналуы әрбір пре-мРНҚ-да (гетерогенді ядролық РНҚ, hn-РНҚ деп те аталады) әрбір экзон:интрондық түйіспеде жүреді. Пре-мРНҚ интрондарында сплайцеосоманы құрастыру кезінде танылатын және пайдаланылатын белгілі бір реттілік элементтері бар. Оларға 5' соңы қосылыс орны, тармақтық нүкте тізбегі, полипиримидиндік жол және 3' соңы қосылу орны жатады. Сплайсеосома интрондардың жойылуын және бүйірлік экзондардың байлануын катализдейді. Интрондарда әдетте 5' соңындағы қосылыс орнында GU нуклеотидтер тізбегі және 3' соңындағы қосылыс орнында AG болады. 3' қосылатын жерді полипиримидиндік жол (PPT) деп аталатын полипиримидиндердің өзгермелі ұзындығы арқылы анықтауға болады, ол 3' қосылу орнына факторларды тартудың қосарлы функциясын және мүмкін тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) тарту факторларын қызмет етеді. BPS құрамында сплайсингтің бірінші қадамы үшін қажетті консервіленген [[аденозин]] бар. Көптеген ақуыздар мырышпен байланыстыру мотивін көрсетеді, бұл сплайс механизміндегі мырыштың маңыздылығын көрсетеді.<ref>{{Cite journal|title=Semiquantitative proteomic analysis of the human spliceosome via a novel two-dimensional gel electrophoresis method|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=31|issue=13|pages=2667–82|date=July 2011|pmid=21536652|pmc=3133382|doi=10.1128/mcb.05266-11}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Stalling of spliceosome assembly at distinct stages by small-molecule inhibitors of protein acetylation and deacetylation|journal=RNA|volume=15|issue=1|pages=153–75|date=January 2009|pmid=19029308|pmc=2612777|doi=10.1261/rna.1332609}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Molecular architecture of zinc chelating small molecules that inhibit spliceosome assembly at an early stage|journal=RNA|volume=18|issue=9|pages=1605–11|date=September 2012|pmid=22832025|pmc=3425776|doi=10.1261/rna.034819.112}}</ref> U4/U6 бірінші молекулалық реконструкция. U5 үштік шағын ядролық рибонуклеопротеин (tri-snRNP) кешені 2016 жылы хабарланды.<ref>{{Cite journal|title=STRUCTURE. A Big Bang in spliceosome structural biology|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-25_351_6280/page/1390|journal=Science|volume=351|issue=6280|pages=1390–2|date=March 2016|pmid=27013712|doi=10.1126/science.aaf4465}}</ref> [[Сурет:Yeast_tri-snRNP.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Yeast_tri-snRNP.jpg/600px-Yeast_tri-snRNP.jpg|ортаға|нобай|600x600 нүкте| 1-сурет. Жоғарыда [[Электронды микроскоп|электронды микроскопия]]<ref name="pmid18953335">{{Cite journal|title=Localization of Prp8, Brr2, Snu114 and U4/U6 proteins in the yeast tri-snRNP by electron microscopy|journal=Nature Structural & Molecular Biology|volume=15|issue=11|pages=1206–12|date=November 2008|pmid=18953335|doi=10.1038/nsmb.1506}}</ref> теріс боялған ашытқылардың өрістері ( ''Saccharomyces cerevisiae'' ) tri-snRNPs. Төменде сол жақта tri-snRNP ақуыздарының U4/U6 snRNA дуплексімен әрекеттесуінің схемалық суреті берілген. Оң жақта U5 (сұр), U4/U6 (қызғылт сары) және байланыстырушы аймаққа (сары) сәйкес көлеңкеленген аймақтары бар tri-snRNP ашытқысының мультфильм үлгісі.]] Cryo-EM Ши және т.б. ашытқылардағы<ref>{{Cite journal|title=Structure of a yeast spliceosome at 3.6-angstrom resolution|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-09-11_349_6253/page/1182|journal=Science|volume=349|issue=6253|pages=1182–91|date=September 2015|pmid=26292707|doi=10.1126/science.aac7629}}</ref> және адамдардағы спликосоманың жақын/атомдық құрылымын түсіндіру.<ref>{{Cite journal|title=An Atomic Structure of the Human Spliceosome|journal=Cell|volume=169|issue=5|pages=918–929.e14|date=May 2017|pmid=28502770|doi=10.1016/j.cell.2017.04.033}}</ref> Атомға жақын ажыратымдылықтағы сплайсосоманың молекулалық құрылымы U5 snRNP-нің Spp42 компонентінің орталық тіректерді құрайтынын және ашытқыдағы каталитикалық орталықты бекітетінін көрсетеді. Адам сплайсеосомасының атомдық құрылымы II қадамды көрсетеді Slu7 құрамдас бөлігі 3'-қосылу орнын таңдауға дайын кеңейтілген құрылымды қабылдайды. Ашытқылар кешеніндегі барлық бес металдар (Mg2+ ретінде тағайындалған) адам кешенінде сақталады. == Альтернативті сплайсингу == Альтернативті сплайсинг (әртүрлі [[Экзон|экзондардың]] қайта қосылуы) эукариоттардың генетикалық әртүрлілігінің негізгі көзі болып табылады. Сплайс нұсқалары адам геномындағы ақуызды кодтайтын [[Ген|гендердің]] салыстырмалы түрде аз санын есепке алу үшін пайдаланылды, қазіргі уақытта шамамен 20 000 деп бағаланады. [[Дрозофиль шыбындары|Дрозофиланың]] бір гені, Dscam, оның барлық экзондары бір-бірінен тәуелсіз қосыла алады деп есептей отырып, 38 000 түрлі [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]] -ға баламалы түрде біріктірілген деп болжалды.<ref name="Schmucker2000">{{Cite journal|title=Drosophila Dscam is an axon guidance receptor exhibiting extraordinary molecular diversity|url=https://archive.org/details/cell_2000-06-09_101_6/page/671|journal=Cell|volume=101|issue=6|pages=671–84|date=June 2000|pmid=10892653|doi=10.1016/S0092-8674(00)80878-8}}</ref> == Синтез == Сплайсосоманың белсенді аймағын қалыптастыру үлгісі пре-мРНҚ субстратында дискретті snRNP бөлшектерінің реттелген, сатылы жиналуын қамтиды. Пре-мРНҚ-ларды бірінші тану U1 snRNP пре-мРНҚ-ның 5' соңғы қосылыс орнына және басқа да snRNP-мен байланысты емес факторларға міндеттеме кешенін немесе сүтқоректілерде ерте (E) кешенін құруды қамтиды.<ref>{{Cite journal|title=The spliceosome assembly pathway in mammalian extracts|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1992-10_12_10/page/4279|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=12|issue=10|pages=4279–87|date=October 1992|pmid=1383687|pmc=360351|doi=10.1128/MCB.12.10.4279}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Identification of functional U1 snRNA-pre-mRNA complexes committed to spliceosome assembly and splicing|url=https://archive.org/details/cell_1989-10-20_59_2/page/349|journal=Cell|volume=59|issue=2|pages=349–58|date=October 1989|pmid=2529976|doi=10.1016/0092-8674(89)90296-1}}</ref> Міндеттеме кешені пре-мРНҚ-ны сплайсинг жолына бекітетін ATP-тәуелсіз кешен болып табылады.<ref name="pmid3065622">{{Cite journal|title=Early commitment of yeast pre-mRNA to the spliceosome pathway|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1988-09_8_9/page/3755|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=8|issue=9|pages=3755–60|date=September 1988|pmid=3065622|pmc=365433|doi=10.1128/MCB.8.9.3755}}</ref> U2 snRNP U2AF (U2 snRNP көмекші факторы) және мүмкін U1 snRNP E кешенді компонентімен өзара әрекеттесу арқылы салалық аймаққа тартылады. ATP-тәуелді реакцияда U2 snRNP тармақтық нүкте тізбегімен (BPS) тығыз байланысып, А кешенін түзеді. U2 snRNP мен mRNA-ға дейінгі тармақтық аймақ арасында түзілген дуплекс аденозин тармағын шығарып, оны нуклеофил ретінде көрсетеді. бірінші трансэтерификация.<ref>{{Cite journal|title=Branch nucleophile selection in pre-mRNA splicing: evidence for the bulged duplex model|url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1994-03-01_8_5/page/587|journal=Genes & Development|volume=8|issue=5|pages=587–97|date=March 1994|pmid=7926752|doi=10.1101/gad.8.5.587}}</ref> U2 snRNA-да псевдоуридин қалдығының болуы, тармақталу орнына дерлік қарама-қарсы, U2 snRNP байланысу кезінде РНҚ-РНҚ дуплексінің өзгерген конформациясына әкеледі. Нақтырақ айтқанда, псевдуридинмен индукцияланған дуплекстің өзгерген құрылымы дөңес аденозиннің 2' OH-ын сплайсингтің бірінші қадамы үшін қолайлы жағдайға қояды.<ref>{{Cite journal|title=Sculpting of the spliceosomal branch site recognition motif by a conserved pseudouridine|journal=Nature Structural Biology|volume=9|issue=12|pages=958–65|date=December 2002|pmid=12426583|doi=10.1038/nsb873}}</ref> U4/U5/U6 tri-snRNP (1-суретті қараңыз) В комплексін қалыптастыру үшін жинақтаушы сплайцеосомаға тартылады және бірнеше қайта құрылымдаудан кейін катализ үшін С кешені белсендіріледі.<ref name="pmid9476892">{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}</ref> Tri-snRNP А кешеніне қалай тартылатыны белгісіз, бірақ бұл процесс U2 snRNA және U6 snRNA арасындағы ақуыз-белок әрекеттесуі және/немесе негізді жұптастыру әрекеттесуі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. U5 snRNP U5 snRNA<ref name="Newman95">{{Cite journal|title=snRNA interactions at 5' and 3' splice sites monitored by photoactivated crosslinking in yeast spliceosomes|journal=RNA|volume=1|issue=9|pages=968–80|date=November 1995|pmid=8548661|pmc=1369345|url=http://www.rnajournal.org/cgi/reprint/1/9/968}}</ref> инвариантты ілмегі арқылы 5' және 3' қосылу орындарындағы тізбектермен өзара әрекеттеседі және U5 ақуыз компоненттері 3' қосылатын жер аймағымен әрекеттеседі.<ref name="pmid9303319">{{Cite journal|title=Evidence that U5 snRNP recognizes the 3' splice site for catalytic step II in mammals|url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_1997-08-01_16_15/page/4746|journal=The EMBO Journal|volume=16|issue=15|pages=4746–59|date=August 1997|pmid=9303319|pmc=1170101}}</ref> Tri-snRNP жинақталғаннан кейін бірінші каталитикалық қадамның алдында бірнеше РНҚ-РНҚ қайта түзілулері жүреді және каталитикалық белсенді сплайцеосомада одан әрі қайта құрылымдау орын алады. РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесулерінің бірнешеуі бірін-бірі жоққа шығарады; дегенмен, бұл өзара әрекеттесулерді не тудыратыны және бұл қайта реттеулердің реті белгісіз. Бірінші қайта құрылымдау, мүмкін, U1 snRNP -нің 5' қосылатын жерінен ығысуы және U6 snRNA әрекеттесуінің қалыптасуы. U1 snRNP толық қалыптасқан сплайцеосомалармен әлсіз ғана байланысты екені белгілі,<ref>{{Cite journal|title=Evidence for two active sites in the spliceosome provided by stereochemistry of pre-mRNA splicing|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-09-23_365_6444/page/364|journal=Nature|volume=365|issue=6444|pages=364–8|date=September 1993|pmid=8397340|doi=10.1038/365364a0|bibcode=1993Natur.365..364M}}</ref> және U1 snRNP құрамында қысқа 5' экзон және 5' бар субстрат олигонуклеотидінің үлгісінде U6-5' қосылыс орнының әрекеттесуін тежейді. жалғау орны.<ref name="pmid8252623">{{Cite journal|title=Disruption of base pairing between the 5' splice site and the 5' end of U1 snRNA is required for spliceosome assembly|url=https://archive.org/details/cell_1993-12-03_75_5/page/863|journal=Cell|volume=75|issue=5|pages=863–73|date=December 1993|pmid=8252623|doi=10.1016/0092-8674(93)90531-T}}</ref> U2 snRNP-нің тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) қосылуы ақуыз-РНҚ өзара әрекеттесуін ығыстыратын РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесуінің бір мысалы болып табылады. U2 snRNP тартылған кезде міндеттеме кешеніндегі SF1 тармақты байланыстыратын ақуыз орын ауыстырады, өйткені U2 snRNA және SF1 байланысу орны бір-бірін жоққа шығаратын оқиғалар болып табылады. U2 snRNA ішінде бәсекелес конформациялар арасында пайда болатын басқа да бір-бірін жоққа шығаратын қайта құрулар бар. Мысалы, белсенді түрде IIa діңгек ілмегі қолайлы; белсенді емес формада цикл мен төменгі ағын тізбегі арасындағы өзара эксклюзивті өзара әрекеттесу басым болады.<ref name="pmid9476892">{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFStaleyGuthrie1998">Staley JP, Guthrie C (February 1998). [[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|"Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things"]]. ''Cell''. '''92''' (3): 315–26. [[Doi (идентификатор)|doi]]:<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|10.1016/S0092-8674(00)80925-3]]</span>. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9476892 9476892].</cite></ref> U4-тің U6 snRNA-дан қалай ығысатыны түсініксіз, дегенмен РНҚ сплайцеосома жинақталуына қатысы бар және U4/U6-ны босатып, U2/U6 snRNA өзара әрекеттесуінің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін. U4/U6 өзек ілмектерінің I және II өзара әрекеттесулері диссоциацияланады және U6-ның босатылған діңгек ілмегі II аймағы молекулаішілік діңгек ілмегін құру үшін өзіне бүктеледі және U4 бұдан әрі сплайцеосома жинақтауында қажет емес. U6 негізінің босатылған I ілмек аймағы U2/U6 I спиральын құрайтын U2 snRNA-мен жұптасады. Дегенмен, I спираль құрылымы U2 snRNA-ның ішкі 5' діңгек ілмегі аймағының 3' жартысымен өзара ерекшеленеді. == Кіші сплайсосома == Кейбір [[Эукариоттар|эукариоттарда]] кіші сплайсосома деп аталатын екінші сплайсосома болады.<ref name="Minor_spliceosome_review_2003">{{Cite journal|title=Splicing double: insights from the second spliceosome|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=4|issue=12|pages=960–70|date=December 2003|pmid=14685174|doi=10.1038/nrm1259|authorlink2=Joan A. Steitz}}</ref> Азырақ snRNAs тобы, U11, U12, U4atac және U6atac, U5-пен бірге, U12-типімен белгіленетін, мРНҚ-ға дейінгі интрондардың сирек класын біріктіретін кіші сплайцеосоманың қосалқы бөліктері болып табылады. Кіші сплайсосома негізгі аналогы сияқты ядрода орналасқан,<ref>{{Cite journal|title=Minor spliceosome components are predominantly localized in the nucleus|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-06-24_105_25/page/8655|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=105|issue=25|pages=8655–60|date=June 2008|pmid=18559850|doi=10.1073/pnas.0803646105}}</ref> дегенмен кейбір мамандандырылған жасушаларда, соның ішінде ануклеат тромбоциттер<ref name="pmid16096058">{{Cite journal|title=Escaping the nuclear confines: signal-dependent pre-mRNA splicing in anucleate platelets|url=https://archive.org/details/cell_2005-08-12_122_3/page/379|journal=Cell|volume=122|issue=3|pages=379–91|date=August 2005|pmid=16096058|doi=10.1016/j.cell.2005.06.015}}</ref> және нейрондық жасушалардың дендроплазмасы (дендрит цитоплазмасы) бар.<ref>{{Cite journal|title=RNA splicing capability of live neuronal dendrites|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-11-15_102_46/page/16859|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=46|pages=16859–64|date=November 2005|pmid=16275927|doi=10.1073/pnas.0503783102}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* EM деректер банкінен (EMDB) алынған сплицеосомалардың 3D макромолекулярлық құрылымдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213023059/http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* |date=2021-02-13 }} {{Органеллалар}} [[Санат:Органеллалар]] bgu1c7xvfut7xzc1vfernsjt6ddan48 0 696570 3651224 3648702 2026-09-05T13:24:18Z Casserium 68287 /* */ 3651224 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айбек Арқабайұлы Дәдебай | Шынайы есімі = | Суреті = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png | Сурет ені = | Атауы = Дәдебай, 2024 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқарауын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | тақырыпша2_2 = Партиялық тізімі | мәтін2_2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Ädilet (political party) logo.svg | Басқара бастады_3 = 7 мамыр 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = ''партия құрылды'' | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_4 = 5 мамыр 2026 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_5 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_5 = 6 ақпан 2024 | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Ізбасары_5 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] | Туған күні = 1.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 4 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–) | Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aibek Dadebai | Марапаттары = {{қатар |{{Барыс ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар |{{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Айбек Арқабайұлы Дәдебай''' (бұрын — '''Дәдебаев''';<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-aybek-arkabayuly-dadebaev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-is-baskarushysynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2843652 |title= Мемлекет басшысының өкімімен|language=kk |work=ҚР Президентінің сайты |accessdate=2025-07-11}}</ref> [[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2026 жылдан бергі [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|төрағасы]] және «[[Әділет (партия)|Әділет]]» партиясының төрағасы, партия атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. Бұрын Дәдебай [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2024–2026), [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] (2022–2024) болатын. Ол — ІІ дәрежелі кеңесші дипломатиялық дәрежесіне ие.<ref>[https://www.inform.kz/kz/aybek-dadebaev-prezidenttin-is-baskarushysy-bolyp-tagayyndaldy_a3884186 Айбек Дәдебаев Президенттің Іс басқарушысы болып тағайындалды]</ref><ref name="kap">[https://kapital.kz/dossier/dadebaj-ajbek-arkabaevich Досье. Дадебаев Айбек Аркабаевич]</ref> == Өмірбаяны == Айбек Дәдебай 1980 жылғы 1 сәуірде [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 2001 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін]] «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2003 жылы аталған университеттің магистратурасын аяқтаған (магистр-аймақтанушы). Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастап, жоғары оқу орнында 2002 жылға дейін жұмыс істеген. 2008–2011 жылдары ол — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көмекшісінің міндетін атқарушы. 2011–2013 жылдары ол — [[Женева]] қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе. 2013–2019 жылдары ол — Парламент Сенаты Төрағасы Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, хатшылық меңгерушісі. 2019–2021 жылдары ол — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары. 2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалып, 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқармасын]] басқарды. 2022 жылы өткен президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпаннан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.<ref name="kap" /> 2026 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aybek-arkabayuly-dadebay-baska-zhumyska-auysuyna-baylanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-basshysy-lauazymynan-bosatyldy-542531 Мемлекет басшысының Жарлығымен Айбек Арқабайұлы Дәдебай басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы лауазымынан босатылды]</ref> 2026 жылғы 7 мамыр күні Дәдебай [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының құрылтай съезінде партия төрағасы болып бірауыздан сайланды.<ref>[https://stan.kz/aibek-dadebai-zanadan-qurylgan-adilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sail-434149/ Айбек Дәдебай жаңадан құрылған "Әділет" партиясының төрағасы болып сайланды]</ref> Сонымен бірге ол партияның басшылық органы — саяси кеңес пен саяси кеңес бюросының құрамына енді.<ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> 2026 жылғы 27 тамызда Дәдебай «Әділет» партиясының партиялық тізімі бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]дың [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]] қызметіне келді.<ref>[https://alash.kz/kz/article/110-deputat-adilet-partiiasy-quryltaiga-otken-deputattar-tizimin-jariialady.html 110 депутат: «Әділет» партиясы Құрылтайға өткен депутаттар тізімін жариялады]</ref> 28 тамыздағы Құрылтайдың тұңғыш сессиясында Президент Тоқаев Дәдебайдың [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Құрылтай төрағалығы]]на кандидатурасын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/toqaev-quryltai-toragalygyna-oz-kandidaturasyn-usyndy |title=Тоқаев Құрылтай төрағалығына өз кандидатурасын ұсынды |language=kk |work=informburo.kz |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> Сол сессияда ол 144 жасырын дауыспен төраға болып сайланды.<ref>[https://egemen.kz/news/aybek-dadebay-quryltay-toragasy-bolyp-saylandy Айбек Дәдебай Құрылтай төрағасы болып сайланды]</ref> == Марапаттары == Дәдебай І дәрежелі [[Барыс ордені]]мен (2026),<ref>[https://www.facebook.com/share/p/1QQQbyC47y/ «Pro Kadry KZ» Facebook парақшасындағы жазба]</ref> [[Ерен еңбегі үшін медалі]]мен марапатталған.<ref name="kap" /> == Отбасы == Дәдебай үйленген, 4 баласы бар. Әкесі Арқабай Дәдебаев — [[араб тілі]]нің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы.<ref>[https://aqjolgazet.kz/143018/d-debaydy-t-lparlary Дәдебайдың тұлпарлары]</ref> 1990 жылы туған Айдын атты інісі бар.<ref>[https://kaz.nur.kz/society/1882896-elordaga-konys-audargan-almatylyk-zigit-eki-knni-isinde-kalaj-zmys-tauyp-alganyn-ajtty/ Елордаға қоныс аударған алматылық жігіт екі күннің ішінде қалай жұмыс тауып алғанын айтты]</ref> Әкесінің бауыры [[Жанғара Дәдебаев]] (1948 жылы туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, профессор, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің бұрынғы проректоры (2001–2008).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1075282935 ДАДЕБАЕВ Жанкара Дадебаевич]</ref> 2008 жылдан бастап ол — аталған университет жанындағы Абай ғылыми-зерттеу институтының директоры.<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1566 Жанғара Дәдебаев]</ref> Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 жылы туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер, кәсіпкер, «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Компанияға бұрынғы денсаулық сақтау министрі [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртановтың]] інісі, Ұлттық банк төрағасының бұрынғы орынбасары Есжан иелік етеді.<ref>[https://forbes.kz/articles/eks-zampred-natsbanka-stanet-krupnym-uchastnikom-upravlyayushey-kompanii-a19a38 Экс-зампред Нацбанка станет крупным участником управляющей компании]</ref> Жанғали Дәдебаев бұрын Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.<ref>[https://tansarcapital.kz/about О компании]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дәдебай, Айбек Арқабайұлы}} [[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Барыс орденінің иегерлері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының төрағалары]] 8iqeskqu0l4egzp8cruqcuwbv1764fn 2 700124 3651222 3648954 2026-09-05T13:15:21Z Casserium 68287 /* */ 3651222 wikitext text/x-wiki Туған жылы: 1967 жыл Туған жері: Шығыс Қазақстан облысының Семей қаласы. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауылшаруашылық институтын бітірген. Диплом бойынша біліктілігі – инженер-механик. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын бітірген. Диплом бойынша біліктілігі – заңгер-құқықтанушы. 2015 жылы Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау бөлімі) бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары Ішкі істер министрінің орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref> 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jvueplokowuwpsgyesi1hqhjqfa2se9 3651223 3651222 2026-09-05T13:20:19Z Casserium 68287 3651223 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | тақырыпша2_2 = Партиялық тізімі | мәтін2_2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] Жалпы бөлімінің меңгерушісі | Ту_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 17 ақпан 2025 | Басқаруын аяқтады_3 = 27 тамыз 2026 | Ізашары_3 = Нұрдәулет Төлеев | Ізбасары_3 = Ринат Мұхаметқали | Туған күні = 1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Білімі = [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті|А.Байтұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университеті]]<br>[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = тарихшы, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Бұрын Дәненов [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Жалпы бөлімінің меңгерушісі (2025–2026) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Диплом бойынша біліктілігі – инженер-механик. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын бітірген. Диплом бойынша біліктілігі – заңгер-құқықтанушы. 2015 жылы Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау бөлімі) бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары Ішкі істер министрінің орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref> 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды. [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы <ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дәненов, Ербол Адайұлы}} [[Санат:Қостанай мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] jzurlbf2062j3jeadq38owhlf2t4sh2 3651226 3651223 2026-09-05T13:30:48Z Casserium 68287 3651226 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Басқара бастады_3 = 17 ақпан 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 5 қыркүйек 2020 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = Нұрдәулет Төлеев | Ізбасары_3 = Ринат Мұхаметқали | Титулы_3 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = Нұрдәулет Төлеев | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Туған күні = 1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>Қарағанды заң институты | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = инженер-механик, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Бұрын Баймұқашев [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары (2019–2020, 2023–2026) және бірінші орынбасары (2022–2023) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын «заңгер-құқықтанушы» мамандығы бойынша бітірген. 2015 жылы РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау) бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары – Ішкі істер министрінің орынбасары. 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref> 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баймұқашев, Мұрат Қалибекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] iypg136hsaqx0dk287m8ngzrnx87ev0 3651230 3651226 2026-09-05T13:34:51Z Casserium 68287 3651230 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 2 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Басқара бастады_3 = 10 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = наурыз 2020 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = Нұрдәулет Төлеев | Ізбасары_3 = Ринат Мұхаметқали | Титулы_3 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 20 мамыр 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = Нұрдәулет Төлеев | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Туған күні = 1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>Қарағанды заң институты | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = инженер-механик, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Бұрын Баймұқашев [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары (2019–2020, 2023–2026) және бірінші орынбасары (2022–2023) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын «заңгер-құқықтанушы» мамандығы бойынша бітірген. 2015 жылы РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау) бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары – Ішкі істер министрінің орынбасары. 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref> 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баймұқашев, Мұрат Қалибекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] gvihhpz4k0vxw7cacypiu47m4yckq8r 3651232 3651230 2026-09-05T13:38:29Z Casserium 68287 3651232 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Басқара бастады_3 = 10 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = наурыз 2020 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = Нұрдәулет Төлеев | Ізбасары_3 = Ринат Мұхаметқали | Титулы_3 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 20 мамыр 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = Нұрдәулет Төлеев | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Туған күні = 1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>Қарағанды заң институты | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = инженер-механик, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Бұрын Баймұқашев [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары (2019–2020, 2023–2026) және бірінші орынбасары (2022–2023) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын «заңгер-құқықтанушы» мамандығы бойынша бітірген. 2015 жылы РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау) бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары – Ішкі істер министрінің орынбасары. 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref> 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баймұқашев, Мұрат Қалибекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] 5gxcdk7ialgaip4edv654179mbq4rnx 3651234 3651232 2026-09-05T13:43:40Z Casserium 68287 /* */ 3651234 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Басқара бастады_3 = 10 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = наурыз 2020 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 20 мамыр 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = Марат Шайхутдинов | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'' | Туған күні = 23.05.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=33637599 Баймукашев Мурат Калибекович (персональная справка)]</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>Қарағанды заң институты | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = инженер-механик, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[23 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Бұрын Баймұқашев [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары (2019–2020, 2023–2026) және бірінші орынбасары (2022–2023) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын «заңгер-құқықтанушы» мамандығы бойынша бітірген. 2015 жылы РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау) бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары – Ішкі істер министрінің орынбасары. 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref> 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баймұқашев, Мұрат Қалибекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] 4m2nwx27x0gycrekx66uynnxqjrya6v 3651235 3651234 2026-09-05T13:46:27Z Casserium 68287 3651235 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Басқара бастады_3 = 10 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 10 ақпан 2020 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 20 мамыр 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = Марат Шайхутдинов | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'' | Туған күні = 23.05.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=33637599 Баймукашев Мурат Калибекович (персональная справка)]</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>Қарағанды заң институты | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = инженер-механик, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[23 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Бұрын Баймұқашев [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары (2019–2020, 2023–2026) және бірінші орынбасары (2022–2023) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын «заңгер-құқықтанушы» мамандығы бойынша бітірген. 2015 жылы РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау) бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары – Ішкі істер министрінің орынбасары. 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref> 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баймұқашев, Мұрат Қалибекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] av760pdgni64yyble93t3m3i2nwz7av 3651238 3651235 2026-09-05T13:51:28Z Casserium 68287 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3651238 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 701075 3651339 3646589 2026-09-05T20:17:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651339 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Соомаа ұлттық саябағы |Төл атауы = et/Soomaa rahvuspark |Сурет = Soomaa-masterplaan-2008.jpg |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 398.44 км² |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1993 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = http://www.soomaa.ee/ |Координаттары = 58.2627/25.0620 |CoordScale = |Ел = Эстония |Аймақ = Вильяндимаа |Аудан = |Ең жақын қала = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты =Национальный парк Соомаа }} '''Соомаа ұлттық саябағыі''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]дағы [[Ұлттық парк|ұлттық саябақ]], Вильяндимаа уезінің батыс бөлігінде орналасқан. Соомаа ұлттық паркі 1993 жылы 8 желтоқсанда сулы-батпақты жерлерді, шабындықтар мен ормандарды қорғау үшін құрылған.<ref>Национальный парк Соомаа http://reserves-park.ru/natsionalnye-parki-estonii/1191-soomaa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521082402/http://reserves-park.ru/natsionalnye-parki-estonii/1191-soomaa.html |date=2023-05-21 }}</ref><ref>Национальный парк Соомаа(Soomaa rahvuspark) https://www.puhkuseestis.ee/dostoprimechatelnosti?sightseeing_id=199</ref> == Тарихы == Бұл жерлерде адамдар тас дәуірінде өмір сүрген, бұл әртүрлі дәлелдермен расталады, мысалы, дәстүрлі ағаш қайықтар. Соомаа - жалпы еуропалық маңызы бар, табиғаты қол тимеген аумақ және табиғатты қорғау желісінің бөлігі болып саналады. Соомаа - "батпақты жер" дегенді білдіреді Соомаа ұлттық саябағы 1957 жылы Халлисте орманды шалғынының ботаникалық оқшаулау аймағы және 1981 жылы Кикепера, Ёерди, Куресоо және Валгераба батпақты қорығы құрылды. 1993 жылы Соомаа ұлттық саябағы құрылды. Соомаа атауы ұлттық саябақ құрылмастан бұрын пайда болды. Оны профессор Теодор Липпмаа берді, ол 1935 жылы жарық көрген "Эстонияның Геоботаникасының негізгі белгілері" жинағында атап өтті. Соомаа 1997 жылдан бері Рамсар конвенциясының қорғауында. 2009 жылы ұлттық парк еуропалық ең үлгілі туристік бағыттар байқауында номинациялардың бірін жеңіп алды.<ref>Национальный парк Соомаа (Эстония) — что посмотреть туристу https://www.eberhart.ru/news/natsionalnyy-park-soomaa-estoniya-chto-posmotret-turistu/</ref><ref>О заповедной территории https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-soomaa/o-zapovednoy-territorii-1</ref><ref>Соомааский национальный парк https://www.visitestonia.com/ru/%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B8/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521095220/https://www.visitestonia.com/ru/%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B8/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA |date=2023-05-21 }}</ref> == Географиясы == Соомаа ұлттық паркін қалыптастырған элементтердің бірі - оның геологиясы. Бұл бір кездері 12 000 жыл бұрын, [[Балтық теңізі]] Балтық мұзды көлі болған және Батыс Эстония мұз дәуірінде қалыптасқан ежелгі теңіз түбі болды. Шегінген мұздықтар шөгінді батпақтармен үлкен ойпатты қалып, және бүгінде Соомаа Еуропадағы ең үлкен бұзылмаған шымтезек батпақ жүйесі болып қала береді. Эстония Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің ақпараты бойынша жазда Суома арқылы секундына орташа су ағыны 5-10 текше метрді құрайды». Бірақ «бесінші маусымда» ол 10 есе жоғары, ал ағын секундына 100 текше метрге жетеді. Мұнда 100 жылға жуық жазба деректер тарихтағы ең ірі су тасқыны 1930-1950 жылдары болғанын көрсетеді.<ref>Национальный парк Соомаа в Эстонии https://urusovdiscovery.com/2021/04/15/%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B0-%D0%B2-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521105500/https://urusovdiscovery.com/2021/04/15/%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B0-%D0%B2-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ |date=2023-05-21 }}</ref> == Сипаттама == Соомаа ұлттық саябағының ауданы 390 шаршы км, ол [[Лахемаа ұлттық саябағы|Лахемаадан]] кейінгі екінші орында. Саябақ аумағының көп бөлігін батпақты кешендер алып жатыр, олар кейде Пярну өзенінің салаларымен ұштасады. Соомаада ауданы бойынша ең үлкен батпақ - Куресоо немесе «тырна батпағы» бар. Тырналар батпақ арқылы екі-екіден емін-еркін жүреді. Соомааның шығыс бөлігінде Эстониядағы ең биік төбелер бар. Сонымен қатар, «бесінші маусым» деп аталатын қызықты құбылыс бар. Бұл көктемгі су тасқыны, оның барысында саябақтың су қоймаларындағы су деңгейі 5 метрге дейін көтеріледі. Жоғары су парктің барлық дерлік аумағын басыпады. Су басіу аймағы орташа алғанда 7-8 км шамасында ауытқиды. Толық су басу түріндегі жағдайлар өте сирек кездеседі, сондықтан жануарлар әлемінің көптеген өкілдері осы жерде мекендейді. Бұл [[аю]], қабан, [[сілеусін]], бұғы, бұлан, [[қасқыр]] және құндыз. Батпақтарда сирек кездесетін құстардың қатарына [[бүркіт]], қыран, қараторғай, қара ләйлек жатады. Мұнда барлығы 160-қа жуық құс түрі мекендейді. Балықтардан көксерке, қарақұйрық, қарақұйрық, [[алабұға]] жиі кездеседі.<ref>Национальный парк Соомаа https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=2657{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Национальный парк Соомаа, Эстония https://ermakvagus.com/Europe/Estonia/soomaa-rus.html</ref><ref>Национальный парк Соомаа https://discoveric.ru/mesta/estoniya/vilyandi/nacionalnyj-park-soomaa</ref> == Туристік қызмет == Соомаа аумағында бірнеше жабдықталған соқпақтар мен от жағуға арналған арнайы орындар бар. Киртси-Тырамаада саябақтың орталығында қонақ қабылдайтын орталық салынған, онда жергілікті қызметтер туралы қажетті ақпаратты алуға болады.<ref>Национальный парк Соомаа https://www.ural.org/tourism/estoniya/nacionalnyj-park-soomaa/</ref> Саябақ өзендеріндн каноэмен жүзу танымал. Соқпақ жолдары мен батпақтар жаяу серуендеуге де, қармен жүруге де қолайлы. Соомаа ұлттық саябағында және оның айналасында Кургьядан Вилянди мен Пярнуға дейін 50-ден астам түрлі демалыс орындары бар. Соомааның танымал соқпақ жолдары - Рийза және Мейкозе аяқ жолдары. Соомаасға келушілер орталығында интерактивті смарт ойын ойнауға арналған Копрарада соқпағы бар, ал тақтайшаның бір бөлігі мүгедектер арбасы мен балалар арбаларымен жүруге мүмкіндік береді. Соомааға барған кезде Джоесуу ауылындағы ең ұзын Пярнумаа аспалы көпіріне баруға болады. Соомада экскурсиялық және өздігінен жүретін жорықтарды ұйымдастыратын бірнеше жол нұсқаушылары бар.<ref>Соомааский национальный парк https://visitparnu.com/ru/soomaa/</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] [[Санат:Эстония географиясы]] 72zrmcuq0owkdg9etbam425blhetqqr 0 702908 3651334 3212357 2026-09-05T19:49:51Z Nurken 111493 3651334 wikitext text/x-wiki Қазақстанда 2023 жылы 23 әуежайдың бар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/12430-2023-zhyly-kazakstannyn-uezhailary-kansha-somada-aiyppul-toledi/ |title=2023 жылы Қазақстанның әуежайлары қанша сомада айыппұл төледі |language=kk |work=ulysmedia.kz |first=Аян |last=Өрібай |date=2024-02-01 |accessdate=2026-09-06}}</ref> Қазақстан әуежайларының ішіндегі ең ірісі [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы әуежайы]] делінеді. Әуежай өзінің тарихын 1935 жылдан бері жүргізіп келеді, ал 2012 жылы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-дағы ең үздік деп танылды. Бұл әуежай жылына төрт миллионнан астам жолаушыға қызмет көрсетеді. Қазақстан әуежайларынан ішкі авиатасымалдар саны бойынша екінші орынды Астанадағы елордалық авиатасымалдар алады. Бүгінгі таңда әуежай жаңартылды және әуе кемелерінің барлық түрлерін қабылдауға қабілетті. 2012 жылы [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана әуежайы]] екі миллионнан астам туристке, оның ішінде жақын және алыс шетелдерден келген туристерге қызмет көрсетті. Қазақстанның ірі әуежайлары ғана емес, мемлекет азырақ әуежайларға да назар аударады. Осылайша, 2011 жылы жүргізілген жаңғыртудың арқасында [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау әуежайы]] ТМД-ның ең үздік әуежайы болды, ол 2009 жылы «ТМД елдерінің перспективалы дамып келе жатқан әуежайы» атағына ие болды. [[Атырау әуежайы]] да қайта жаңартылуда, ұшу-қону жолақтарын кеңейту, сондай-ақ жаңа жарық-техникалық жүйені орнату жоспарланған. == Қазақстанның негізгі әуежайларының тізімі == {| class="wikitable sortable" |+Қазақстанның негізгі әуежайларының тізімі !Атауы !Қала !Теңіз деңгейінен биіктігі (м) !Негізгі ҰҚЖ ұзындығы (м) !Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы (т) !Ашылған жылы |- |[[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] |Ақтау | +22 |3050 |270 |1983 жыл |- |[[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Әлия Молдағұлова]] |Ақтөбе | +225 |3200 |170 |1933 жыл |- |[[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] |Алматы | +681 |4500 |350 |1935 жыл |- |[[Арқалық әуежайы|Арқалық]] |Арқалық | +388 |2500 |62 |? |- |[[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Астана | +354 |3500 |б/о |1931 жыл |- |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] |Атырау |−22 |3000 |100 |1931 жыл |- |[[Аягөз әуежайы|Аягөз]] |Аягөз | +654 |2500 |? |? |- |[[Балқаш әуежайы|Балқаш]] |Балқаш | +440 |2500 |? |1933 жыл |- |[[Юбилейный әуежайы|Юбилейный]] |Байқоңыр | +100 |4500 |392 |1981 жыл |- |[[Крайний әуежайы|Крайний]] |Байқоңыр | +100 |3100 |190 |1964 жыл |- |[[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] |Жезқазған | +381 |2600 |? |1949 жыл |- |[[Сарыарқа әуежайы|Сарыарқа]] |Қарағанды | +538 |3600 |б/о |1934 жыл |- |[[Қорқыт Ата әуежайы|Қорқыт Ата]] |Қызылорда | +132 |2700 |190 |1987 жыл |- |[[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] |Көкшетау | +263 |2850 |171 |1945 жыл |- |[[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Ахмет Байтұрсынов]] |Қостанай | +181 |2500 |140 |1970 жыл |- |[[Павлодар әуежайы|Павлодар]] |Павлодар | +125 |2500 |100 |1970 жыл |- |[[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] |Петропавл | +138 |2802 |190 |1935 жыл |- |[[Камбала әуежайы|Камбала]] |Приозёрск | +401 |2950 |? |? |- |[[Абай халықаралық әуежайы|Абай Құнанбаев]] |Семей | +234 |3100 |? |1929 жыл |- |[[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] |Талдықорған | +591 |2500 |87 |1946 жыл |- |[[Әулие-Ата әуежайы|Әулие-Ата]] |Тараз | +664 |3500 |? |1945 жыл |- |[[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Әзірет Сұлтан]] |Түркістан | +301 |3300 |? |2020 жыл |- |[[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Мәншүк Мәметова]] |Орал | +38 |2400 |98 |? |- |[[Өскемен әуежайы|Өскемен]] |Өскемен | +286 |2500 |? |? |- |[[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] |Шымкент | +421 |3300 |? |1933 жыл |- |[[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] |Екібастұз | +238 |2500 |? |? |} == Қазақстанның өңірлік әуежайларының тізімі == {| class="wikitable sortable" |+Қазақстанның өңірлік әуежайларының тізімі !Атауы !Облыс !Теңіз деңгейінен биіктігі (м) !Негізгі ҰҚЖ ұзындығы (м) |- |[[Бозой әуежайы|Бозой]] | rowspan="5" |[[Ақтөбе облысы]] | | |- |[[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] | | |- |[[Карась әуежайы|Карась]] | | |- |[[Кеңқияқ әуежайы|Кеңқияқ]] | +200 |1800 |- |[[Шалқар әуежайы|Шалқар]] | +154 |1770 |- |[[Боралдай әуежайы|Боралдай]] | rowspan="2" |[[Алматы облысы]] | +710 |1460 |- |[[Үшарал әуежайы|Үшарал]] | |2200 |- |[[Теңіз әуежайы|Теңіз]] |[[Атырау облысы]] | -24 |1200 |- |[[Аягөз әуежайы|Аягөз]] |[[Абай облысы]] | | |- |[[Зайсан әуежайы|Зайсан]] |[[Шығыс Қазақстан облысы]] | +572 |1500 |- |[[Жәйрем әуежайы|Жәйрем]] | rowspan="2" |[[Қарағанды облысы]] | +400 |1700 |- |[[Жосалы әуежайы|Жосалы]] | | |- |[[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] | rowspan="6" |[[Маңғыстау облысы]] | +15 |1750 |- |[[Баутин әуежайы|Баутин]] | | |- |[[Бозащы әуежайы|Бозащы]] |−25 |2300 |- |[[Құрық әуежайы|Құрық]] |40 |1275 |- |[[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] | +215 |1500 |- |[[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] | +136 |2750 |- |[[Түркістан әуежайы|Түркістан]] |[[Түркістан облысы]] | +247 |1800 |} Ескерту: Ақтау, Балқаш, Қарағанды, Нұрсұлтан Назарбаев, Тараз, Талдықорған, Шымкент, Боралдай әуежайларын әскери авиация — Қазақстан Республикасының әуе қорғанысы күштері де пайдаланады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан әуежайлары}} [[Санат:Қазақстан әуежайлары|*]] 0dw0ukj9z36gi4fe1lqkx4qp3m743ng 0 712787 3651372 3647982 2026-09-06T00:48:12Z ShadZ01 56180 3651372 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Family Guy tv icon.svg|нобай|alt= Family Guy tv icon.svg| Family Guy tv icon.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2023}} {{Мультсериал|Атауы=Гриффиндер|Түпнұсқа=Family Guy|Сурет=|Жанры=[[Сатира]]<br/>[[Ситуациялық комедия|ситком]]<br/>[[Қара әзіл|Қара комедия]]|Жасаушы=[[Сет Макфарлейн]]|Сценарист=Шэннон Смит Ким Фертман Юлиус Шарп Стив Мармель (2011) Шерри Гюнтер (1999–2003 жж.)|Рөлдер=[[Сет Макфарлейн]]<br>[[Алекс Борштейн]]<br>[[Сет Грин]]<br>[[Мила Кунис]]<br>[[Майк Генри]]|Композиторы=[[Уолтер Мёрфи]]<br>Рон Джонс|Ел={{Ту|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Маусымдар саны=24|Сериялар саны=461|Ұзақтығы=20 — 24 минут|Телеарна=[[Fox Broadcasting Company|Fox]]|Премьера=1999 жылы, 31 қаңтар}} '''Гриффиндер''' ({{lang-en|Family Guy}}, <small>МФА:</small> {{IPA|[ˈfæm.(ə)l.i gaɪ]}}, ''«Отбасылы адам»'') — [[Fox Broadcasting Company]] үшін Сет МакФарлейн жасаған америкалық анимациялық ситком. Бұл мультхикая 1999 жылы 31 қаңтарда Super Bowl XXXIII ойынынан кейін көрсетілді. Бірінші маусымның қалған бөлігі екі айдан кейін, 1999 жылы 11 сәуірде көрсетілді. Бұл шоу Гриффиндердің айналасында, ата-анасы Питер мен Лоис, олардың балалары, Мег, Крис және Стюиден және олардың [[Антропоморфизм|антропоморфты]] [[Ит|иттері]] Брайаннан тұратын жұмыс істемейтін отбасы. [[Род-Айленд|Род-Айлендтің]] ойдан шығарылған Куахог қаласында орналасқан шоу өзінің әзіл-оспақтарының көпшілігін американдық мәдениетті жиі дүр сілкіндіретін метафикционалды кесінділер түрінде көрсетеді. Отбасын МакФарлейн ''«Ларридің өмірі»'' және ''«Ларри мен Стив»'' атты екі анимациялық фильмді әзірлегеннен кейін дүниеге әкелді. МакФарлейн фильмдердің бас кейіпкері Ларри мен оның иті Стив дизайнын өзгертіп, тиісінше Питер және Брайан деп атады. МакФарлейн 1998 жылдың желтоқсанында Фоксқа жеті минуттық пилотты ұсынды, ал шоу жасыл жарықпен жанып, өндірісті бастады. ''«Гриффиндер»'' мультхикаясының тоқтатылуы 2002 жылы үшінші маусымы шыққаннан кейін көп ұзамай жарияланды, 2003 жылы Adult Swim фильмінде көрсетілмеген бір эпизод серияның бастапқы нұсқасын аяқтады. Қолайлы DVD сатылымдары және синдикатталған қайталанулардың жоғары рейтингтері Фоксты шоуды 2004 жылы жандандыруға сендірді; төртінші маусымы келесі жылы, 2005 жылдың 1 мамырында көрсетіле бастады. Премьерадан кейін ''Гриффиндер'' біраз оң пікірлерге ие болды. 2009 жылы ол «Үздік комедия сериясы» үшін Primetime Emmy сыйлығына ұсынылды, бұл 1961 жылы ''«Флинтстондар» фильмінен'' кейін бұл сыйлыққа алғаш рет анимациялық сериал ұсынылды. 2013 жылы ''TV Guide'' ''Гриффиндер фильмін'' ең үлкен телемультфильм ретінде тоғызыншы орындады. <ref name="tvguide1">{{Cite web|date=September 24, 2013|title=TV Guide Magazine's 60 Greatest Cartoons of All Time|url=https://www.tvguide.com/News/Greatest-Cartoons-TV-Guide-Magazine-1071203.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710095501/https://www.tvguide.com/news/greatest-cartoons-tv-guide-magazine-1071203/|archivedate=July 10, 2018|accessdate=February 6, 2014|publisher=[[TV Guide]]}}</ref> Табиғаты сатиралық болғанымен, сериал сюжеттер мен кейіпкерлердің стереотиптерінен бастап нәсілшілдік, гомофобия және сексизм туралы айыптауларға дейін көптеген сын мен қайшылықтарға ие болды. Шоуға негізделген көптеген байланыс құралдары шығарылды. Соның ішінде ''Стьюи Гриффин: Айтылмаған әңгіме'', 2005 жылы шығарылған тікелей DVD-ге арнайы фильм; ''Family Guy: Live in Vegas'', 2005 жылы шығарылған саундтрек-DVD комбо, шоудағы музыка, сонымен қатар МакФарлейн мен Уолтер Мерфи жасаған музыка; сәйкесінше 2006 және 2007 жылдары шығарылған бейне ойын және пинбол машинасы. 2005 жылдан бастап Harper Adult баспасынан алты кітап шықты. ''Laugh It Up, Fuzzball: The Family Guy трилогиясы'' (2010), ''Star Wars'' түпнұсқа трилогиясын пародиялайтын үш эпизодтан тұратын топтама. Кливленд Браун қатысқан ''«Кливленд шоуы»'' [[спин-офф]] сериясы 2009 жылдың 27 қыркүйегінен 2013 жылдың 19 мамырына дейін көрсетілді. 2023 жылдың 26 қаңтарында Фокс сериал 22 және 23 маусымдарға жаңартылып, шоуды 2024–25 жылдардың телемаусымына дейін жалғастырғанын хабарлады. <ref name="Bob's Burgers, Family Guy, The Simpsons renewed">{{Cite web|author=Petski|first=Denise|date=January 26, 2023|title=''The Simpsons'', ''Family Guy'' & ''Bob's Burgers'' Renewed For Two Additional Seasons Through 2024-25|url=https://deadline.com/2023/01/the-simpsons-family-guy-bobs-burgers-renewed-two-additional-seasons-through-2024-25-1235241757/|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|accessdate=January 26, 2023|archivedate=January 26, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230126195301/https://deadline.com/2023/01/the-simpsons-family-guy-bobs-burgers-renewed-two-additional-seasons-through-2024-25-1235241757/}}</ref> 22 маусымның премьерасы 2023 жылдың 1 қазанында болады. <ref>{{Cite web|title=Breaking News - FOX to Debut Animated Comedy "Krapopolis" on Sunday, Sept. 24 {{!}} TheFutonCritic.com|url=http://www.thefutoncritic.com/news/2023/07/10/fox-to-debut-animated-comedy-krapopolis-on-sunday-sept-24-849013/20230710fox02/|accessdate=July 10, 2023|work=www.thefutoncritic.com|archivedate=September 27, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230927141717/http://www.thefutoncritic.com/news/2023/07/10/fox-to-debut-animated-comedy-krapopolis-on-sunday-sept-24-849013/20230710fox02/}}</ref> 2023 жылдың 12 мамырында ''«Гриффиндер»'' сериалының серуендері, оның ішінде Сет МакФарлейн, Америка Жазушылар Гильдиясының 2023 жылғы ереуілінінен кейін шоуды уақытша тастайтыны жарияланды. Олар 2023 жылдың 27 қыркүйегінде, ереуіл аяқталды деп жарияланғаннан кейін шоуға қайта оралды. <ref>{{Cite web|author=Patten|first=Dominic|date=May 12, 2023|title=Seth MacFarlane & Showrunners Exit 'Family Guy' & 'American Dad' Until Striking WGA Gets New Contract|url=https://deadline.com/2023/05/writers-strike-seth-macfarlane-exits-family-guy-american-dad-wga-showrunners-1235365362/|accessdate=May 13, 2023|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|lang=en-US|archivedate=May 12, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230512210742/https://deadline.com/2023/05/writers-strike-seth-macfarlane-exits-family-guy-american-dad-wga-showrunners-1235365362/}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша мультсериалдар]] [[Санат:АҚШ мультсериалдары]] [[Санат:Fox Broadcasting Company телебағдарламалары]] gn7c16v55nxbl2yse09p5pxz5npw7pf 2 725520 3651287 3651148 2026-09-05T16:20:02Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3651287 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]], [[BNY]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 c8l6qemnzlhyf3c745t23bwm1im5dv5 0 739120 3651210 3649466 2026-09-05T12:32:20Z Casserium 68287 /* Тағайындау тәртібі */ 3651210 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Erlankarin.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Республика Президентінің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | rowspan="2"|[[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] i4qdyxsx5vt4xrpqatpw48hvaofi410 3651211 3651210 2026-09-05T12:36:53Z Casserium 68287 /* Атқаратын қызметі */ 3651211 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Erlankarin.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | rowspan="2"|[[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] 4jst5d0y7te5l7ya1egbp1fdvh2y9pl 3651212 3651211 2026-09-05T12:37:29Z Casserium 68287 3651212 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Erlankarin.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | rowspan="2"|[[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|100px]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] 5rulomjozlsvy7pq0yf8rnllsui2zfy 3651213 3651212 2026-09-05T12:40:48Z Casserium 68287 /* */ 3651213 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Erlankarin.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | rowspan="2"|[[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|100px]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] 0cdue8iespzz0j9qwv5v32sgf0o9bow 3651375 3651213 2026-09-06T01:16:45Z Casserium 68287 /* Вице-президент лауазымын қайта енгізу */ 3651375 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Erlankarin.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 5 қыркүйек күні президент Вице-президенттің өкілеттіктерін айқындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | rowspan="2"|[[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|100px]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] akpuinri5qyo0rnizbwnd3lwqfy7v2b 0 744366 3651214 3372131 2026-09-05T12:41:47Z Makenzis 71333 3651214 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы = Сентрал Кост Маринерс |құрылған = 2004 |стадионы = Сентрал Кост Стэдиум |сыйымдылығы = 20 059 |жарыс = [[Футболдан Аустралия чемпионаты|A-Лига]] | pattern_b1 = _ccm2324h | pattern_ra1 = _ccm2324h | pattern_la1 = _ccm2324h | pattern_sh1 = _goldbottom | pattern_so1 = | leftarm1 = 000040 | body1 = FEDF00 | rightarm1 = 000040 | shorts1 = 000040 | socks1 = FEDF00 | pattern_b2 = _ccm2324a | pattern_ra2 = _ccm2324a | pattern_la2 = _ccm2324a | pattern_sh2 = _whitebottom | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = 000040 | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000040 | socks2 = 000040 | pattern_b3 = _ccm2324t | pattern_ra3 = _ccm2324t | pattern_la3 = _ccm2324t | pattern_sh3 = _whitebottom | pattern_so3 = | leftarm3 = 000040 | body3 = FFFFFF | rightarm3 = 000040 | shorts3 = 000040 | socks3 = FFFFFF }} '''«Сентрал Кост Маринерс»''' — [[Аустралия]]ның Госфорд қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері == * А лигасы жеңімпазы (3): 2012/13, 2022/23, 2023/24 * А лигасы финалисі (3): 2005/06, 2007/08, 2010/11 == Сілтемелер == * http://www.ccmariners.com.au/ {{Бастама}} [[Санат:Аустралия футбол клубтары]] mocbfn6j5ghm18hnuhj5s5vc5acoamy 3651215 3651214 2026-09-05T12:44:05Z Makenzis 71333 3651215 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы = Сентрал Кост Маринерс |құрылған = 2004 |стадионы = Сентрал Кост Стэдиум |сыйымдылығы = 20 059 |жарыс = [[Футболдан Аустралия чемпионаты|A-Лига]] |маусым = 2025/26 |орын = 9. | pattern_b1 = _ccm2324h | pattern_ra1 = _ccm2324h | pattern_la1 = _ccm2324h | pattern_sh1 = _goldbottom | pattern_so1 = | leftarm1 = 000040 | body1 = FEDF00 | rightarm1 = 000040 | shorts1 = 000040 | socks1 = FEDF00 | pattern_b2 = _ccm2324a | pattern_ra2 = _ccm2324a | pattern_la2 = _ccm2324a | pattern_sh2 = _whitebottom | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = 000040 | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000040 | socks2 = 000040 | pattern_b3 = _ccm2324t | pattern_ra3 = _ccm2324t | pattern_la3 = _ccm2324t | pattern_sh3 = _whitebottom | pattern_so3 = | leftarm3 = 000040 | body3 = FFFFFF | rightarm3 = 000040 | shorts3 = 000040 | socks3 = FFFFFF }} '''«Сентрал Кост Маринерс»''' — [[Аустралия]]ның Госфорд қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері == * А лигасы жеңімпазы (3): 2012/13, 2022/23, 2023/24 * А лигасы финалисі (3): 2005/06, 2007/08, 2010/11 == Сілтемелер == * http://www.ccmariners.com.au/ {{Бастама}} [[Санат:Аустралия футбол клубтары]] osuk2o1zx9ux4g09gqc4hteujefcoud 0 744986 3651381 3648692 2026-09-06T02:06:49Z Casserium 68287 /* */ 3651381 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Дәния Мадиқызы Еспаева | Суреті = Dania Espaeva (cropped, 29-03-2023).jpg | Атауы = Еспаева, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары = | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] |[[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]] }} | тақырыпша1 = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] | мәтін1 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | тақырыпша2_2 = Партиялық тізімі | мәтін2_2 = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы | Ту_3 = Ақ Жол партиясының логотипі.png | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 13 маусым 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | Ізбасары_3 = |Титулы_4=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] төрағасының орынбасары |Ту_4=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_4=29 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2026 |Ізашары_4=[[Балайым Туғанбайқызы Кесебаева|Балайым Кесебаева]] |Ізбасары_4=лауазым жойылды |Бірігіп басқарушы1_4=[[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] |тақырыпша1_4=[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]] |мәтін1_4=[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Титулы_5=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]] |Ту_5=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2_5=Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_5=24 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_5 = 30 маусым 2026 |тақырыпша1_5=[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]] |мәтін1_5=[[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]]<br> [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Білімі=1) [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжі]] <br>2) [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] |Партиясы=[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |Қызметі= |Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}}→ <br> {{Байрақ|Қазақстан}} |Туған жері=[[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], {{туғанжері|Мәртөк ауданы|Мәртөк ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Туған күні=5.3.1961 |Марапаттары={{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}}}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}}}}} '''Дәния Мәдиқызы Еспаева''' ([[5 наурыз]] [[1961 жыл|1961]], [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], [[Мәртөк ауданы]], [[Ақтөбе облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы және [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] төрағасының орынбасары, партия атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] депутаты. 2016–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2023–2026 жылдары Мәжіліс төрағасының орынбасары болған. == Өмірбаяны == 1961 жылы 5 наурызда [[Ақтөбе облысы]], [[Мәртөк ауданы]], [[Жайсаң ауылдық округі|Жайсаң ауылдық округінде]] дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Табын|Табын руының]] [[Жетіру|Жетіру тайпасынан]] шыққан. === Білімі === 1982 жылы [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжін]] және 1993 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]] “экономист” мамандығы бойынша тәмамдады. === Мансабы === Еңбек жолын 1982 жылы [[КСРО Мемлекеттік банкі|КСРО Мемлекеттік банкінің]] Ақтөбе облыстық басқармасының несиелеу бөлімінің экономисі қызметінен бастап, бұл қызметте 1986 жылға дейін болды. 1987 жылы аға экономисі болып тағайындалды. Әрі қарай 1988—1991 жылдары [[Промстройбанк]] облыстық басқармасының ақша айналымы бөлімінің аға экономисі болды. 1992 жылы «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалының бас есепшісі; 1992—1995 — «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалы директорының орынбасары; 1995—1997 жылдары [[БТА Банкі|Alem Bank Kazakhstan]] Ақтөбе облыстық департаментінің несиелеу бөлімінің басшысы, бас маманы, басшының орынбасары қызметтерінде болды. 1998—2005 — [[БТА Банкі]] директорының корпоративтік бизнес жөніндегі орынбасары; 2006—2014 — [[БТА Банкі]] Ақтөбе филиалының директоры; 2008—2016 — Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты, отбасы және әйелдер істері жөніндегі комиссияның мүшесі; 2014—2016 — [[Қазкоммерцбанк|Казкоммерцбанк]] Ақтөбе филиалының директоры; 2016 жылы 5 ақпанда [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі атанды. 2021 жылы [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2022 жылы “Жаңа Қазақстан” депутаттық тобының мүшесі атанып, өкілеттілігі 2023 жылдың 28 наурызына дейін созылды. 2023 жылғы 28 наурызда тағы да [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты, ал келесі күні [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|төрағасының]] орынбасары атанды. 2026 жылғы 13 маусымда [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы болып сайланды.<ref>[https://stan.kz/daniia-espaeva-aq-zol-partiiasynyn-zana-toraiymy-boldy-435782/ Дәния Еспаева "Ақ жол" партиясының жаңа төрайымы болды]</ref> 2026 жылы тамызда «Ақ жол» партиясы атынан [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаты болып сайланды. 28 тамыз күні Құрылтай төрағасының орынбасары болып сайланды.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]</ref> == Президенттікке үміткерлігі == 2019 жылы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] отставкасынан кейін [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясының]] 6 мүшесі президентікке үміткерлікке үміт білдіретіні жария болды. [[Ақ жол демократиялық партиясы|Партия]] төрағасы [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашевтың]] ұсынысымен жасырын сайлау арқылы 6 мүшенің ішінен 1 адам үміткерлікке сайланды, ол — Еспаева болды. Дауыс беру нәтижесі бойынша [[Ақ жол демократиялық партиясы|партия]] съезіне қатысқан 170 делегат Еспаеваның кандидатурасын қолдаса, 15-і қарсы болып, ақырында 24 сәуірде кандидатурасы ұсынылды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/prezidenttikke-mitker-daniya-espaeva-resmi-t-rde-tirkeldi_19720/|title=Президенттікке үміткер Дания Еспаева ресми түрде тіркелді|date=2019-05-04|lang=kk|work=baq.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> 25 сәуірде [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]] құжаттарын тапсырды.<ref>{{Cite web|url=https://ult.kz/post/daniya-espaeva-ortalyk-saylau-komissiyasyna-kuzhatyn-tapsyrdy|title=ДАНИЯ ЕСПАЕВА ОРТАЛЫҚ САЙЛАУ КОМИССИЯСЫНА ҚҰЖАТЫН ТАПСЫРДЫ|date=2019-04-25|lang=kk|work=ult.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> 26 сәуірде Еспаева қазақ тілінен міндетті емтиханды сәтті тапсырып<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/amp/20190426/daniia-espaeva-emtihan-9971258.html|title=Кандидат Еспаева қазақ тілінен емтихан тапсырған соң көзіне жас алды|date=2019-04-26|lang=kk|work=sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref>, келесі күні [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] Еспаеваның кандидатурасы сайлау талаптарына толық сәйкес келетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/daniya-espaeva-sootvetstvuet-trebovaniyam-vybornogo-zakonodatel-stva-cik-rk_a3521359|title=Дания Еспаева соответствует требованиям выборного законодательства - ЦИК РК|date=2019-04-27|lang=ru|work=www.inform.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 2019 жылғы 10 маусымда жариялаған нәтижесі бойынша Еспаеваға 465 714 адам дауыс беріп, ол 5,05 % жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292&v=mobile|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|date=2019-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2024-02-08}}</ref> == Қоғамдық көзқарасы == Еспаева өз еңбек жолында [[Сексизм|сексизммен]] күресті. Мысалы, 2019 жылғы 24 сәуірде [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол партиясының]] XV съезінде жасырын дауыс беру кезінде өзінің сайлауалды үгітінде кәсіпкер әйелдердің құқықтарын қорғауға және мемлекеттік қызметкерлер арасындағы сыбайлас жемқорлықты жойып, үлкен сыбайлас жемқорлық дауларына ерлердің үнемі араласатынын айтты.{{start citation}} Пленумда кейбір ер-азаматтарымыздың аузынан қазақта әйел озық емес, әйел өз орнын білу керек деген сөз естілді. Бұл маған шынымен де әсер етті. Қазақстан халқының 52 пайызын әйелдер құрайды. Негізгі мәселе неде? Ана мен көп балалы отбасы мәселесі. Ал мен әйел, ана ретінде бұл мәселені жан-жақты түсініп, нақты, дұрыс шешімдер таба аламын деп ойлаймын. {{end citation|қайнары=}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kz/20190424/daniya-yespayeva-kandidat-akzhol-9943259.html|title=Женщина-депутат вступила в президентскую гонку от партии "Ак жол"|date=2019-04-24|lang=ru|work=ru.sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> == Жеке өмірі == Ажырасқан, екі баласы және екі немересі бар.<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/espaeva-daniia-madievna|title=«АҚ ЖОЛ» ПАРТИЯСЫНЫҢ ДЕПУТАТЫ|lang=kk|work=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]|accessdate=2024-02-08}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Еспаева, Дәния Мәдиқызы}} [[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] qgsb6tdnjm6l9eglk7f23c64w760ak2 0 749790 3651410 3409876 2026-09-06T06:14:12Z Мағыпар 100137 үлгі 3651410 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен|lat_deg=56|lat_min=51|lat_sec=41|lon_deg=24|lon_min=21|lon_sec=00|этнохороним=|DST=бар|қазақша атауы=Саласпилс|шынайы атауы={{Lang-lv|Salaspils}}|сурет={{Photomontage|center |photo1a = Salaspils_1._vidusskolas_4._korpuss.jpg{{!}} |photo2a = Salaspils_stacija.jpg{{!}} |photo2b = Daudzdzīvokļu_mājas_Salaspilī_-_ogre11_-_Panoramio.jpg{{!}} |photo3a = Salaspils_Sv._Jura_baznīcas_drupas_1.jpg{{!}} |color = white |color_border = white |position = center |spacing = 2 |size = 275 |foot_montage = }}|елтаңба=Salaspils COA.svg|ел=Латвия|аймағы=Видземе|аймақ түрі=Аймақ|аудан түрі=Өлке|ауданы=Саласпилс өлкесі|алғашқы дерек=1186|жер аумағы=12|тұрғыны=17 826|бұрынғы атаулары=Кирхгольм (1917 жылға дейін)|тығыздығы={{#expr: 17826/ 12 round 1}}|уақыт белдеуі=+2|ұлттық құрамы=[[латыштар]] - 50,0 %, <br>[[орыстар]] - 34 %, <br>басқалары-16 %|конфессионалдық құрамы=лютерандар, католиктер, православтар|пошта индекстері=LV-2121, LV-2169<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Книга почтовых индексов Латвии] {{Wayback|url=http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls |date=20210214151956 }} - апрель 2011{{ref-lv}}</ref>|сандық идентификаторы=0801211<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Wayback|url=http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=20101115115730 }} - 16 февраля 2011{{ref-lv}}</ref>|идентификатор түрі=ATVK коды|санақ жылы=2024|ортаққордағы санаты=Salaspils|сайты=http://www.salaspils.lv/|құрылған уақыты=1993}} [[Сурет:Salaspils_Dome.jpg|нобай| Саласпилс қалалық кеңесі]] '''Саласпилс''' (1917 жылға дейін – ''Кирхгольм;'' {{Lang-de|Kirchholm}}) — [[Латвия|Латвиядағы]] [[қала]] (23 қараша 1993 жыл), Саласпилс өлкесінің әкімшілік орталығы. [[Батыс Двина|Даугава]] өзенінің оң жағалауында, [[Рига]] орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде, оның маңы болып табылады. Қысқа қашықтыққа және ыңғайлы көлік байланыстарына байланысты күнделікті көші-қон бар — Саласпилс тұрғындарының айтарлықтай бөлігі жұмыс істеу немесе оқу үшін Ригаға барады. == Тарихы == Саласпилс — Латвиядағы ең көне елді мекендердің бірі. 10-15 ғасырларда аймақты [[Ливтер|ливон]] және балтық тайпалары мекендеген. 1186 жылы Риганың бірінші [[Епископ|епископы]] Мейнард фон Зегеберг [[Батыс Двина]] өзенінің ортасында Мартинсгольм аралында Кирхгольм қамалын салды. Мартинсгольм аралында (қазіргі Мартиньсала) Латвиядағы 1197 жылдан басталатын – ең көне католик зиратының орны. [[Сурет:Kircholm_pomnik.jpg|солға|нобай|[[Сурет:Battle_of_Kirhholm_Stone_(other_memorial)_in_Salaspils,_Latvia.jpg|солға|нобай| ]]1605 жылы Кирхгольм шайқасы болған жердегі ескерткіш тастар]] 1605 жылы қала Кирхгольм шайқасының орны болды, онда Поляк-Литва Достастығы күштері [[Швеция|Швецияның]] үлкен армиясын жеңді. 1710 жылы Солтүстік соғыс кезінде Швед Ливониясының бөлігі болған Кирхгольмды орыс әскерлері басып алды. 1721 жылы [[Ништадт бітім шарты|Ништадт бітім шарттарына]] сәйкес ол Ресейге қосылды (Ресей империясында Кирхгольм Ливония губерниясына қарады). [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде екі жыл бойы елді мекеннің жанынан майдан шебі өтіп, үлкен қирауға әкелді. Саласпилс тарихының «қара беті» 1941-1944 жылдардағы неміс оккупациясының уақытымен байланысты. Қаланың жанында «Куртенгоф» өлім лагері құрылды, ол кеңестік әскери тұтқындардан, партизандардан, еврейлерден басқа, жұқпалы аурулар мен қатыгез медициналық эксперименттерден емшек сүтінен жасөспірімге дейінгі балалар ұсталып, жаппай өлгендіктен қорқынышты даңққа ие болды. 1967 жылы бұрынғы лагерь орнында мемориалдық ансамбль ашылды (сәулетші Г. Асарис және т.б.). 1950-1960 жылдар аралығында Саласпилс электр энергиясын өндіру және ғылыми зерттеулер орталығына айналды. Бұл Даугава өзеніндегі су электр станциясының және Риганың көп бөлігін электр энергиясымен қамтамасыз ететін бас жылу электр станциясының орны болды. Саласпилсте сонымен қатар [[Латыш сср ғылым академиясы|Латвия Ғылым академиясының]] бірқатар ғылыми-зерттеу институттары орналасқан – Физика институты (зерттеу ядролық реакторы бар, қазір тоқтатылған), Бейорганикалық химия институты, Биология институты (оның құрамына жалпыға қолжетімді [[Латвияның ұлттық ботаникалық бағы|Ұлттық ботаникалық бақ]] кіреді). Латвия тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін 1993 жылы 23 қарашада Саласпилс қала мәртебесін алды. Қазіргі уақытта Саласпилсте көптеген әлеуметтік инфрақұрылым нысандары бар – бірнеше балабақшалар, орта, негізгі және музыкалық мектептер, 25 метрлік бассейн, спорт кешені, 648 орындық стадион, сондай-ақ бірқатар ірі дүкендер, соның ішінде Lidl, Maxima және Rimi. == Халық == 2024 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Латвияның Орталық статистикалық басқармасының мәліметі бойынша қалада 17 740 халық тұрады, оның 50%-ы [[Латыштар|латвиялықтар]], 34%-ы [[орыстар]], 4%-ы [[Беларустар|белорустар]], 3%-ы [[украиндар]], 2%-ы [[поляктар]], 1%-ы [[Литвандар|литвалықтар]] және 7%-ы басқа этникалық топтарға жататындар<ref>{{Cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/RIG040/|title=Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, novados, pilsētās, pagastos (atbilstoši robežām 2024. gada sākumā), apkaimēs un blīvi apdzīvotās teritorijās (eksperimentālā statistika) 2000 - 2024|lang=lv|work=Oficiālās statistikas portāls|accessdate=2024-07-25|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223120848/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/RIG040/}}</ref>. === Дін === Саласпилсте католиктік, лютерандық және екі православ шіркеуі бар: * Әулие Розария патшайымының Рим-Католик шіркеуі – Латвиядағы бірінші үлкен заманауи католиктік шіркеу (1990 жылы салынған)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86/|title=Саласпилсская римско-католическая церковь Богородицы Царицы Святого Розария|work=Туристический информационный центр Саласпилсского края|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117033737/https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86/|deadlink=no}}</ref>. * Мартин Лютер Евангелдік-лютерандық шіркеуі. 1991 жылы 15 сәуірде ресми түрде қалпына келтірілді<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C/|title=Саласпилсская Евангелическо-лютеранская церковь Мартина Лютера|work=Туристический информационный центр Саласпилсского края|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117033742/https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C/|deadlink=no}}</ref>. * «Қайғыға ұшырағандардың бәрінің қуанышы» [[православ шіркеуі]], 1996 жылы Әулие Марияның атына салынған. * Қасиетті Ұлы шейіт Джордж Победоносецтің православ шіркеуі, 2012 жылдың ақпан айынан бастап жаңа шіркеуде қызметтер тұрақты түрде өткізіліп келеді<ref>{{Cite web|url=http://www.pravoslavie.lv/index.php?newid=8437&id=241|title=Официальный сайт Латвийской Православной Церкви|work=www.pravoslavie.lv|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117033729/http://www.pravoslavie.lv/index.php?newid=8437&id=241|deadlink=no}}</ref>.[[Сурет:Salaspils_baznīca.jpg|нобай|265x265 нүкте| Әулие Розария патшайымының Рим-Католик шіркеуі]] == Білім == * №1 Салапилс орта мектебі; * Саласпилс негізгі мектебі; * Саласпилс музыка және өнер мектебі. == Шағын аудандар == Саласпилс жеке шағын аудандарға бөлінген ({{Lang-lv|ciemats}} – ауыл). * Су электр станциясы ауылы (HES ciemats, Kirholms); * Ғылым академиясының ауылы (Z/A ciematlar); * Силава – орман шаруашылығы ғылыми институтының ауылы; * Ауыл шаруашылығы серіктестігі (Agrofirmas ciemats); * Ескі Саласпилс (Vecā Salaspils); * Батпақ (Purvs). == Көлік == === Жолдар === Саласпилсті A6 тас жолы кесіп өтеді, Рига айналма жолдары A4 және A5 қала маңынан өтеді. === Темір жол көлігі === Саласпилс теміржол вокзалы Рига-Крустпилс желісінің электрлендірілген учаскесінде орналасқан. Электр пойыздарынан басқа Даугавпилс, Зилупе және Крустпилс бағытында жүретін дизельдік пойыздар да осында тоқтайды. Жаңа темір жол желісі – Rail Baltica, қаланың шығыс шекарасында жолаушылар станциясы және мұнда интермодальдық жүк терминалы салынады<ref>{{Cite web|url=https://info.railbaltica.org/lv/zinas/salaspils-pasvaldiba/uzsakta-buvprojekta-izstrade-rail-baltica-salaspils-intermodalajam-kravu-terminalim|title=Uzsākta būvprojekta izstrāde Rail Baltica Salaspils Intermodālajam kravu terminālim|date=2022-06-16|publisher=[[Rail Baltica]]|lang=lv|accessdate=2022-12-12|archivedate=2022-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221212185030/https://info.railbaltica.org/lv/zinas/salaspils-pasvaldiba/uzsakta-buvprojekta-izstrade-rail-baltica-salaspils-intermodalajam-kravu-terminalim|deadlink=no}}</ref>. === Автобус қызметі === Саласпилс [[Рига|Ригамен]] және оның айналасындағы елді мекендермен дамыған автобус байланысына ие. Қала ішілік маршруттар жоқ. Автобус бағыттары: * Саласпилс – Даугава мұражайы; * Саласпилс – Силава – ЖЭО-2; * Саласпилс – Силавa – Сауриеши; * Саласпилс – Саулкалне; * Рига – Сауриеши – Саласпилс; * Рига – Саласпилс<ref>{{Cite web|url=http://www.galssbuss.lv/pages/info.php?l=ru&id_section=3|title=Расписание автобусов|accessdate=2017-12-29|archivedate=2017-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228093234/http://www.galssbuss.lv/pages/info.php?l=ru&id_section=3|deadlink=no}}</ref>; * Рига – Саласпилс – Силава; * Рига – Саласпилс – Диенвиду көшесі; * Рига – Саласпилс – Қосалқы станциясы; * Рига – Саласпилс – Миера көшесі; * Рига – Саласпилс – Физика институты; * Рига – Саласпилс – Бриезу көшесі; * Рига – Саласпилс – Саулкалне. === Велосипед инфрақұрылымы === 2022 жылдың тамыз айында Manabalss.lv порталында Саласпилстен Ригаға дейін [[Велотрек|велосипед жолын]] құру ұсынысымен бастама жарияланды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lv/a/54705808|title=Собирают подписи за строительство велосипедной дорожки Саласпилс-Рига.|author=Rus.Delfi.lv|work=delfi.lv|date=2022-09-04|accessdate=2023-01-17}}</ref>. Өтінімге жауап ретінде Рига қалалық кеңесінің көлік басқармасы қазіргі уақытта Румбас көшесі (қолданыстағы велосипед жолымен байланыс) Джанжогу көшесіне дейін «Орталық – Кенгарагс – Румбула – Дарзини» веложолының учаскесін салу жобасына тендерлік құжаттаманы дайындаумен айналысып жатқанын хабарлады<ref>{{Cite web|lang=lv|url=https://manabalss.lv/par-velojoslu-salaspils-riga/show?locale=lv|title=PAR VELOCEĻU SALASPILS–RĪGA|work=ManaBalss.lv - līdzdalības platforma|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117193921/https://manabalss.lv/par-velojoslu-salaspils-riga/show?locale=lv|deadlink=no}}</ref>. Бұл жоба Орталық – Кенгарагс – Румбула – Дарзини маршрутындағы қолданыстағы инфрақұрылымды Зирну аралымен және Саласпилс муниципалитетінің «Зирну аралында, Саласпилсте және Саласпилс аймағындағы велосипед жолын жобалау» жоспарланған құрылыс жобасымен байланыстырады. Рига қалалық кеңесі сондай-ақ «2030 жылға дейін Рига қаласында велоспортты дамыту тұжырымдамасын» мақұлдады, онда велоспортты дамытудың тұжырымдамалық желісі Рига мен Саласпилс арасындағы велоспорт инфрақұрылымын қосуды да қамтиды. == Қаланың орталық бөлігінің панорамасы == [[Сурет:Salaspils-panor.jpg|link=Файл:Salaspils-panor.jpg|1000x1000 нүкте|Панорама центральной части города]] == Жақын қалалар == * Финстервальде; * Дзежгонь; * Финспонг; * Велишев; * Бобровица. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Латвияның ұлттық ботаникалық бағы]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.salaspils.lv/ Саласпилс облысының ресми сайты]{{Ref-lv}} * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8092 mesta.lv туристік порталында Саласпилс туралы ақпарат] {{Ref-ru}} * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=7 Топонимикалық мәліметтер қорындағы Саласпилс туралы мәліметтер]{{Ref-lv}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Саласпилс]] f3dppy5vlkpvvpk9rql1apivdkblnrj 3651411 3651410 2026-09-06T06:15:43Z Мағыпар 100137 /* Қаланың орталық бөлігінің панорамасы */ 3651411 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен|lat_deg=56|lat_min=51|lat_sec=41|lon_deg=24|lon_min=21|lon_sec=00|этнохороним=|DST=бар|қазақша атауы=Саласпилс|шынайы атауы={{Lang-lv|Salaspils}}|сурет={{Photomontage|center |photo1a = Salaspils_1._vidusskolas_4._korpuss.jpg{{!}} |photo2a = Salaspils_stacija.jpg{{!}} |photo2b = Daudzdzīvokļu_mājas_Salaspilī_-_ogre11_-_Panoramio.jpg{{!}} |photo3a = Salaspils_Sv._Jura_baznīcas_drupas_1.jpg{{!}} |color = white |color_border = white |position = center |spacing = 2 |size = 275 |foot_montage = }}|елтаңба=Salaspils COA.svg|ел=Латвия|аймағы=Видземе|аймақ түрі=Аймақ|аудан түрі=Өлке|ауданы=Саласпилс өлкесі|алғашқы дерек=1186|жер аумағы=12|тұрғыны=17 826|бұрынғы атаулары=Кирхгольм (1917 жылға дейін)|тығыздығы={{#expr: 17826/ 12 round 1}}|уақыт белдеуі=+2|ұлттық құрамы=[[латыштар]] - 50,0 %, <br>[[орыстар]] - 34 %, <br>басқалары-16 %|конфессионалдық құрамы=лютерандар, католиктер, православтар|пошта индекстері=LV-2121, LV-2169<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Книга почтовых индексов Латвии] {{Wayback|url=http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls |date=20210214151956 }} - апрель 2011{{ref-lv}}</ref>|сандық идентификаторы=0801211<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Wayback|url=http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=20101115115730 }} - 16 февраля 2011{{ref-lv}}</ref>|идентификатор түрі=ATVK коды|санақ жылы=2024|ортаққордағы санаты=Salaspils|сайты=http://www.salaspils.lv/|құрылған уақыты=1993}} [[Сурет:Salaspils_Dome.jpg|нобай| Саласпилс қалалық кеңесі]] '''Саласпилс''' (1917 жылға дейін – ''Кирхгольм;'' {{Lang-de|Kirchholm}}) — [[Латвия|Латвиядағы]] [[қала]] (23 қараша 1993 жыл), Саласпилс өлкесінің әкімшілік орталығы. [[Батыс Двина|Даугава]] өзенінің оң жағалауында, [[Рига]] орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде, оның маңы болып табылады. Қысқа қашықтыққа және ыңғайлы көлік байланыстарына байланысты күнделікті көші-қон бар — Саласпилс тұрғындарының айтарлықтай бөлігі жұмыс істеу немесе оқу үшін Ригаға барады. == Тарихы == Саласпилс — Латвиядағы ең көне елді мекендердің бірі. 10-15 ғасырларда аймақты [[Ливтер|ливон]] және балтық тайпалары мекендеген. 1186 жылы Риганың бірінші [[Епископ|епископы]] Мейнард фон Зегеберг [[Батыс Двина]] өзенінің ортасында Мартинсгольм аралында Кирхгольм қамалын салды. Мартинсгольм аралында (қазіргі Мартиньсала) Латвиядағы 1197 жылдан басталатын – ең көне католик зиратының орны. [[Сурет:Kircholm_pomnik.jpg|солға|нобай|[[Сурет:Battle_of_Kirhholm_Stone_(other_memorial)_in_Salaspils,_Latvia.jpg|солға|нобай| ]]1605 жылы Кирхгольм шайқасы болған жердегі ескерткіш тастар]] 1605 жылы қала Кирхгольм шайқасының орны болды, онда Поляк-Литва Достастығы күштері [[Швеция|Швецияның]] үлкен армиясын жеңді. 1710 жылы Солтүстік соғыс кезінде Швед Ливониясының бөлігі болған Кирхгольмды орыс әскерлері басып алды. 1721 жылы [[Ништадт бітім шарты|Ништадт бітім шарттарына]] сәйкес ол Ресейге қосылды (Ресей империясында Кирхгольм Ливония губерниясына қарады). [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде екі жыл бойы елді мекеннің жанынан майдан шебі өтіп, үлкен қирауға әкелді. Саласпилс тарихының «қара беті» 1941-1944 жылдардағы неміс оккупациясының уақытымен байланысты. Қаланың жанында «Куртенгоф» өлім лагері құрылды, ол кеңестік әскери тұтқындардан, партизандардан, еврейлерден басқа, жұқпалы аурулар мен қатыгез медициналық эксперименттерден емшек сүтінен жасөспірімге дейінгі балалар ұсталып, жаппай өлгендіктен қорқынышты даңққа ие болды. 1967 жылы бұрынғы лагерь орнында мемориалдық ансамбль ашылды (сәулетші Г. Асарис және т.б.). 1950-1960 жылдар аралығында Саласпилс электр энергиясын өндіру және ғылыми зерттеулер орталығына айналды. Бұл Даугава өзеніндегі су электр станциясының және Риганың көп бөлігін электр энергиясымен қамтамасыз ететін бас жылу электр станциясының орны болды. Саласпилсте сонымен қатар [[Латыш сср ғылым академиясы|Латвия Ғылым академиясының]] бірқатар ғылыми-зерттеу институттары орналасқан – Физика институты (зерттеу ядролық реакторы бар, қазір тоқтатылған), Бейорганикалық химия институты, Биология институты (оның құрамына жалпыға қолжетімді [[Латвияның ұлттық ботаникалық бағы|Ұлттық ботаникалық бақ]] кіреді). Латвия тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін 1993 жылы 23 қарашада Саласпилс қала мәртебесін алды. Қазіргі уақытта Саласпилсте көптеген әлеуметтік инфрақұрылым нысандары бар – бірнеше балабақшалар, орта, негізгі және музыкалық мектептер, 25 метрлік бассейн, спорт кешені, 648 орындық стадион, сондай-ақ бірқатар ірі дүкендер, соның ішінде Lidl, Maxima және Rimi. == Халық == 2024 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Латвияның Орталық статистикалық басқармасының мәліметі бойынша қалада 17 740 халық тұрады, оның 50%-ы [[Латыштар|латвиялықтар]], 34%-ы [[орыстар]], 4%-ы [[Беларустар|белорустар]], 3%-ы [[украиндар]], 2%-ы [[поляктар]], 1%-ы [[Литвандар|литвалықтар]] және 7%-ы басқа этникалық топтарға жататындар<ref>{{Cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/RIG040/|title=Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, novados, pilsētās, pagastos (atbilstoši robežām 2024. gada sākumā), apkaimēs un blīvi apdzīvotās teritorijās (eksperimentālā statistika) 2000 - 2024|lang=lv|work=Oficiālās statistikas portāls|accessdate=2024-07-25|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223120848/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/RIG040/}}</ref>. === Дін === Саласпилсте католиктік, лютерандық және екі православ шіркеуі бар: * Әулие Розария патшайымының Рим-Католик шіркеуі – Латвиядағы бірінші үлкен заманауи католиктік шіркеу (1990 жылы салынған)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86/|title=Саласпилсская римско-католическая церковь Богородицы Царицы Святого Розария|work=Туристический информационный центр Саласпилсского края|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117033737/https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86/|deadlink=no}}</ref>. * Мартин Лютер Евангелдік-лютерандық шіркеуі. 1991 жылы 15 сәуірде ресми түрде қалпына келтірілді<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C/|title=Саласпилсская Евангелическо-лютеранская церковь Мартина Лютера|work=Туристический информационный центр Саласпилсского края|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117033742/https://visit.salaspils.lv/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C/|deadlink=no}}</ref>. * «Қайғыға ұшырағандардың бәрінің қуанышы» [[православ шіркеуі]], 1996 жылы Әулие Марияның атына салынған. * Қасиетті Ұлы шейіт Джордж Победоносецтің православ шіркеуі, 2012 жылдың ақпан айынан бастап жаңа шіркеуде қызметтер тұрақты түрде өткізіліп келеді<ref>{{Cite web|url=http://www.pravoslavie.lv/index.php?newid=8437&id=241|title=Официальный сайт Латвийской Православной Церкви|work=www.pravoslavie.lv|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117033729/http://www.pravoslavie.lv/index.php?newid=8437&id=241|deadlink=no}}</ref>.[[Сурет:Salaspils_baznīca.jpg|нобай|265x265 нүкте| Әулие Розария патшайымының Рим-Католик шіркеуі]] == Білім == * №1 Салапилс орта мектебі; * Саласпилс негізгі мектебі; * Саласпилс музыка және өнер мектебі. == Шағын аудандар == Саласпилс жеке шағын аудандарға бөлінген ({{Lang-lv|ciemats}} – ауыл). * Су электр станциясы ауылы (HES ciemats, Kirholms); * Ғылым академиясының ауылы (Z/A ciematlar); * Силава – орман шаруашылығы ғылыми институтының ауылы; * Ауыл шаруашылығы серіктестігі (Agrofirmas ciemats); * Ескі Саласпилс (Vecā Salaspils); * Батпақ (Purvs). == Көлік == === Жолдар === Саласпилсті A6 тас жолы кесіп өтеді, Рига айналма жолдары A4 және A5 қала маңынан өтеді. === Темір жол көлігі === Саласпилс теміржол вокзалы Рига-Крустпилс желісінің электрлендірілген учаскесінде орналасқан. Электр пойыздарынан басқа Даугавпилс, Зилупе және Крустпилс бағытында жүретін дизельдік пойыздар да осында тоқтайды. Жаңа темір жол желісі – Rail Baltica, қаланың шығыс шекарасында жолаушылар станциясы және мұнда интермодальдық жүк терминалы салынады<ref>{{Cite web|url=https://info.railbaltica.org/lv/zinas/salaspils-pasvaldiba/uzsakta-buvprojekta-izstrade-rail-baltica-salaspils-intermodalajam-kravu-terminalim|title=Uzsākta būvprojekta izstrāde Rail Baltica Salaspils Intermodālajam kravu terminālim|date=2022-06-16|publisher=[[Rail Baltica]]|lang=lv|accessdate=2022-12-12|archivedate=2022-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221212185030/https://info.railbaltica.org/lv/zinas/salaspils-pasvaldiba/uzsakta-buvprojekta-izstrade-rail-baltica-salaspils-intermodalajam-kravu-terminalim|deadlink=no}}</ref>. === Автобус қызметі === Саласпилс [[Рига|Ригамен]] және оның айналасындағы елді мекендермен дамыған автобус байланысына ие. Қала ішілік маршруттар жоқ. Автобус бағыттары: * Саласпилс – Даугава мұражайы; * Саласпилс – Силава – ЖЭО-2; * Саласпилс – Силавa – Сауриеши; * Саласпилс – Саулкалне; * Рига – Сауриеши – Саласпилс; * Рига – Саласпилс<ref>{{Cite web|url=http://www.galssbuss.lv/pages/info.php?l=ru&id_section=3|title=Расписание автобусов|accessdate=2017-12-29|archivedate=2017-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228093234/http://www.galssbuss.lv/pages/info.php?l=ru&id_section=3|deadlink=no}}</ref>; * Рига – Саласпилс – Силава; * Рига – Саласпилс – Диенвиду көшесі; * Рига – Саласпилс – Қосалқы станциясы; * Рига – Саласпилс – Миера көшесі; * Рига – Саласпилс – Физика институты; * Рига – Саласпилс – Бриезу көшесі; * Рига – Саласпилс – Саулкалне. === Велосипед инфрақұрылымы === 2022 жылдың тамыз айында Manabalss.lv порталында Саласпилстен Ригаға дейін [[Велотрек|велосипед жолын]] құру ұсынысымен бастама жарияланды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lv/a/54705808|title=Собирают подписи за строительство велосипедной дорожки Саласпилс-Рига.|author=Rus.Delfi.lv|work=delfi.lv|date=2022-09-04|accessdate=2023-01-17}}</ref>. Өтінімге жауап ретінде Рига қалалық кеңесінің көлік басқармасы қазіргі уақытта Румбас көшесі (қолданыстағы велосипед жолымен байланыс) Джанжогу көшесіне дейін «Орталық – Кенгарагс – Румбула – Дарзини» веложолының учаскесін салу жобасына тендерлік құжаттаманы дайындаумен айналысып жатқанын хабарлады<ref>{{Cite web|lang=lv|url=https://manabalss.lv/par-velojoslu-salaspils-riga/show?locale=lv|title=PAR VELOCEĻU SALASPILS–RĪGA|work=ManaBalss.lv - līdzdalības platforma|accessdate=2023-01-17|archivedate=2023-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117193921/https://manabalss.lv/par-velojoslu-salaspils-riga/show?locale=lv|deadlink=no}}</ref>. Бұл жоба Орталық – Кенгарагс – Румбула – Дарзини маршрутындағы қолданыстағы инфрақұрылымды Зирну аралымен және Саласпилс муниципалитетінің «Зирну аралында, Саласпилсте және Саласпилс аймағындағы велосипед жолын жобалау» жоспарланған құрылыс жобасымен байланыстырады. Рига қалалық кеңесі сондай-ақ «2030 жылға дейін Рига қаласында велоспортты дамыту тұжырымдамасын» мақұлдады, онда велоспортты дамытудың тұжырымдамалық желісі Рига мен Саласпилс арасындағы велоспорт инфрақұрылымын қосуды да қамтиды. == Қаланың орталық бөлігінің панорамасы == [[Сурет:Salaspils-panor.jpg|link=Файл:Salaspils-panor.jpg|нобай|орта|1200px|]] == Жақын қалалар == * Финстервальде; * Дзежгонь; * Финспонг; * Велишев; * Бобровица. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Латвияның ұлттық ботаникалық бағы]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.salaspils.lv/ Саласпилс облысының ресми сайты]{{Ref-lv}} * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8092 mesta.lv туристік порталында Саласпилс туралы ақпарат] {{Ref-ru}} * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=7 Топонимикалық мәліметтер қорындағы Саласпилс туралы мәліметтер]{{Ref-lv}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Саласпилс]] ndqarbt13rkaw10tgzpwowfsnxpga30 2 753164 3651242 3625527 2026-09-05T13:56:18Z Aldogarov 95591 3651242 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|9}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 9 мақала жазып, 483 өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]] 04l7e4fvdzxn0wly3mi678exgmg6ryy 3651311 3651242 2026-09-05T16:36:33Z Aldogarov 95591 3651311 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|9}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 10 мақала жазып, 500-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]] nwtcp9ai0khnmfn4su00qzypq9c3lsh 3651314 3651311 2026-09-05T16:45:48Z Aldogarov 95591 /* */ 3651314 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|10}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 10 мақала жазып, 500-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]] 1enlegsogiggc9u1injd308kx7f2a21 3651316 3651314 2026-09-05T16:46:20Z Aldogarov 95591 /* Менім жазған мақаларым */ 3651316 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|10}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 10 мақала жазып, 500-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]]<br>10.[[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]] 61gzrz1lkhx2vu3g8c1zalkk9qwacgd 3651427 3651316 2026-09-06T07:13:13Z Aldogarov 95591 3651427 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|10}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 10 мақала жазып, 500-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]]<br>10. [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]] dpx0qv78dd8jjhtnjb9jv3rqm75zzis 0 754595 3651225 3641259 2026-09-05T13:27:49Z Aldogarov 95591 3651225 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ([[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] tal3qkzh59agfhyg90opi64d7qpsgl8 3651227 3651225 2026-09-05T13:30:56Z Aldogarov 95591 3651227 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}) ([[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 40v79qvg7hn2zy3tf8xzxt1i8ewdjp6 3651228 3651227 2026-09-05T13:33:11Z Aldogarov 95591 3651228 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}, ([[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] bu8uy5czfa2bp4nrn02rez87z34jvim 3651229 3651228 2026-09-05T13:34:17Z Aldogarov 95591 3651229 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] mm199ywzj97ym1c0sq2nrhr8z6anwy6 3651231 3651229 2026-09-05T13:37:34Z Aldogarov 95591 /* Марапаттары */ 3651231 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 12lrpikbff54hp8o4v8osur0b44x8k0 3651233 3651231 2026-09-05T13:42:19Z Aldogarov 95591 3651233 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы, Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] cwerjh7uxsip7dnd5v96odv2u007el7 3651236 3651233 2026-09-05T13:48:51Z Aldogarov 95591 3651236 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келсімшарт» партиясының төрағасы. Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы, Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] frjc0hh0tpwqzc6cdqhaakh0i0m4cky 3651237 3651236 2026-09-05T13:50:41Z Aldogarov 95591 3651237 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]дың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келсімшарт» партиясының төрағасы. Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы, Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 2a0qh439js08ddu5havlusbl8anpm9l 3651240 3651237 2026-09-05T13:54:00Z Aldogarov 95591 3651240 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 2018 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Азаматтық келісімшарт саяси партияның төрағасы | Басқара бастады_3 = 2015 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келсімшарт» партиясының төрағасы. Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы, Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] k27vqr2g0x17lx1c6l2o5tppyv0suf9 3651241 3651240 2026-09-05T13:54:55Z Aldogarov 95591 3651241 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келсімшарт» партиясының төрағасы. Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы, Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] jdblyxeub0p5gxey6ruhfd5vfw8zvq8 3651305 3651241 2026-09-05T16:31:59Z Aldogarov 95591 3651305 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келсімшарт» партиясының төрағасы. Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы, Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] is2nwqba0rqdz8d5pfr7it8w3g8w3xi 3651434 3651305 2026-09-06T07:24:12Z Aldogarov 95591 3651434 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Армения}} |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келсімшарт» партиясының төрағасы. Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы, Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] c6jp1vnubytd1f5kp0xrfl8xu3nkax1 0 761509 3651376 3649389 2026-09-06T01:34:04Z Casserium 68287 3651376 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]], [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің басшысы]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1990 жыл]] (Президент аппараты құрамында)<br>[[2025 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[2023 жыл]] |біріншісі = |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары''' — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрылымына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарларын Әкімшілік басшысының ұсынуымен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Олар Президент тапсырған салаларға жетекшілік етіп, қажет болса ішіндегі біреуі Әкімшілік басшысының орнын уақытша басады. 2023 жылғы 1 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]]тің дербестігін арттыру мақсатында Президент Әкімшілігінің құрылымына өзгерістер еніп, Әкімшілік басшысының орынбасарлары қысқартылды.<ref>[https://bes.media/news/tokaev-uprazdnil-dolzhnosti-zamestitelej-rukovoditelya-administracii-prezidenta-2385/ Токаев упразднил должности заместителей руководителя администрации президента]</ref> 2025 жылғы 6 қаңтарда Әкімшілік басшысының бірінші орынбасары лауазымы, кейінірек Әкімшілік басшысының орынбасары лауазымы қайта енгізілді.<ref>[https://kaz.orda.kz/tyrkistannan-akordaga-darhan-satybaldy-prezident-akimshiliginin-birinshi-orynbasary-boldy-129700/ «Түркістаннан Ақордаға»: Дархан Сатыбалды президент әкімшілігінің бірінші орынбасары болды]</ref><ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6055039-asymzhomart-toaev-darkhan-satybaldyny-abyldady.html Қасым-Жомарт Тоқаев Дархан Сатыбалдыны қабылдады]</ref><ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/erbolat-dosaev-zana-lauazymga-tagaiyndaldy Ерболат Досаев жаңа лауазымға тағайындалды]</ref> == Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасарлары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты ! Қосымша лауазымы |- | rowspan="2"| 1 || rowspan="2"| [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || rowspan="2"| [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 13 сәуір 2006 || Ішкі саясат басқармасының бастығы (2004–2005) |- | 12 қаңтар 2017 || 24 наурыз 2019<ref>[https://nomad.su/?a=10-201704170035 Тажин вернулся, чтобы перезагрузить идеологический блок Акорды - Ашимбаев]</ref> || — |- | 2 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 25 наурыз 2019 || 18 желтоқсан 2019 || — |- | 3 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 18 желтоқсан 2019 || 4 мамыр 2020 || — |- | 4 || [[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]] || [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]<br>{{small|(1979 туған)}} || 4 мамыр 2020 || 11 қаңтар 2022 || — |- | 5 || [[Сурет:Timur Suleimenov (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>{{small|(1978 туған)}} || 13 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | 6 || [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|99px]] || [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 6 қаңтар 2025 || 24 мамыр 2025 || — |- | 7 || [[Сурет:Erlankarin.jpg|99px]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} || 30 маусым 2026 || 31 тамыз 2026 || — |} == Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарлары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты ! Қосымша лауазымы |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} || қазан 1995 || қаңтар 1996<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309250035 Ордавики]</ref> || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | rowspan="3" | [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || rowspan="3" | [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || қазан 1995 || ақпан 1999 || Талдау және стратегиялық зерттеу орталығының басшысы |- | 29 тамыз 2002 || 13 сәуір 2006 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары; Ішкі саясат басқармасының бастығы (2004–2005) |- | 12 қаңтар 2017 || 24 наурыз 2019 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Николаевич Шепель|Владимир Шепель]]<br>{{small|(1947–2021)}} || қазан 1995 || 14 мамыр 2004 || Президент кеңсесінің меңгерушісі (1995–1996) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Михаил Иванович Тимкин|Михаил Тимкин]]<br>{{small|(1951 туған)}} || қараша 1995 || қараша 1996 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Үсен Жетенов]]<br>{{small|(1952 туған)}} || қаңтар 1996 || қыркүйек 1996 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Baimenov Alikhan.jpg|99px]] || [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || қыркүйек 1996 || қазан 1997 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|99px]] || [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} || қазан 1997 || қыркүйек 1998<ref>[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|99px]] || [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} || сәуір 1998 || тамыз 1998<ref>[https://nomad.su/?a=19-200504070232 Новая структура Администрации Президента РК]</ref> || — |- | [[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]] || [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]<br>{{small|(1962 туған)}} || қаңтар 1999 || шілде 1999 || — |- | [[Сурет:Зауытбек Тұрысбеков (cropped, 2010-06-20).jpg|99px]] || [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]]<br>{{small|(1951 туған)}} || қаңтар 1999 || тамыз 2000 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Kairat Mami (cropped).jpg|99px]] || [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]]<br>{{small|(1954 туған)}} || тамыз 1999 || тамыз 2000 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Жаннат Жұрғалиқызы Ертілесова|Жаннат Ертілесова]]<br>{{small|(1956 туған)}} || мамыр 2000 || маусым 2001 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Bauyrzhan Mukhamedzhanov.jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 қыркүйек 2000 || 29 қаңтар 2002 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі |- | 16 маусым 2003 || 14 қазан 2005 || Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының бастығы (2004), Мемлекеттік құқық басқармасының бастығы (2004–2005) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Ержан Әбілқайырұлы Өтембаев|Ержан Өтембаев]]<br>{{small|(1955–2018)}} || желтоқсан 2000 || 25 наурыз 2004 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]|| [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949–2012)}}|| 30 қаңтар 2002 || 16 маусым 2003 || — |- | [[Сурет:Рогов ИИновый.jpg|99px]]|| [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]]<br>{{small|(1950 туған)}}|| 31 наурыз 2002 || 15 маусым 2004 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі (2002–2004), Мемлекеттік құқық басқармасының бастығы (2004) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Yerbol Orynbayev 2008 (cropped).jpg|99px]]|| rowspan="2" | [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}}|| 17 сәуір 2004 || 5 наурыз 2005 || Экономикалық саясат басқармасының бастығы |- | 30 қаңтар 2006 || 11 қаңтар 2007 || — |- | [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 09 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} || 15 маусым 2004 || 20 қаңтар 2006 || Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының бастығы (2004–2005) |- | [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|99px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 19 қазан 2005 || 12 қаңтар 2007 || — |- | [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 28 қаңтар 2006 || 10 қаңтар 2007 || Президент баспасөз хатшысы (2004–2007) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 6 қазан 2011 || — |- | 18 желтоқсан 2019 || 4 мамыр 2020 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары |- | [[Сурет:Vladimir Shkolnik (2015-06-17).jpg|99px]] || [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 ақпан 2008 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 13 қазан 2008 || — |- | 25 наурыз 2019 || 18 желтоқсан 2019 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оңалсын Исламұлы Жұмабеков|Оңалсын Жұмабеков]]<br>{{small|(1948 туған)}} || 17 қаңтар 2007 || 14 ақпан 2008 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 13 қазан 2008 || 24 тамыз 2009 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || rowspan="2" | [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 16 қазан 2008 || 11 желтоқсан 2015 || — |- | 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 || — |- | [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 24 тамыз 2009 || 17 қаңтар 2013 || — |- | [[Сурет:Mailybayev Baglan2 (cropped).jpg|99px]] || [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]]<br>{{small|(1975 туған)}} || 6 қазан 2011 || 12 қаңтар 2017 || — |- | [[Сурет:Bakhyt Sultanov (08.2016) (cropped).png|99px]] || [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 21 қаңтар 2012 || 6 қараша 2013 || — |- | [[Сурет:Gabidulla Abdrakhimov.jpg|99px]] || [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 19 тамыз 2015 || — |- | [[Сурет:Kumar Aksakalov (cropped).jpg|99px]] || [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 4 қыркүйек 2015 || 14 наурыз 2017 || — |- | [[Сурет:Marat Beketaev (25972) (cropped).jpg|99px]] || [[Марат Бақытжанұлы Бекетаев|Марат Бекетаев]]<br>{{small|(1977 туған)}} || 11 желтоқсан 2015 || 13 қыркүйек 2016 || — |- | [[Сурет:Ondassyn Urazalin (cropped).jpg|99px]] || [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 22 наурыз 2017 || 26 ақпан 2019 || — |- | [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]]<br>{{small|(1980 туған)}} || 5 сәуір 2018 || 23 қазан 2019 || — |- | [[Сурет:Мурзалин Малик (cropped).jpg|99px]] || [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 19 наурыз 2019 || 9 желтоқсан 2022 || — |- | [[Сурет:Timur Suleimenov (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>{{small|(1978 туған)}} || 22 шілде 2019 || 1 қыркүйек 2023 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары (2022–2023) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Yerzhan Zhienbayev (cropped).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]]<br>{{small|(1981 туған)}} || 23 қазан 2019 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | 3 маусым 2026 || — || — |- | [[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]] || [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]<br>{{small|(1979 туған)}} || 4 мамыр 2020 || 11 қаңтар 2022 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары |- | [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]]|| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]<br>{{small|(1976 туған)}}|| 25 ақпан 2021 || 5 қаңтар 2022 || — |- | [[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]|| [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}}|| 11 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | [[Сурет:Yerzhan Kazykhanov - 2021 (cropped).jpg|99px]]|| [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]<br>{{small|(1964 туған)}}|| 11 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі (2021–2023) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]|| [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]]<br>{{small|(1979 туған)}}|| 9 желтоқсан 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | [[Сурет:Ruslan Zheldibay (cropped).jpg|99px]]|| [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]]<br>{{small|(1989 туған)}}|| 5 қаңтар 2023 || 1 қыркүйек 2023 || Президент баспасөз хатшысы (2022–2023) |- | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|99px]] || [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 6 қаңтар 2025 || 24 мамыр 2025 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары |- | [[Сурет:Erbolat Dosaev, July 2022 (cropped).jpg|99px]]|| [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]<br>{{small|(1970 туған)}}|| 19 қыркүйек 2025 || 25 наурыз 2026 || — |- | [[Сурет:Assel Zhanasova (cropped).jpg|99px]]|| [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]]<br>{{small|(1987 туған)}}|| 10 желтоқсан 2025 || — || — |- | [[Сурет:Erlankarin.jpg|99px]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} || 30 маусым 2026 || 31 тамыз 2026 || Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары |} == Президент аппараты басшысының орынбасарлары (1990—1995) == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты |- | colspan="5"| '''Президент аппараты басшысының бірінші орынбасарлары''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933–2010)}} || тамыз 1991 || тамыз 1992 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қайыржан Шайхыұлы Тақуов|Қайыржан Тақуов]]<br>{{small|(1947 туған)}} || сәуір 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Михаил Иванович Тимкин|Михаил Тимкин]]<br>{{small|(1933–2010)}} || шілде 1994 || қараша 1995 |- | colspan="5"| '''Президент аппараты басшысының орынбасарлары''' |- | rowspan="2"| 1 || rowspan="2"| [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || rowspan="2"| [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933–2010)}} || тамыз 1990 || тамыз 1991 |- | тамыз 1992 || қазан 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Дмитрий Селиванов]] || желтоқсан 1990 || тамыз 1991 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Алмабек Нұрышев]] || тамыз 1991 || маусым 1994 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Жиянша Ибрагимов]] || тамыз 1991 || ? |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || маусым 1993 || қазан 1994 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} || желтоқсан 1994 || қазан 1995 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]] mycjzw9pp2i8dqi5o6k48l3yikmlawr 0 762918 3651402 3651093 2026-09-06T05:20:25Z ~2026-46602-87 185019 Интернетте мәтіндері қолжетімді кітаптарға сілтемелер қосылды. 3651402 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андреас Буллер |Суреті = Andreas_Buller_portrait_2026.jpg |Сурет өлшемі = 240px |Сурет стиль = padding:4px; background:white; |Сурет тақырыбы = Андреас Буллер (2026) |style = width:260px; margin:0 0 1em 1em; background:#f9f9f9; |Тақырып стиль = font-size:110%; font-weight:bold; text-align:center; padding:6px; |Туған күні = 1961 |Туған жері = [[Абай (қала)|Абай]], Қазақ КСР |Азаматтығы = Германия |Ғылыми аясы = [[Философия]], [[Тарих философиясы]], [[Этика]] |Жұмыс орны = Swiss International School, Фелльбах |Ғылыми дәрежесі = Dr. phil. |Альма-матер = [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]; [[FernUniversität in Hagen]] |Несімен белгілі = «із» философиясы, тоталитаризм тілі мен моралі }} '''Андреас Буллер''' (1961 жылы туған) — неміс және орыс текті философ, [[Тарих философиясы|тарих философиясы]] мен [[Этика|практикалық этика]] саласының маманы. Ол [[Тоталитаризм|тоталитаризм]]нің моралі, тарихи таным және «із» философиясы туралы еңбектерімен танымал. == Өмірбаяны == Андреас Буллер 1961 жылы Қазақ КСР-нің [[Абай (қала)|Абай]] қаласында [[Ресей немістері|Ресей немістерінің]] отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін еңбек лагеріне жер аударылған. Балалық шағын [[Қарағанды]] қаласында, бұрынғы [[Карлаг]] мекемесінің барагында өткізді — бұл орын кезінде әскери тұтқындар мен саяси жазаланушылар үшін пайдаланылған.<ref>Kölbl, Andreas. ''Andreas Buller aus Waiblingen: Russlanddeutscher und Putin-Kritiker'' // ''Waiblinger Zeitung'', 19 сәуір 2023.</ref> 1984 жылы ол [[Қарағанды мемлекеттік университеті|Қарағанды мемлекеттік университетінің]] тарих факультетін үздік тәмамдады. Диплом жұмысы «[[Карл Маркс]] және Ресей» тақырыбына арналды. Зерттеу барысында ол Маркстың Ресей империясының сыртқы саясаты жөніндегі сыншыл көзқарастарымен алғаш рет Б. Д. Рязановтың редакциясымен 1923 жылы жарық көрген ''Очерки по истории марксизма'' жинағындағы үзінділер арқылы танысты.<ref>[https://archive.org/details/ryazanov-d-b-ocherki-po-istorii-marxizma-1923 Рязанов, Д. Б. ''Очерки по истории марксизма''. — 1923. — IV бөлім: «Взгляды Маркса и Энгельса на внешнюю политику».]</ref> Осы жарияланған фрагменттер Маркстың Ресейдің XVIII–XIX ғасырлардағы дипломатиясы мен сыртқы саясатына қатысты сыни пайымдарын көрсетіп, Буллердің кеңестік марксизмге деген алғашқы күмәндерінің қалыптасуына ықпал етті. 1990 жылдан бері Германияда тұрады. Германияда жүрген кезінде де Маркстың еңбектеріне қызығушылығын жалғастырды. 2002 жылы Хагендегі ''[[FernUniversität in Hagen]]'' университетінде «Die Geschichtstheorien des XIX Jahrhunderts…» тақырыбында философия докторы (Dr. phil.) дәрежесін қорғады.<ref>Буллер, Андреас. ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''. Berlin: Logos, 2002. — 214 б. — ISBN 978-3-8325-0089-4.</ref> Қазіргі уақытта Андреас Буллер Штутгарттағы [https://www.swissinternationalschool.de/en/our-offer/ Swiss International School] мектебінде философия пәнінен сабақ береді. == Ғылыми қызметі == Буллер неміс, орыс және ағылшын тілдерінде ғылыми жұмыстар жариялайды. Оның зерттеу салаларының негізгі бағыттары — [[Тарих философиясы|тарих философиясы]], тарихи таным, [[Уақыт|уақыт]] ұғымы,<ref>Буллер, Андреас. ''Вечность, время, тишина'' // ''Вторая навигация'', №18, 2025.</ref> «із» концепті,<ref>Буллер, Андреас. ''Философия следа''. URL: https://sovrusfil.ru/andreas-buller-filosofiya-sleda</ref> [[Өлім|өлім]] мәселесін түсіндіру, тоталитарлық тіл және [[Владимир Соловьёв|В. С. Соловьёвтың]] мұрасы.<ref>Буллер, Андреас. ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018.</ref> Оның зерттеулерінде iздi эпистемологиялық категория ретiнде мәселесі ерекше арын алады. Ол «із» философиясы туралы еңбектер циклін жазды:<ref name="Лекции">Буллер, Андреас. ''Три лекции о понятии след''. Алетейя, 2016.</ref><ref name="Слои">Буллер, Андреас. ''Следы и слои времени''. Академическая книга, 2022.</ref><ref name="Полилог">Буллер, Андреас. ''Эпистемология следа…'' // ''Философский полилог'', 2020.</ref> Буллер еңбектері кәсіби тарихшылардың назарын аударды.<ref>Линченко, Андрей. ''В поисках следов прошлого''. Российское Общество интеллектуальной истории.</ref><ref>Репина, Л. П. ''Историки в поисках эпистемологических аргументов''. ''Studia Slavica et Balcanica Petropolitana'', 2019.</ref> 2016 жылы ол неміс оқырманына арналған ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs'' атты еңбегін жариялады.<ref>Buller, Andreas. ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Tectum, 2016.</ref> Бұл тақырып 2026 жылы жарық көрген немiс тіліндегі ''[https://philpapers.org/archive/BULEDS-3.pdf Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur]'' («Iз эпистемологиясы. Іздің медиалдылығы, герменевтикасы және этикасы туралы зерттеу») монографиясында одан әрі дамытылды.<ref>Buller, Andreas. ''Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur''. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2026. — 230 б. — <nowiki>ISBN 978-3-8260-9951-9</nowiki>.</ref> «Із» ұғымы оның өлім мәселесі жөніндегі зерттеулерімен де байланысты. Бұл тақырып ''Тарих философиясындағы және әдебиеттегі өлім мәселесі'' атты еңбегінде талданады.<ref>Буллер, Андреас. ''Тема смерти в философии…''. Алетейя, 2019.</ref> 2023 жылы жарық көрген ''Мораль және тоталитаризм тілі'' атты монографиясында ол [[Большевизм|большевизм]], [[Нацизм|нацизм]] және [[Путинизм|путинизм]] идеологияларындағы тілдік механизмдерді салыстырды.<ref>Буллер, Андреас. ''Мораль и язык тоталитаризма''. LIT Verlag, 2023.</ref> Еңбектің ағылшын тіліндегі нұсқасы да жарық көрді.<ref>Buller, Andreas. ''Morality and Language of Totalitarianism…''. LIT Verlag, 2023.</ref> Буллер сондай-ақ [[Райнхарт Козеллек|Р. Козеллек]], [[Семён Людвигович Франк|С. Л. Франк]], [[Артур Шопенгауэр|А. Шопенгауэр]] және XX ғасырдың басындағы орыс діни философиясы туралы мақалалар жазды.<ref>Buller, Andreas. ''Человек, природа, смерть…'' // ''Соловьёвские исследования'', 2020.</ref> Тарих факультеттерінің студенттері үшін ''Тарих теориясына кіріспе'' атты оқу құралын әзірледі.<ref>Буллер, Андреас. ''Введение в теорию истории''. Юрайт, 2018.</ref> == Қабылдау және сын == Буллердің еңбектері түрлі контекстте талқыланды. Әсіресе тоталитаризмнің моралі мен тіліне арналған еңбегі кең аудиторияда қызығушылық тудырды. Ресейлік оппозициялық саясаткер [[Максим Кац]] бұл кітапты өзінің YouTube арнасында талдады; ''Президент билігі неге негізделген?'' атты видеосы 800 000-нан астам қаралым жинады.<ref>Кац, Максим. ''Основа путинизма…''. YouTube, 2023.</ref> Журналистік талдаулар қатарында ''Холод'' порталы жариялаған сұхбат та бар, онда Буллер Третий рейх пен заманауи Ресейдің үгіт-насихат тәсілдерін салыстырады.<ref>Буллер, Андреас. ''Пропаганда Третьего рейха…'' ''Холод'', 2023.</ref> 2026 жылы Прагада шығатын «Русское слово» журналы Буллермен «Свобода — самый главный дар» атты сұхбат жариялады.<ref>''Михайлова, Лина.'' Андреас Буллер: Свобода — самый главный дар // ''Русское слово''. — 2026. — № 4 (238). — С. 44–49. — ISSN 1214-1771.</ref> 2025 жылы Швейцарияда оның орыс тіліндегі ''Балалар мен ересектерге арналған философия туралы әңгімелер'' атты кітабы жарық көрді.<ref>Буллер, Андреас. ''Рассказы о философии…''. Sandermoен Publishing, 2025.</ref> == Қазақстанмен байланысы == Андреас Буллер — Қазақстанда туып-өскен философ. Оның ғылыми қызығушылықтары [[Қарағанды мемлекеттік университеті]] жылдарында қалыптасты. Дәл осы кезеңде ол тарихи таным теориясына және [[Тарих философиясы|тарих философиясына]] бет бұрды. 1988–1989 жылдары ол ҚарМУ-дың тарих факультетінде ғылыми қызметкер болды. 2018 жылы осы университетте тарих теориясы бойынша дәрістер оқыды. == Таңдамалы еңбектері == * [https://books.google.de/books?id=OPM6RrkBAacC&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''.] Berlin: Logos, 2002. * ''Три лекции о понятии след''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2016. * ''Следы и слои времени''. Санкт-Петербург: Академическая книга, 2022. * ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Marburg: Tectum, 2016. * ''Тема смерти в философии, истории и литературе''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2019. * ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018. * ''Die Kommunismusidee in der russischen Religionsphilosophie''. Berlin: Logos, 2009. * ''Введение в теорию истории''. Москва: Юрайт, 2018. * ''Мораль и язык тоталитаризма''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-25084-1. [https://books.google.de/books?id=54DPEAAAQBAJ Google Books] * ''Morality and Language of Totalitarianism. Moral Basics of Putinism''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-91447-2. [https://books.google.de/books?id=EcfVEAAAQBAJ Google Books] * ''Рассказы о философии для детей и взрослых''. Цуг: Sandermoен Publishing, 2025. [https://archive.org/details/rasskazi-o-filosofii-a-buller-sandermoen-2025-free-sample/mode/2up Archive.org] * Epistemologie der Spur... Würzburg 2026. [[iarchive:9783826099526-e-9ea-13a-7-e-6e-5-4f-56-bbcd-7843b-8c-8bc-3a|Archive.org]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://orcid.org/0000-0002-2283-9793 ORCID profile of Andreas Buller] * [https://andreas-buller.de/ Андреас Буллердің жеке сайты] * [https://sandermoenpublishing.com/products/rasskazi_o_filosofii Sandermoен Publishing сайтындағы кітап беті] [[Санат:Философтар]] [[Санат:Неміс философтары]] [[Санат:Германия азаматтары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік университетінің түлектері]] [[Санат:Қазақстанда ғалымдар]] l0jj54b83996q4d5ud2ndz1r7no43rm 3651409 3651402 2026-09-06T06:10:12Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/~2026-46602-87|~2026-46602-87]] ([[User talk:~2026-46602-87|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3646985 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андреас Буллер |Суреті = Andreas_Buller_portrait_2026.jpg |Сурет өлшемі = 240px |Сурет стиль = padding:4px; background:white; |Сурет тақырыбы = Андреас Буллер (2026) |style = width:260px; margin:0 0 1em 1em; background:#f9f9f9; |Тақырып стиль = font-size:110%; font-weight:bold; text-align:center; padding:6px; |Туған күні = 1961 |Туған жері = [[Абай (қала)|Абай]], Қазақ КСР |Азаматтығы = Германия |Ғылыми аясы = [[Философия]], [[Тарих философиясы]], [[Этика]] |Жұмыс орны = Swiss International School, Фелльбах |Ғылыми дәрежесі = Dr. phil. |Альма-матер = [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]; [[FernUniversität in Hagen]] |Несімен белгілі = «із» философиясы, тоталитаризм тілі мен моралі }} '''Андреас Буллер''' (1961 жылы туған) — неміс және орыс текті философ, [[Тарих философиясы|тарих философиясы]] мен [[Этика|практикалық этика]] саласының маманы. Ол [[Тоталитаризм|тоталитаризм]]нің моралі, тарихи таным және «із» философиясы туралы еңбектерімен танымал. == Өмірбаяны == Андреас Буллер 1961 жылы Қазақ КСР-нің [[Абай (қала)|Абай]] қаласында [[Ресей немістері|Ресей немістерінің]] отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін еңбек лагеріне жер аударылған. Балалық шағын [[Қарағанды]] қаласында, бұрынғы [[Карлаг]] мекемесінің барагында өткізді — бұл орын кезінде әскери тұтқындар мен саяси жазаланушылар үшін пайдаланылған.<ref>Kölbl, Andreas. ''Andreas Buller aus Waiblingen: Russlanddeutscher und Putin-Kritiker'' // ''Waiblinger Zeitung'', 19 сәуір 2023.</ref> 1984 жылы ол [[Қарағанды мемлекеттік университеті|Қарағанды мемлекеттік университетінің]] тарих факультетін үздік тәмамдады. Диплом жұмысы «[[Карл Маркс]] және Ресей» тақырыбына арналды. Зерттеу барысында ол Маркстың Ресей империясының сыртқы саясаты жөніндегі сыншыл көзқарастарымен алғаш рет Б. Д. Рязановтың редакциясымен 1923 жылы жарық көрген ''Очерки по истории марксизма'' жинағындағы үзінділер арқылы танысты.<ref>[https://archive.org/details/ryazanov-d-b-ocherki-po-istorii-marxizma-1923 Рязанов, Д. Б. ''Очерки по истории марксизма''. — 1923. — IV бөлім: «Взгляды Маркса и Энгельса на внешнюю политику».]</ref> Осы жарияланған фрагменттер Маркстың Ресейдің XVIII–XIX ғасырлардағы дипломатиясы мен сыртқы саясатына қатысты сыни пайымдарын көрсетіп, Буллердің кеңестік марксизмге деген алғашқы күмәндерінің қалыптасуына ықпал етті. 1990 жылдан бері Германияда тұрады. Германияда жүрген кезінде де Маркстың еңбектеріне қызығушылығын жалғастырды. 2002 жылы Хагендегі ''[[FernUniversität in Hagen]]'' университетінде «Die Geschichtstheorien des XIX Jahrhunderts…» тақырыбында философия докторы (Dr. phil.) дәрежесін қорғады.<ref>Буллер, Андреас. ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''. Berlin: Logos, 2002. — 214 б. — ISBN 978-3-8325-0089-4.</ref> Қазіргі уақытта Андреас Буллер Штутгарттағы [https://www.swissinternationalschool.de/en/our-offer/ Swiss International School] мектебінде философия пәнінен сабақ береді. == Ғылыми қызметі == Буллер неміс, орыс және ағылшын тілдерінде ғылыми жұмыстар жариялайды. Оның зерттеу салаларының негізгі бағыттары — [[Тарих философиясы|тарих философиясы]], тарихи таным, [[Уақыт|уақыт]] ұғымы,<ref>Буллер, Андреас. ''Вечность, время, тишина'' // ''Вторая навигация'', №18, 2025.</ref> «із» концепті,<ref>Буллер, Андреас. ''Философия следа''. URL: https://sovrusfil.ru/andreas-buller-filosofiya-sleda</ref> [[Өлім|өлім]] мәселесін түсіндіру, тоталитарлық тіл және [[Владимир Соловьёв|В. С. Соловьёвтың]] мұрасы.<ref>Буллер, Андреас. ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018.</ref> Оның зерттеулерінде iздi эпистемологиялық категория ретiнде мәселесі ерекше арын алады. Ол «із» философиясы туралы еңбектер циклін жазды:<ref name="Лекции">Буллер, Андреас. ''Три лекции о понятии след''. Алетейя, 2016.</ref><ref name="Слои">Буллер, Андреас. ''Следы и слои времени''. Академическая книга, 2022.</ref><ref name="Полилог">Буллер, Андреас. ''Эпистемология следа…'' // ''Философский полилог'', 2020.</ref> Буллер еңбектері кәсіби тарихшылардың назарын аударды.<ref>Линченко, Андрей. ''В поисках следов прошлого''. Российское Общество интеллектуальной истории.</ref><ref>Репина, Л. П. ''Историки в поисках эпистемологических аргументов''. ''Studia Slavica et Balcanica Petropolitana'', 2019.</ref> 2016 жылы ол неміс оқырманына арналған ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs'' атты еңбегін жариялады.<ref>Buller, Andreas. ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Tectum, 2016.</ref> Бұл тақырып 2026 жылы жарық көрген немiс тіліндегі ''Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur'' («Iз эпистемологиясы. Іздің медиалдылығы, герменевтикасы және этикасы туралы зерттеу») монографиясында одан әрі дамытылды.<ref>Buller, Andreas. ''Epistemologie der Spur. Eine Untersuchung zur Medialität, Hermeneutik und Ethik der Spur''. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2026. — 230 б. — <nowiki>ISBN 978-3-8260-9951-9</nowiki>.</ref> «Із» ұғымы оның өлім мәселесі жөніндегі зерттеулерімен де байланысты. Бұл тақырып ''Тарих философиясындағы және әдебиеттегі өлім мәселесі'' атты еңбегінде талданады.<ref>Буллер, Андреас. ''Тема смерти в философии…''. Алетейя, 2019.</ref> 2023 жылы жарық көрген ''Мораль және тоталитаризм тілі'' атты монографиясында ол [[Большевизм|большевизм]], [[Нацизм|нацизм]] және [[Путинизм|путинизм]] идеологияларындағы тілдік механизмдерді салыстырды.<ref>Буллер, Андреас. ''Мораль и язык тоталитаризма''. LIT Verlag, 2023.</ref> Еңбектің ағылшын тіліндегі нұсқасы да жарық көрді.<ref>Buller, Andreas. ''Morality and Language of Totalitarianism…''. LIT Verlag, 2023.</ref> Буллер сондай-ақ [[Райнхарт Козеллек|Р. Козеллек]], [[Семён Людвигович Франк|С. Л. Франк]], [[Артур Шопенгауэр|А. Шопенгауэр]] және XX ғасырдың басындағы орыс діни философиясы туралы мақалалар жазды.<ref>Buller, Andreas. ''Человек, природа, смерть…'' // ''Соловьёвские исследования'', 2020.</ref> Тарих факультеттерінің студенттері үшін ''Тарих теориясына кіріспе'' атты оқу құралын әзірледі.<ref>Буллер, Андреас. ''Введение в теорию истории''. Юрайт, 2018.</ref> == Қабылдау және сын == Буллердің еңбектері түрлі контекстте талқыланды. Әсіресе тоталитаризмнің моралі мен тіліне арналған еңбегі кең аудиторияда қызығушылық тудырды. Ресейлік оппозициялық саясаткер [[Максим Кац]] бұл кітапты өзінің YouTube арнасында талдады; ''Президент билігі неге негізделген?'' атты видеосы 800 000-нан астам қаралым жинады.<ref>Кац, Максим. ''Основа путинизма…''. YouTube, 2023.</ref> Журналистік талдаулар қатарында ''Холод'' порталы жариялаған сұхбат та бар, онда Буллер Третий рейх пен заманауи Ресейдің үгіт-насихат тәсілдерін салыстырады.<ref>Буллер, Андреас. ''Пропаганда Третьего рейха…'' ''Холод'', 2023.</ref> 2026 жылы Прагада шығатын «Русское слово» журналы Буллермен «Свобода — самый главный дар» атты сұхбат жариялады.<ref>''Михайлова, Лина.'' Андреас Буллер: Свобода — самый главный дар // ''Русское слово''. — 2026. — № 4 (238). — С. 44–49. — ISSN 1214-1771.</ref> 2025 жылы Швейцарияда оның орыс тіліндегі ''Балалар мен ересектерге арналған философия туралы әңгімелер'' атты кітабы жарық көрді.<ref>Буллер, Андреас. ''Рассказы о философии…''. Sandermoен Publishing, 2025.</ref> == Қазақстанмен байланысы == Андреас Буллер — Қазақстанда туып-өскен философ. Оның ғылыми қызығушылықтары [[Қарағанды мемлекеттік университеті]] жылдарында қалыптасты. Дәл осы кезеңде ол тарихи таным теориясына және [[Тарих философиясы|тарих философиясына]] бет бұрды. 1988–1989 жылдары ол ҚарМУ-дың тарих факультетінде ғылыми қызметкер болды. 2018 жылы осы университетте тарих теориясы бойынша дәрістер оқыды. == Таңдамалы еңбектері == * ''Die Geschichtstheorien des 19. Jahrhunderts''. Berlin: Logos, 2002. * ''Три лекции о понятии след''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2016. * ''Следы и слои времени''. Санкт-Петербург: Академическая книга, 2022. * ''Theorie und Geschichte des Spurbegriffs''. Marburg: Tectum, 2016. * ''Тема смерти в философии, истории и литературе''. Санкт-Петербург: Алетейя, 2019. * ''В. С. Соловьёв и современность''. Москва: Наука, 2018. * ''Die Kommunismusidee in der russischen Religionsphilosophie''. Berlin: Logos, 2009. * ''Введение в теорию истории''. Москва: Юрайт, 2018. * ''Мораль и язык тоталитаризма''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-25084-1. [https://books.google.de/books?id=54DPEAAAQBAJ Google Books] * ''Morality and Language of Totalitarianism. Moral Basics of Putinism''. Berlin: LIT Verlag, 2023. — ISBN 978-3-643-91447-2. [https://books.google.de/books?id=EcfVEAAAQBAJ Google Books] * ''Рассказы о философии для детей и взрослых''. Цуг: Sandermoен Publishing, 2025. [https://archive.org/details/rasskazi-o-filosofii-a-buller-sandermoen-2025-free-sample/mode/2up Archive.org] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://orcid.org/0000-0002-2283-9793 ORCID profile of Andreas Buller] * [https://andreas-buller.de/ Андреас Буллердің жеке сайты] * [https://sandermoenpublishing.com/products/rasskazi_o_filosofii Sandermoен Publishing сайтындағы кітап беті] [[Санат:Философтар]] [[Санат:Неміс философтары]] [[Санат:Германия азаматтары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік университетінің түлектері]] [[Санат:Қазақстанда ғалымдар]] bstorlydbfcikswa5mne6bypezeu43e 10 764845 3651332 3651037 2026-09-05T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3651332 json application/json { "articles": 245058, "pages": 671010, "edits": 3647613, "users": 181525, "activeusers": 398, "admins": 15, "files": 8773 } 4eimvtcv45toa3q94b738uvw9pbgxw0 0 768365 3651458 3648399 2026-09-06T08:35:09Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3651458 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Жантаев}}{{Тұлға | Есімі = Төлепбек Балабекұлы Жантай | Туған күні = 1875 | Қайтыс болған күні = 14.06.1938 | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Омбы облысы|Омбы облысында}}, [[РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = | Партиясы = [[Алаш орда]] | Балалары = 8, соның ішінде [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек]] | Жұбайы = Бағине Қанапияқызы |Азаматтығы={{Байрақ|Ресей империясы}}; {{Байрақ|Алаш автономиясы}}; {{Байрақ|КСРО}}|Марапаттары=}} [[Сурет:Tolepbek Zhantayev wife.jpg|нобай|оңға|Төлепбек әйелі Бағине Қанапияқызы]] '''Жантай Төлепбек Балабекұлы''' ([[1875 жыл]], [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ресей империясы]] – [[14 маусым]] [[1938 жыл|1938]], [[Омбы облысы]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] қоғам қайраткері, қазіргі [[Қорғалжын ауданы]]ның тұңғыш болысы. == Өмірбаяны == Жантай 1875 жылы Ақмола облысының №3 ауылында дүниеге келген. Руы — [[Арғын]], [[Темеш (Арғын)|Темеш]]. 1917 жылы [[Екінші жалпықазақ съезі]]не қатысты. 1918 жылдан бастап 1930 жылға дейін ол — [[Сабынды ауданы|Сабынды ауданының]] басқарушысы. 1930 жылы 23 желтоқсан күні Ақмола облысы бойынша НКВД жұмыскерлерімен ұсталды. 1931 жылы 11 сәуір күні [[Түзеу колониясы|ИТЛ]]-да 3 жылға сотталады. 1938 жылғы 20 мамырда ол [[Омбы облысы]]ның [[НКВД]] жұмыскерлерімен ұстады. 10 маусымда ол РКФСР-дың ҚК 58-10-бабы бойынша өлім жазасына кесілген. 14 маусымда Бекмағамбет (Бекіш) Құсайыновпен бірге атылған. Халықтың есінде соңғы сөздерінің арқасында қалды: {{Quote|text=Елге қызмет ету – менің соңғы абыройым.|sign=<small>''Т. Жантай''</small>|source=[https://bilim-all.kz/quote/19511]}} Кейіннен 1957 жылғы 19 маусымда ақталды.<ref>[https://bessmertnybarak.ru/books/person/799192/ Жантаев Төлепбек]</ref><ref>[https://kazgazeta.kz/news/70132 Омбы облысының өлтір-құрбандары]</ref> == Естелік == Сабынды ауылында Жантаев Төлепбек атындағы көше бар. == Тағы қараңыз == * [[Жұмабек Шәбденамұлы Жантаев]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Жантаев, Төлепбек Балабекұлы}} [[Санат:Ақмола облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:КСРО-да қайтыс болғандар]] [[Санат:РКФСР-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:Алаш қозғалысы мүшелері]] [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]] [[Санат:Алғабаста туғандар]] [[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]] [[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]] ixc5y3qwe3qab7wk1ip8k08309mimtt 4 775564 3651390 3651052 2026-09-06T03:06:21Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3651390 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 139740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 220846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 438055] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 51531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 120515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 411198] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 10864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 107461] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9664] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16104] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 248468] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15128] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8192] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13086] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 81424] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28383] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8552] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44713] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 81607] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73725] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23292] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21057] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23159] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30054] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35559] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25861] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22773] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11235] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 119072] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28039] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 57805] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28750] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33527] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22839] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27523] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45442] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8590] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3499] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22778] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28568] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115184] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16101] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15476] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5064] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62110] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26471] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 107420] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6667] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57702] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2773] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 122713] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34055] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11684] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11546] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6416] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17730] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37275] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21807] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25588] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3028] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 64526] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49084] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2730] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9252] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4998] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8647] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27528] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9623] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2814] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27363] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4133] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10933] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3252] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16089] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57552] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21413] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15375] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19938] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12321] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82814] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 29675] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9509] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12998] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35119] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37171] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24176] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9063] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18849] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15369] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29892] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2383] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4645] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17843] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15662] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1014] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18471] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5090] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76330] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14063] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11398] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53203] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4669] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2311] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16684] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26974] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 34134] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21848] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11126] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7261] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2374] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49302] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 97305] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4900] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12054] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9796] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7068] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63428] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9553] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 44712] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23272] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10742] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12487] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4756] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3909] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18711] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1022] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8379] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15986] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16659] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 57517] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15394] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11860] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6531] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28920] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13348] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9293] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 52972] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20110] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28213] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12455] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1450] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32608] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12451] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22907] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35542] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15657] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18290] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39506] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16939] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12026] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12944] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22188] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34358] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40792] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1361] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 60928] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14645] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22353] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2088] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8193] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7496] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1792] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7502] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13490] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1126] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8606] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12600] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 62869] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20081] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35402] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8640] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9995] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15021] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8044] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12647] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2178] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8114] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4787] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12513] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11924] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4574] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12891] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9580] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8809] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14075] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12371] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7716] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6346] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5588] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 27223] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18707] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25332] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19201] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6914] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3730] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5299] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 105472] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32898] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4363] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12844] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5488] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4979] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10967] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9822] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52873] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13108] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 25261] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14810] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18748] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2526] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71686] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10672] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2073] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7410] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 10996] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8039] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13725] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4099] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27670] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7677] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10276] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15215] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 16367] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9846] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10948] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8403] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9011] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6767] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14767] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10177] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26537] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8025] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7890] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3195] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24777] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3297] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11851] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27499] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10015] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17572] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11086] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6600] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8344] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13841] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4556] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16824] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9756] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 693] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12734] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5308] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1449] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10975] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3464] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7589] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9548] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11308] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5317] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18820] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16489] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26666] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 34361] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7030] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 677] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 924] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9060] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2968] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7488] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8489] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9018] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6693] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7563] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20001] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15842] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27818] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28739] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 28704] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7640] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26376] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40119] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 6080] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15427] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2846] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18585] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8172] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5746] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23774] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8688] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28301] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10656] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7462] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24238] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6975] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10661] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5974] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7804] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10202] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7545] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4722] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6714] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24734] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8617] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 648] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17848] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6240] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16640] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15981] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2480] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6006] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5607] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38008] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4927] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17931] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5559] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17737] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6164] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24730] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19707] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10282] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5502] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6566] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11393] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11994] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1443] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 814] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7881] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56079] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32118] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9191] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4555] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2608] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5578] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11553] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11566] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7967] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4477] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11685] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2113] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9588] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17491] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10768] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5208] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5270] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8762] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10777] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1066] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 495] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7120] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5118] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21529] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 577] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6151] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2308] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14764] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6338] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8808] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6607] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15236] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11574] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2043] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21968] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26983] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10044] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5519] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22827] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4540] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2571] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2204] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5923] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21998] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24770] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2599] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7896] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4609] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5983] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 465] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5836] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 5488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 33464] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3756] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4217] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5710] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3416] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11858] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9039] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15899] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2697] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2863] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11891] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5073] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16503] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21794] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4193] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3075] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 891] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2472] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9127] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16700] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5413] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5255] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13215] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3879] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8122] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7340] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28852] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1683] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10359] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30671] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14196] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9667] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22763] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2534] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58108] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3121] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12779] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3602] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8023] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7998] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12643] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47216] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 347] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7119] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21266] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4292] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7163] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 25142] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8770] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3267] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14722] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8959] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3847] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3940] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6832] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6039] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5608] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3778] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18258] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4993] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5177] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19310] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6723] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11767] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9177] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42637] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11139] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22644] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5216] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11261] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3159] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10208] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6570] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7612] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24489] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6144] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5498] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5006] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4950] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 431] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3263] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16436] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 38031] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2210] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9816] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31613] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4079] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8788] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7743] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3788] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 28649] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5905] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4462] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5464] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 505] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29588] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7682] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1494] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8925] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13588] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3228] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3132] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38706] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15340] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6430] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5694] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3540] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9107] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3671] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2247] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1078] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13566] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5455] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8680] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19116] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3010] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1848] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1625] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4993] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31423] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13641] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31753] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 39495] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16467] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4132] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11616] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14898] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 611] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1912] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4593] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9836] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21046] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17706] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2271] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 415] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5478] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5526] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23414] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 559] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5142] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8043] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2130] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16751] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6678] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5445] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20674] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8339] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16318] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6168] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1523] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6212] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5963] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22028] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4573] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31537] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1979] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 450] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15774] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2336] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4708] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11511] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12805] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 17293] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23792] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6252] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1841] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3895] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2558] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12906] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3379] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3471] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9476] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4509] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3331] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5477] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16854] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3012] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6353] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1113] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3771] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 806] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3981] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16783] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 889] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4540] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3819] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 540] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5525] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2139] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20118] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2474] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 26923] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5921] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10151] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15051] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5796] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18932] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13585] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12341] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5744] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7254] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2093] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4295] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1572] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10026] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20590] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20534] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1072] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7584] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10407] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19010] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 392] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4507] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4709] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4679] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7417] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4487] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6469] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4779] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11582] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 830] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6040] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1951] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 529] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4288] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 29376] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 457] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1476] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5004] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4924] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3992] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4244] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2167] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42493] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5536] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 654] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4433] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3532] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 815] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 267] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2882] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4069] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5361] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22937] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2759] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2948] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2724] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9468] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10473] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8018] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5471] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11163] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4341] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4381] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3546] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7391] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4313] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5040] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3155] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58896] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22901] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3672] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4046] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21468] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8105] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7305] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 890] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3070] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1108] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6355] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29380] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1390] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12485] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3623] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4151] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3392] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4139] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8916] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23371] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2810] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4603] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 344] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9752] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23575] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6723] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 706] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2159] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3689] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7047] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5687] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10202] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3353] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11518] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1514] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3423] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2582] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9012] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1171] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8599] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4103] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15825] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10131] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3839] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3203] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3781] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5303] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1492] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7685] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3428] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3606] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1663] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4784] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3178] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4881] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15669] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1019] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2050] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11344] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10414] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2906] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16286] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10986] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2875] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24454] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3463] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1803] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8019] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16487] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10876] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21614] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20611] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1685] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18741] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 751] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38770] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1576] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26542] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5755] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1146] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1387] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15002] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5587] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6638] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12546] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3576] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2133] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1612] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22309] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 3005] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 4042] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1774] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11772] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2651] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5177] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 974] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8360] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6453] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5155] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5162] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4511] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9629] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2015] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 406] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7057] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2662] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5223] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3037] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12091] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5093] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14011] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5958] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1760] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7163] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2037] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11372] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2428] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23607] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3044] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 351] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12157] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3720] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7847] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4156] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7447] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1984] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3681] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5675] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5504] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10406] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14816] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3221] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8510] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4830] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13655] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15007] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4318] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 14280] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3506] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3647] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19844] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6514] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9573] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19921] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1233] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 11076] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21734] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7773] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6246] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4704] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6910] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5056] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3379] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8869] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3749] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2107] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 542] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6013] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2980] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7696] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14727] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4525] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3010] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 12221] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5136] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 246] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33378] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7401] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4226] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 7038] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6378] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2637] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19846] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1893] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 8436] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1403] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1092] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2059] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9757] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3614] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3443] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11217] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 670] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2114] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3748] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12618] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6327] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15672] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5771] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4550] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4477] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6358] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3519] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12271] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7990] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 474] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 770] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17253] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1732] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2844] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3253] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5493] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4409] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16522] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8192] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2078] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3137] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1092] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6151] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3165] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4486] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8612] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2634] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9646] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 802] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7981] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4199] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 6202] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9369] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5946] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6934] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 921] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8797] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1484] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5097] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3364] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 312] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15575] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2611] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3530] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2098] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7007] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14952] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17225] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7014] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12460] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6275] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4395] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1972] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12067] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2020] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10064] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3926] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 317] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5475] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3159] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1227] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1089] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10547] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5739] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3106] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2364] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11426] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4040] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2200] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 452] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8521] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 295] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1468] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6131] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 651] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9872] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5827] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7473] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3554] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7382] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 3124] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12109] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10130] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14927] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1144] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7556] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1407] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2807] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1892] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6827] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2503] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1962] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1995] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1998] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7341] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 293] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2468] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1876] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6417] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 3019] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 580] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11756] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17505] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3473] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3185] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4002] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5720] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4091] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3125] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16531] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3590] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15341] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7876] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5482] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3580] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4761] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3450] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7369] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 328] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2878] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2599] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6770] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5235] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 446] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3565] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2878] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3122] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1888] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2326] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5897] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1300] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5123] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 226] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3799] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2941] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4385] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7935] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8132] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15141] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3955] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6483] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 711] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4023] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2729] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 285] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9090] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5372] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6465] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3966] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3551] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2224] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 938] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4445] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2795] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1747] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5224] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 909] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14444] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16681] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5776] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1771] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3936] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 696] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5121] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3603] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2651] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10196] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1447] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10120] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5686] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 5052] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7273] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4628] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1805] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 904] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3927] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3348] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7683] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5019] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1854] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} szpx1rsp2m8mscvsr4p928us6lt1ui8 4 780876 3651246 3650997 2026-09-05T15:00:58Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651246 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-04'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="8711" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 8 711] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="4428" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 4 428] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="2347" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2 347] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="1602" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 602] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="1019" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 019] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="774" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 774] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="581" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 581] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="563" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 563] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="474" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 474] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="388" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 388] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қазақстан халқы тілдері күні]] | data-sort-value="376" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 376] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="351" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 351] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Шежіре]] | data-sort-value="321" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 321] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="316" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 316] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] | data-sort-value="297" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 297] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="276" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 276] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="246" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 246] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="237" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 237] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="220" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 220] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="219" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 219] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="197" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 197] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="184" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 184] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="181" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 181] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="179" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 179] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="175" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 175] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 167] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 158] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="152" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 152] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Жасуша]] | data-sort-value="149" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 149] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 140] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 140] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 135] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 126] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 121] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 116] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Философия]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 116] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 113] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 111] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Құқық]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 102] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Экология]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 101] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 99] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 98] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 95] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Өркениет]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 91] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 91] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 90] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Сақтар]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 89] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 88] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 88] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 87] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Созақ]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 87] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 85] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 83] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Эргономика]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 82] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 81] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 80] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Микроскоп]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 79] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 78] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81 77] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 74] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 69] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 68] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 68] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 68] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 67] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[География]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 66] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 66] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 65] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 64] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 64] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 63] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Құлпытас]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%81 63] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 62] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қаржаубай Сартқожаұлы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 62] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 60] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 60] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 60] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Балабеков Айдар Қалайбердіұлы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Аристотель]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 59] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 58] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 58] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Астана]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 57] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 57] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 56] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 56] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 56] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 55] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 55] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 55] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 54] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 53] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Төлеу Айнұр Болатқызы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 53] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Ақпарат]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 51] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 50] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 50] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 49] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 49] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 48] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 47] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 47] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Алматы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 47] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 47] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 47] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 47] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 47] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Энрике Иглесиас]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%98%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B0%D1%81 46] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Анатомия]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 45] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Руйиена]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%B9%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0 45] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Кабель]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C 44] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 44] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 44] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 44] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 44] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Ғылым]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 44] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 44] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Биология]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 44] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 44] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Арғын]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 44] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 44] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Батыс Рим империясының құлауы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 43] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 43] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 43] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 43] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 42] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 42] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 41] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 40] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Ubuntu]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ubuntu 40] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Көкпар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 40] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 40] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Аяз би (ертегі)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 40] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Экономика]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 40] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 40] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 40] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 39] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Зат есім]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 39] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Су]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 39] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 39] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 39] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Байұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Конституция]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 38] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Еуропа]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 38] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 38] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 38] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Азия]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 37] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Мәтін]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 37] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Фонетика]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 37] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 36] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 36] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 36] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Адай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Салауат]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 36] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Антивирустар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Қожа]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 36] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 36] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 35] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Кілем тоқу]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%83 35] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Жеңіл атлетика]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 35] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 35] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Құндылық]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 35] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Орган]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 34] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 33] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 33] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Орта ғасырлар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Педагогика]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 33] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Жақып Нәсіпқалиұлы Марабаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%9D%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Сырдария]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 32] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Информатика]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 32] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Психология]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 32] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Маркетинг]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3 32] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 32] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 32] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Наймандар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 32] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 32] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 32] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Кинематика]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 31] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 31] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 31] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 31] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 31] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Неолит]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 31] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 31] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 30] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 30] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Дидахмет Әшімханұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Сәкен Сайынұлы Исабеков]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Абдиров Өркен Құрманәліұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Табын]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 29] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Одиссея]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 29] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 29] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Ұстаз]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 29] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Флоренс Найтингейл]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BB 29] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 29] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[MySQL]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MySQL 29] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 28] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 28] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Компьютер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Физикалық география]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 28] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Әдібай Табылдиев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Химия пәні. Заттар және олардың қасиеттері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96._%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 28] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 28] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 28] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Ресей]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 28] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Химия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 28] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Орта Азия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 27] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 27] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Палеолит]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 27] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 27] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 27] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 27] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 27] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 27] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Молекулалық биология]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 26] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 26] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[КешYOU]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 26] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 26] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 26] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Төр]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80 26] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Өмірзақ Айтбайұлы Айтбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Балғабек Қыдырбекұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Мезолит]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 25] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Биотехнология]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Ауа райын болжау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Ысты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Таусағыз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7 25] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Электр тогы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%8B 25] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 25] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Микробиология]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 25] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 24] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Вильгельм Томсен]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%B5%D0%BD 24] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 24] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Роза Айтжанқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Денсаулық]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B 24] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Балқаш]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 24] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 24] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 24] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Керей хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 24] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 24] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Еңбек нарығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Сүйек]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 23] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 23] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Жаңа заман]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің мақсаты, құрамы және міндеттері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%2C_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Microsoft]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 23] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 23] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қанат Әуесбайұлы Әуесбай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%83%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 23] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Құран]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 23] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Әлия Сәрсенқызы Бейсенова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Жызақты басып алу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83 22] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Фил Коллинз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B7 22] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қауіпсіздік техникасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 22] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Ыдырыс София Қажыақпарқызы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 22] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Атырау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 22] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Жай сан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 22] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Жылқы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 22] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Ежелгі грек мифологиясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Жаныс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 22] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Археология]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Африка]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Есімдік]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Алғашқы адамдар тобыры]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Атом]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 22] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Қытай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Үлгі:Сәкен Сейфуллин шығармалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Физика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 21] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Албан руы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 21] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Бақытгүл Дәуітбекқызы Ысқақ]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 21] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Құқық ұғымы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BC%D1%8B 21] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Елім-ай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 21] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Түркілер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Жапония]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 21] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Қан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Қалалық аңшы (телесериал)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%88%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 21] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 21] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 21] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Тас дәуірінің хронологиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 20] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Жайық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Үшбұрыш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88 20] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Бас сүйек]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 20] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 20] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қорқыт Ата ескерткіші]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 20] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Механикалық қозғалыс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 20] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Шымыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Қаһар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 20] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Жер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Сиқым]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 20] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Етістік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Ана тілі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Кілем]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BC 20] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 20] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 20] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 20] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Келінжан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Жұқпалы аурулар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Әдебиеттану]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 19] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Үстеу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Органоидтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Айтбай Айғабылұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Айтыс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Ом заңы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 19] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Медицина]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Генетика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 19] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Таз руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 19] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Тарих]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 19] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 19] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Қуаныш Айтаханұлы Айтаханов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Аяз би Жаманұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Табиғат]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 19] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Мона Лиза]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 19] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Өлара]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0 19] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Туризм]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 18] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Ақтау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Прокариоттар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Дулат]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 18] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Марат Қомпайұлы Тақабаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 18] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Лаос]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BE%D1%81 18] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Charles Schwab Corporation]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Charles_Schwab_Corporation 18] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Балдыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Тама]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Жасанды интелектің қолданылуы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Қайша Атаханова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Байбақты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Қайып хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Антиденелер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 18] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Үндістан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Сан есім]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Абайдың өмірі мен шығармашылығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Қазақстан Ұлттық банкі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 18] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қоғам]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 18] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Мониторинг]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3 18] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Тұтылу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%83 18] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Жаслан Хасенұлы Мәдиев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Эратосфен]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD 18] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 18] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Қазақстан жеріндегі палеолит]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 18] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Қазақстан халқы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 18] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Облыс орталығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Геродот]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 17] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 17] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Нарықтық экономика]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Еуразия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Түркия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 17] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Орал]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 17] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Материк]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA 17] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Екінші Олжас Бектенов үкіметі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Эпидемиология]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 17] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 17] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 17] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Ертегі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Озон қабаты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Энеолит]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 17] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 17] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 17] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Табиғат зоналары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 17] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Ағылшын әліпбиі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 17] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Хасен Қуандықұлы Арғынов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Қазақстанның тілдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Python]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 17] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Төле би]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 17] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Николай Никитич Пальгов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Сауд Арабиясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Ағылшын революциясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 16] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 16] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 16] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[4 қыркүйек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 16] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Семей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Физиология]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Грамматикалық форма]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 16] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Жақайым]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 16] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 16] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қазақ фольклортану ғылымы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 16] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Шымкент]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 16] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Ауа]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 16] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Тұмау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Ақсу-Аюлы ауылдық округі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%90%D1%8E%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 16] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Мозаика]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Домбыра]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 16] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Жеке құқық]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 16] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Сызғыш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D2%93%D1%8B%D1%88 16] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 16] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Майя Веронская]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F 16] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Платон]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 16] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Қазақ әдеби тілі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Бензол]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BB 16] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Тастағы тарихи таңбалар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Есекжем]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 16] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Ньютон заңдары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Алматы әкімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Франция]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Қобыз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 15] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Әбдімомын Желдібаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Дисахаридтер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Мырзатай Жолдасбеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Электролиттік диссоциация теориясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 15] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Автомобиль]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 15] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Фернан Магеллан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Әл-Фатх сүресі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Інжугүл]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BD%D0%B6%D1%83%D0%B3%D2%AF%D0%BB 15] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Жасуша теориясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Грамматикалық категория]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Әбілмәмбет хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Қоянды жәрмеңкесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Лотос]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81 15] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Қатысушы:Bauyr03/Төлеу Айнұр Болатқызы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ABauyr03%2F%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 15] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 15] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Дүниежүзілік тарихы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 15] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Табиғаттағы су айналымы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Педагогикалық этика (әдеп)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%28%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BF%29 15] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Беріш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 15] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 15] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 15] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Құрылтай депутаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Аустралия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 15] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Оңалбай Аяшев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%8F%D1%88%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Майқы би]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 15] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Жүрек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[I Баһадүр Герей]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 15] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 15] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Капитализм]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 15] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Моносахаридтер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Кенен Әзірбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 15] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Қола дәуіріндегі Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Негіздер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Биохимия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 14] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Абиотикалық факторлар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 14] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Кірме сөздер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Когурё]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 14] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Заң]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 14] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Бейорганикалық заттар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Адай күйі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 14] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Сүйектің құрылысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Қымыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 14] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 14] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Қиял-ғажайып ертегілері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D0%BB-%D2%93%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Қазақстандық ғалымдардың табыстары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Өтебай Тұрманжанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Жасуша мембранасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Тим Бернерс-Ли]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81-%D0%9B%D0%B8 14] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Отбасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Атомның ядролық үлгісі. Резерфорд тәжірибесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8F%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96._%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B4_%D1%82%D3%99%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Монолог]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3 14] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Экономикалық теорияның қалыптасуы және дамуы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 14] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Қасқыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Қарасай ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 14] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 14] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Салтанат (күй)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 14] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Ислам әдебиеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Дүниетаным]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Интонация]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Фольклор]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 14] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Септік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Николай Коперник]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 14] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Кескіндеме]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B5 14] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Эндоплазмалық тор]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 14] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 13] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Соғдылар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Жыраулық поэзия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Қатысушы:Эдгар Герт]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%AD%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%82 13] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Нұрмұхаммед Жақып]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF 13] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Джонни Депп]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BF 13] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 13] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 13] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Онтология]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Жанартау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Фармакология]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Мендель заңдылықтары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Мұнай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Ербол Дәненұлы Адаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Деректану]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 13] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Әкім Ұртайұлы Әшімов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D2%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Фридрих Энгельс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%AD%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81 13] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Нағи Ілиясов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B8_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Қытай тарихы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Жұма намаз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 13] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Ежелгі Грекия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Құбылай хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Вирустар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[In the Air Tonight]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=In_the_Air_Tonight 13] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 13] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Логистика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 13] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Портрет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Сауысқан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Есімше]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Қоректік тізбек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 13] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Адам сүйегінің құрылысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Қазақстан премьер-министрі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Бумын қаған]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Су массалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Орфография]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Өзбек хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Майлар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 13] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Өскемен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Компьютерлік қауіпсіздік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Үштік одақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Етеккір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Климат]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82 13] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Бір уыс бидай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D1%83%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Семирамида аспалы бағы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Ғалиябану Махметқызы Кертаева]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Ай (қазақ дәстүрінде)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 13] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Әлеуметтік-экономикалық география]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Карл Маркс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 12] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Аристотель философиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Күз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 12] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 12] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[:Санат:Қызылорда облысы аудандары|Санат:Қызылорда облысы аудандары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Джон Леннон]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BD 12] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Геронтология]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Манас жыры]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[25]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=25 12] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Әмір Рақыш Сәтұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D3%99%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Әсия Біржанқызы Орынбаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Коммуналдық гигиена]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Әдіс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Аударыспақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BF%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Қазан төңкерісі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Марқакөл (көл)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Марко Поло]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 12] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Дидактика]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Үнді философиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Қазақстан Республикасының Парламенті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Кроманьондықтар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 12] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Арман Тілектесұлы Бердалин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Астрономия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Агрегаттық күй]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%B9 12] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Ботаника]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Қапез Байғабылұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Жүйелік тақта]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 12] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Антигендер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Салық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Геология]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Көпен Әмірбек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 12] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Павлодар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 12] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Вольтер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Темірхан Медетбек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[:Санат:Қазақстан математиктері|Санат:Қазақстан математиктері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 12] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Абақ Керей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Иррационал сандар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 12] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 12] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Огюст Конт]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 12] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 12] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[Дәулеткерей Кәпұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D3%99%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Жасуша ядросы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D1%8F%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Төртқара]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 12] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="951" | 951 | [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="952" | 952 | [[Есім хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="953" | 953 | [[Ядро]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 12] |- | data-sort-value="954" | 954 | [[Заң шығарушы билік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="955" | 955 | [[Шекті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="956" | 956 | [[II Омар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="957" | 957 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="958" | 958 | [[Қазақ халық аңыздары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="959" | 959 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="960" | 960 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="961" | 961 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 12] |- | data-sort-value="962" | 962 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 12] |- | data-sort-value="963" | 963 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="964" | 964 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="965" | 965 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="966" | 966 | [[Адамның шығу тегі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 12] |- | data-sort-value="967" | 967 | [[Жыл мезгілдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 5qvhuat5avb3pueurbhfhrnjhy5usvt 14 782983 3651330 3623752 2026-09-05T18:10:31Z Ерден Карсыбеков 3744 3651330 wikitext text/x-wiki [[Санат:Франциядағы астрономия]] [[Санат:Елдер бойынша астрономиялық обсерваториялар]] mbsklcc80o36k7n2sps721f9z4wqtce 10 783355 3651412 3651070 2026-09-06T06:17:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3651412 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> c7tsepq33avhrz9gkg4yqlt4hc2u9zc 3651418 3651412 2026-09-06T06:51:27Z Мағыпар 100137 үлгі 3651418 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> nowquug1f1kzpsw5t8t00vdv0826dzx 0 786066 3651216 3650717 2026-09-05T12:44:45Z Casserium 68287 /* Басшылық */ 3651216 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}} |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''орны бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Басшылық == * Нұржан Каджиақбаров – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] 8flafkar7c1ygahifowahb5l3bktyo8 3651217 3651216 2026-09-05T12:46:17Z Casserium 68287 /* Басшылық */ 3651217 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}} |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''орны бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Басшылық == * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] lekh5e0iwoknvrsu808b86i1eu7zvav 3651218 3651217 2026-09-05T12:46:48Z Casserium 68287 /* */ 3651218 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}} |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Басшылық == * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Қауіпсіздік Кеңесі Аппараты Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] rlrmqq5ptec3rdb237g3c9ofjheg87c 10 786072 3651336 3649357 2026-09-05T20:09:47Z Nurken 111493 бекет --> станса 3651336 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Бірінші бағыт (Тарлан-Астана) |state = |title = [[Тарлан-Астана]] [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Бірінші бағыт]] |titlestyle = background:transparent; border-left:3em solid #00afcc; border-right:3em solid #00afcc; |group1 = |list1 = {{hlist| [[Әуежай (метро стансасы)|Әуежай]] | [[Атамекен (метро стансасы)|Атамекен]] | [[Есіл (метро стансасы)|Есіл]] | [[Мәңгілік Ел (метро стансасы)|Мәңгілік Ел]] | [[Астана жұлдызы (метро стансасы)|Астана жұлдызы]] | [[Нұра (метро стансасы)|Нұра]] | [[Университет (метро стансасы)|Университет]] | [[Ұлы Дала (метро стансасы)|Ұлы Дала]] | [[Астана Арена (метро стансасы)|Астана Арена]] | [[Жекпе-жек сарайы (метро стансасы)|Жекпе-жек сарайы]] | [[Сығанақ (метро стансасы)|Сығанақ]] | [[Бәйтерек (метро стансасы)|Бәйтерек]] | [[Министрліктер үйі (метро стансасы)|Министрліктер үйі]] | [[Ұлттық мұражай (метро стансасы)|Ұлттық мұражай]] | [[Театр (метро стансасы)|Театр]] | [[Мыңжылдық аллеясы (метро стансасы)|Мыңжылдық аллеясы]] | [[Жібек жолы (метро стансасы, Астана)|Жібек жолы]] | [[Нұрлы жол (метро стансасы)|Нұрлы жол]] }} }}<noinclude> [[Санат:Үлгі:Қазақстан темір жолы]] </noinclude> f1jh8a1h4hgfshhv6lberpoye71iofb 0 786182 3651491 3650366 2026-09-06T11:35:06Z Орел Карл 81620 /* Әскери қимылдар аяқталған соң */ 3651491 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ташкентті басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Взятие Ташкента.jpg |сурет атауы = Генерал Черняевтің Ташкентті алуы. [[Николай Николаевич Каразин|Н.Н. Каразиннің]] суреті |дата = 1865 жылы сәуір - маусым |орын = [[Ташкент]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] |командир2 = Әлімқұл †<br /> [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = шам. 2 мың адам<br />12 зеңбірек |күштер2 = 30 мың қорғаушы,<br /> оның ішінде 5 мың жаяу әскер және 10 мың салт атты. |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 25 қаза болды, 117 жарақаттанды |шығындар2 = ''белгісіз'' |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ташкентті басып алу''' — [[Қоқан-Ресей соғысы|Қоқан-Ресей соғысының]] оқиғасы. Оның барысында генерал-майор [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняев]] басқарған Ресей армиясының жасағы [[Ташкент]] қаласына бақылау орнатты. Бір жылдан соң Орталық Азиядағы ең ірі сауда орталығы империя құрамына тікелей енгізілді. == Алғышарты == [[Шыршық (өзен)|Шыршық]] өзенінің аңғарында, кеме қатынасына қолайлы [[Сырдария]] өзенінің саласына жақын орналасқан Ташкент өзінің географиялық жағдайына байланысты бүкіл Түркістанның «кілті» саналды. XIX ғасырдың ортасына қарай қала аймақтағы ішкі, сыртқы және транзиттік сауданың аса ірі орталығына айналды. Әсіресе, Ташкент Орта Азия хандықтарын Қазақ даласымен, Ресеймен және Шығыс Түркістанмен байланыстыратын керуен жолдарының маңызды торабы қызметін атқарды. Халқының саны жүз мың адамға дейін жеткен Ташкент Орта Азиядағы аса ірі мәдени және қолөнер орталықтарының бірі әрі [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығындағы]] ең ірі қала болды. Ташкенттің экономикалық өркендеуінің негізін сауда және оның инфрақұрылымы құрады. Сондықтан сауда орталығы ретінде маңызды орын алған әрі қалада Ресейге бүйрегі бұратын ықпалды топ болған Ташкент Ресейдің қоластына өтуіне мүдделі еді. Қоқандықтардан жақында ғана тартып алынған [[Шымкент|Шымкентті]] канцлер Горчаков үкімет белгілеген әскери-саяси міндеттерді жүзеге асырудағы маңызды қадам деп санады. Оның пікірінше, Шымкенттің жаулап алынуы бұрын үзіліп қалған шекара шептерін біртұтас шекараға біріктіріп, үкімет белгілеген іс-қимыл бағдарламасын аяқтауға мүмкіндік берді. Алайда, Жаңақоқан шебінің басшысы Черняев оңтүстікке қарай жылжуын тоқтатпады. Бұл кезде Ташкентте Бұхара әмірлігін жақтаушылардың ықпалы күшейе түсті. Олардың беделінің артуына қала тұрғындарының Ресейдің араласуынан үмітінің үзілуі себеп болды. Сонымен қатар, Ташкентті Бұхара әмірі басып алмақшы деген қауесет кең тарады. Бұхара әмірі бұған дейін [[Қоқан хандығындағы бүлік|кезекті ішкі алауыздықты]] бастан өткеріп жатқан Қоқан хандығынан [[Хожант|Хожантты]] тартып алған еді<ref>Власов А. В. Создание Новококандской линии и завоевание Ташкента в освещении российской прессы в середине 60-х годов XIX века. 2011.</ref>. Осы жағдайлардың барлығы Черняевті Ташкентті өз бақылауына алу жөніндегі жоспарын жедел жүзеге асыруға итермеледі. 1864 жылғы шілдеде М. Г. Черняев қолбасшылық еткен Ресей әскерінің Шымкентті шабуылмен басып алуы өңірдегі әскери-саяси ахуалды түбегейлі өзгертті. Қалыптасқан жағдай Черняевті Ресейдің Ташкентке де бақылауын орнату бағытында белсенді қимылға көшуге мәжбүр етті. 1865 жылы генерал Черняевке Бұхара әскерінің [[Истаравшан|Үрейтөбеге]] жиналып жатқаны туралы хабар жетті. Бұхара жасақтарының бұл қозғалысы олардың Хожантпен қатар стратегиялық маңызы зор Ташкентті басып алуды көздеп отырғандығы жөнінде ой туғызды. Осы қауіптің алдын алу үшін генерал Черняев Ташкентке қарай аттанды. Екі күндік қарсылықтан кейін ол Ташкенттің су жүйесін бақылауда ұстап отырған Қоқанның Ниазбек бекінісін басып алды. Алайда, бұл әрекет жоғары әскери басшылықтың бұйрығына қайшы еді. Әскери министр Черняевке оның қарамағындағы әскер санының жеткіліксіз екенін ескертіп, «шабуыл жасауға батыл бармауға» бұйрық берген болатын. Соған қарамастан Черняев өз жорығын жалғастырды. Ташкентке апарар жолдағы Ниазбек бекінісінің алынуы қала тағдырын шешкен әскери қимылдардың басталуына жол ашты. == Әскери күштердің арақатынасы == [[Сурет:Chernyaev.jpg|thumb|right|200px|Генерал-майор М. Г. Черняев]] Ресей әскерінің шабуылдаушы жасағында шамамен 1000 найзалы жаяу әскер мен қылышты атты әскер болды. Шабуыл жасақтарының бірін штабс-капитан [[Александр Константинович Абрамов|Абрамов]] басқарды, оның құрамында 500 жауынгер болды. Екінші жасаққа майор Делакруа қолбасшылық етті, оның құрамында 2 рота мен 2 зеңбірек болды. Үшінші жасақты подполковник Жемчужников басқарды. Оның қарамағында 2 ½ рота және 4 зеңбірек болды. Бұдан бөлек, бір [[Взвод|взвод]] жауынгер мен жүз казактан тұратын жасақ әскердің тылын күзетіп, арбалы керуенді қорғады. Ниязбек бекінісін қорғау үшін, Сарытөбедегі далалық бекіністі және Ноғайқорғандағы осындай бекіністі күзету үшін негізгі жасақ құрамынан [[Гарнизон|гарнизондар]] бөлінді. Полковник Краевскийдің жасағы бөлек әрекет етті. Оның құрамында 2 рота, 2 зеңбірек және елу казак болды. Бұл жасақ Қойлықтағы Қоқан жолының белгілі бір бөлігін бақылауда ұстады. Ташкент гарнизонының саны едәуір болғанымен — шамамен 15 мың жауынгер, оның әскері қаланың кең қорғаныс шебі бойына шашыраңқы орналастырылды. Қорғаныс шебінің ұзындығы 24 шақырымға созылып жатқандықтан, кенеттен жасалған шабуыл кезінде гарнизон әскерін бір жерге жылдам шоғырландырып, жауға қарсы тұру мүмкіндігі шектеулі еді. Сол сияқты көптеген барбеттерге орналастырылған [[Сүйемелдеуші артиллерия|артиллерияны]] да қорғаныс үшін бір нүктеге қысқа мерзімде жинақтау мүмкін болмады. == Бірінші шабуыл == Ташкентті иемденуге жасалған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды. Оны Черняев 1864 жылдың күзінде қолға алды. 1864 жылғы 1 қазанда 12 зеңбірегі бар 8,5 жаяу әскер ротасы Ташкентке Шымкент жолы жағынан, қазіргі Жүнісабат ауданы аумағынан келіп, Аққорған деген жерде әскери қос құрды. 15 қарашада подполковник Обух бастаған екі рота қала қабырғасына шабуылға шықты. Алайда, оларды қоқандықтардың жойқын оғы қарсы алды. Қала қабырғасының түбіндегі орда оқ астында жатып қалған Обухтың сарбаздарын Черняев зор қиындықпен құтқарып қалды. Осы шайқаста подполковник Обух өлімші болып жараланды. Осыдан кейін Черняев Мыңөрік көне қалашығындағы төбелерге шегінді. Ресей жасағы Салар көпіріне жақын, Қойлық жолының бойына әскери қос тікті. Бұл шабуылда екеуі [[Офицер|офицерді]] қосқанда, 18 адам қаза тапты. 60 адам жараланды, олардың арасында өлімші болып жараланған екі офицер — подполковник Обух пен подпоручик Рейхард болды. Екеуі де алған жарақаттарынан Шымкентте қайтыс болды. Ташкентті қорғаған қоқандықтар орға түсіп, орда қалған алты қаза тапқан сарбаздың киімдерін шешіп, бастарын шауып алды. Олардың бастарын сүңгілерге қадап, қала ішінде алып жүрді. Ресей әскерінің шегінуінен кейін шамамен 3000 ташкенттік Қоқандықтардың қайтып келіп, өздеріне жаза қолдануынан қауіптеніп, Ташкенттен Ресей әскерлері басып алған қалаларға, соның ішінде [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен [[Шымкент|Шымкентке]] қашып кетті. == Екінші шабуыл == [[Сурет:План штурма Ташкента.jpg|thumb|left|250px|Ташкентке шабуыл жасау жоспары]] 1865 жылы 23 сәуірде Черняев [[Шымкент|Шымкенттен]] 8 [[Жаяу әскер|жаяу әскер]] ротасынан, 2 жүздіктен тұратын казак жасағынан және 10 зеңбіректен құралған жасақпен аттанды. Кейін Ташкентті қоршау кезінде оған тағы екі жаяу әскер ротасы мен екі зеңбірек келіп қосылды. Қаланы тікелей шабуылмен алуға әскер күші жеткіліксіз екенін түсінген Черняев Ташкентті қатаң қоршауға алып, қалаға келетін суды тоқтату арқылы оны берілуге мәжбүр етуді көздеді. Ол үшін Ташкенттен 30 шақырым қашықтықта, қазіргі [[Шыршық (қала)|Шыршық]] қаласы маңында, Ташкенттің алып суару арналары [[Шыршық (өзен)|Шыршық]] өзенінен бастау алатын жерде орналасқан Ниязбек бекінісін басып алу қажет болды. Ниязбек бекінісін алғаннан кейін Черняев Ташкентке қарай жылжыды. Алайда, қолайлы сәтті күту үшін қаладан 8 шақырым қашықтықтағы Сарытөбе төбесіне тоқтады. === Қала іргесіндегі қақтығыстар === 1865 жылы 8 (20) мамырда Ресей әскерінің бір атты және бір жаяу жасағы бір зеңбірекпен бірге [[Салар (арна)|Салар]] өзенінің жағасында, Алтынтөбе мен Қорғаншы Назарбек елді мекендері маңында, Әлімқұл бастаған Қоқан әскерлерімен кездесті. Қоқан жасақтары [[Дархан (арна)|Дархан]] арығының оң жағалауына сап түзеп орналасты. Қызу шайқастан кейін Ресей жасақтары Шортөбеге қарай шегінді. 1865 жылы 9 (21) мамырда Ресей әскерінің негізгі күштеріне Ташкентке көмекке [[Қоқан (қала)|Қоқаннан]] бір күн бұрын келген Қоқан хандығының басты әскери күші шабуыл жасады. Оларға хандық билеушісі [[Әлімқұл]] молда қолбасшылық етті. Әлімқұл молданы4 40 мың адамдық жасағының құрамында 10 мыңға жуық тұрақты, бірыңғай әскери киім киген жаяу әскер және 40 зеңбірек болды. Таң ата ол барлық зеңбіректен оқ жаудырып, Ресей әскерінің қосына шабуыл бастады. Алайда, екі сағатқа созылған шайқастан кейін қоқандықтар жеңіліп, екі зеңбірегінен және 300-ге жуық адамынан айырылды. Қаза болғандардың арасында Әлімқұл молданың өзі де бар еді. Черняев жасағының шығыны 10 жараланған және 12 жарымжандық алған адамды құрады. Әлімқұл молданың өлімші болып жараланғаны туралы хабар Ташкент қорғаушыларының қатарын алаңдатты. Черняев қалаға бірден шабуыл жасауға асықпады. Ол қаланың сусыз қалуы және қатаң қоршаудың орнауы Ташкентті түптің түбінде өз қолына түсіреді деп сенді. Алайда, Ташкенттен келген хабарлар жағдайдың Черняев ойлағандай емес екенін көрсетті. Қалада Ресей империясын жақтаушылар — [[Көпестер|саудагерлер]] мен қолөнершілер — емес, Бұхара әмірлігін жақтаушылар — әскерилер мен дінбасылар — басымдыққа ие болған еді. Тіпті, қала тұрғындары Бұхара [[Әмір (атақ)|әміріне]] адалдығын білдіру жөнінде ұсыныс жасау үшін Бухараға арнайы елшілік жібергені туралы мәлімет келіп жетті. Бұл хабар Черняевті Ташкенттің шығысындағы Қоқан жолынан шығып, қаланың оңтүстік жағындағы Бұхара (Самарқан) жолына ауысуға мәжбүр етті. Сарытөбені аралық тірек пункті ретінде бекініп алғаннан кейін, Черняев өз жасағын [[Шыназ]] бен [[Ташкент|Ташкенттің]] арасына, яғни қаланың оңтүстік-батыс жағына орналастырды. === Қаланы шабуылмен алу туралы шешімнің қабылдануы === Маусым айының ортасына қарай Бұхара әмірінің бүкіл Бұхара әмірлігінен әскери күштерді жинап, [[Истаравшан|Үрейтөбеге]] қалың қол шоғырландырып жатқаны туралы хабар келді. Әмірдің өзі де Ташкентке көмек көрсету және қалаға өз ықпалын орнату мақсатымен тұрақты әскерлерімен [[Самарқан|Самарқаннан]] аттанған еді. Осы жағдайды ескерген Черняев Ташкентті шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 7 маусымға қараған түні қаланың оңтүстік-батыс жағында күш қолданып барлау жүргізілді. Оған подполковник Краевский басқарған 4 зеңбірегі бар 2,5 рота қатысты. === Қамалан қақпасына шабуыл === 1865 жылы 15 (27) маусымға қараған түні Черняев Қамалан қақпасына шабуыл бастады. Ресей сарбаздары қала қабырғасына білдіртпей жақындап, тұтқиылдан шабуыл жасау арқылы қоқандық қарауылға соққы берді. Артынша шабуыл сатылары орнатылып, Ресей сарбаздары қала ішіне кірді. Тұтқиылдан жасалған шабуылға тосыннан тап болған қоқандық сарбаздар жасағы әлсіз қарсылық көрсетті. Олардың басым бөлігі қашып құтылса, аз ғана бөлігі сол жерде қаза тапты. Қала қабырғасына алғашқылардың қатарында ротмистр, кейін генерал-майор болған [[Густав Александрович Вульферт|Вульферт]], поручик, кейін генерал болған [[Петр Михайлович Шорохов]] және дін қызметкері Малов (кейін митра кию құқығына ие болып, І дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталған протоиерей атанған және Ташкент әскери Спасо-Преображенск соборының алғашқы аға попы болды). === Көше шайқастары === Қақпаны басып алғаннан кейін сарбаздардың бір бөлігі топырақпен мықтап бекітіліп тасталған қақпаны дереу аршуға кірісті, ал қалғандары жақын маңдағы бақтар мен үйлерді басып алуға ұмтылды. Осы кезде майор Делакроа да келіп жетті. Сол сәтте, Черняев Абрамовтың жасағын оңға қарай, қала қабырғасының бойымен Қойлықтағы жасақпен қосылу үшін жіберді. Краевский басқарған бұл жасақ Ташкенттің оңтүстік-шығысындағы Қоқан қақпаларының тұсында тұрған еді. Абрамовтың жасағы барбетке бекінген 200 сарбаздың жанқиярлық қарсылығына тап болды. Қарсыласқа жасалған шешуші шабуыл нәтижесінде қоқандықтар талқандалып, түгелдей жойылды. Зеңбіректерінің көздері шегеленіп, орға лақтырылды. Осыдан кейін Абрамов ілгері қарай қозғала берді. Бірінші барбеттен кейін дәл сондай екінші барбет те сүңгімен шабуылдау арқылы алынды. Оның да зеңбіректері қолға түсті. Артынша үшінші барбет шайқаспен басып алынды. Бұдан кейінгі барбеттердің қорғаушылары қала ішіне жасырынып, оларды тастап кетті. Абрамов жасағы Қоқан қақпаларына жеткенше ілгері жылжи берді. Осы кезде арт жақтан «ура!» деген айғай естілді. Мұны естіген гарнизон сарбаздары қала ішіне қарай қашты. Осылайша, Абрамов жасағы еш қарсылықсыз Қойлықтағы жасақпен қосылды. Абрамов оған қосылған жасақтың қабырғаға шаншылған найзалар мен мылтықтардың көмегімен көтерілген жаяу әскерін өз қарамағына алып, әрі қарай қозғалды. Ал полковник Краевский казактарымен және төрт атты зеңбірекпен қала ішінен қашып шыққан қарсыластың жолын кесу үшін Қашғар қақпасына қарай бет алды. Осы кезде Черняев қақпаға қордағы әскерді шақырып, Абрамовтың соңынан майор Делакроаны жіберді. Жетіп келген қордағы әскерге жақын маңдағы бақтарды, үйлер мен көшелерді басып алу тапсырылды. Есеңгіреуін басқан қарсылас осы орындарды қайтадан иеленіп, шикі кірпіштен салынған үйлердің тасасынан Ресей атқыштарына оқ жаудыра бастаған еді. Қоқан жасақтарын қаланың ішкері жағына ығыстырғаннан кейін, Черняев қақпа маңындағы қала көшелеріне екі жеңіл және үш батареялық зеңбірек енгізіп, қалаға қарай оқ атты. Бұдан соң қақпа маңына тыл жасағын да шоғырландырып, сол жерде жаралыларға арналған медициналық пункт ұйымдастырды. Өйткені, бұл кезде жараланғандар мен қаза тапқандардың саны едәуір көбейген еді. Делакроаның артынан көп ұзамай Черняев сол көше арқылы Абрамовқа көмек көрсету және цитадельді басып алу үшін подполковник Жемчужниковты жіберді. Осылайша, әскерді бірнеше бөлікке бөліп жіберген Черняев Қамалан қақпасының жанында небәрі 200-ге жуық жаяу әскер мен елу шақты казакты ғана қалдырды. Қалған казактар да әр жаққа жіберілген болатын. Бұл күштер қақпадан бір шақырымға дейінгі аралықтағы екі үлкен көшені, бақтар мен саяларды бақылауда ұстап, зеңбіректер мен қақпаны қорғауды қамтамасыз етті. Делакроа Абрамовтың соңынан бірден қозғалғанымен, жол бойындағы барбеттердің барлығын қарсыластың қайта басып алғанын көрді. Сондықтан олардың әрқайсысын қайтадан сүңгімен шабуылдап алуға тура келді. Делакроаның соңынан келе жатқан Жемчужников та барбеттердің сарбаздар тарапынан қайта иеленілгеніне көз жеткізді. Оларды да оқ жаудырып, сүңгімен шабуылдау арқылы ығыстыруға тура келді. Делакроа Қашғар қақпасына жеткен соң, оны ашып, полковник Краевскийдің артиллериясы мен казактарын қала ішіне кіргізді. Ал Жемчужников түнгі сағат бір жарымда цитадельді басып алып, олармен қосылды. Белгіленген іс-қимыл жоспарына сәйкес, олар Қашғар және Қоқан қақпаларының аралығына, хан ордасы орналасқан жерге тоқтап, Абрамовтың қайтып келуін күтті. Онымен қосылғаннан кейін жағдайға қарай біріккен күшпен немесе жеке-жеке қимылдауды көздеді. Біраз уақыт өткен соң, жол ашу және қажет болған жағдайда Абрамовқа көмек көрсету үшін әртүрлі көшелерге 25-тен 50 адамға дейінгі шағын жасақтар жіберілді. Абрамов 450 адаммен (жоғарыда айтылғандай, оған Қойлық жасағының 2 ротасы қосылған болатын) қала қабырғасының бойымен Қарасарай қақпасына қарай әрі қарай жылжыды. Қаланың бұл бөлігінде Ресейге бүйрегі бұратын тұрғындардың басым бөлігі орналасқан еді. Абрамовтың мақсаты — соларға ықпал ету болатын. Қарасарай қақпасына жеткен соң, ол солға бұрылып, қала ішіне қарай бет алды. Осылайша Қашғар және Қоқан қақпаларының арасындағы аталған орынға төте жолмен жетпек болды. Алайда қала көшелеріне енген бойда-ақ қатты қарсылыққа тап болып, алға жылжыған әр қадамын дерлік ұрыс арқылы алуға тура келді. Абрамов Краевский, Жемчужников және Делакроа жасақтарымен қосылғаннан кейін олардың қолында 900-ге жуық адамнан тұратын едәуір күш шоғырланды. Черняев қолда бар бүкіл күшін айналадағы бақтарға, құрылыстар мен көшелерге бөліп жіберді. Соның салдарынан оның қарамағында небәрі 18 жаяу әскер, бірнеше казак және жаралыларды тасымалдаумен айналысқан лазарет қызметкерлері ғана қалды. Алайда, осы 18 жауынгерді де қаланың орталығындағы базарға қарай апаратын көшені күшейту үшін жіберуге тура келді. Қала қорғаушылары барлық көшелерді баррикадалармен бөгеп, оларға зеңбіректер орналастырды. Баррикадаларды енді сүңгімен шабуылдап, ұрыс арқылы алуға тура келді. Бірақ күштің аздығынан қаланың ішкі бөлігіне қарай әрі жылжу мүмкін болмады. Сондықтан алынған баррикаданы тастап, қарсыласты кейін шегіндіргеннен кейін қайтадан қақпаға оралуға тура келді. Қарсылас мұны пайдаланып, баррикаданы қайта тұрғызып, Ресей атқыштарының шебіне қайта-қайта шабуыл жасады. Черняев осындай жағдайда сағат 5-ке дейін табанды қорғанып тұрды. Осы кезде Абрамов, Жемчужников және басқа да жасақтар оған жақындай бастады. Келіп жеткен әскердің күшімен Қамалан қақпасын қоршаған барлық аумақ тез арада қарсыластан тазартылды. Осы кезде қала саудагерлері мен ақсақалдарынан құралған депутация келіп, саудагерлер мен диқаншылардың атынан бағынатындықтарын білдірді. Қаланың орталығындағы базарға 15 мыңға жуық қорғаушының жиналып, олардың Құран ұстап, діні мен қаласы үшін өлуге ант бергені белгілі болған кезде, Черняев түн ішінде қаланың орталық бөлігінен бөлініп тұру үшін Қамалан қақпасынан бастап жарты шеңбер жасап, құрылыстар мен үйлерді өрттеуге шешім қабылдады. Черняев Қамалан қақпасының қала жақ бетін тығыз атқыштар шебімен және қордағы әскермен қоршап, жасақты қақпа маңындағы өте тар кеңістікте түнетуге орналастырды. Сарбаздар ыстық тамақ ішіп, аз уақыт болса да тынығудың өзін әрең мүмкіндік тапты. Бес зеңбірекке екі пұттық миномет және фугас снарядтарымен ататын зымыран қондырғысы қосылды. Қарсылас әлсіреген Ресей жасағына бірнеше рет шабуыл жасауға ұмтылды. Осындай сәтте Черняевтің алдын ала ойластырған сақтық шарасының тиімділігі анық көрінді. Қарсылас қала орталығынан шығып, отқа оранған белдеу арқылы ұмтылған кезде өзін анық көрсетіп қоятын. Ал көлеңкеде тұрған Ресей атқыштары қарсыласқа байқалмай, оны дәлдеп атқылады. Бірнеше рет жасаған әрекетінен кейін қарсылас ірі шабуылдарын тоқтатты. Алайда, атыс түні бойы толастамады. Кей-кейде қоқандықтар өртеніп жатқан құрылыстар мен үйлерді өшіруге және жарық түскен белдеуді едәуір күшпен бұзып өтуге тырысты. Бірақ олардың бұл әрекеттерінің ешқайсысы нәтижелі болмады. === Қаланың берілуі === 1865 жылы 16 (28) маусымда таңертең Черняев полковник Краевскийді 3 ротамен және 2 зеңбірекпен барбеттерден лақтырып тасталған зеңбіректерді жинап, цитадельді жару үшін жіберді. Краевский жүріп өткен жолдың бойындағы көшелерді, тұйық көшелерді, саяларды және үйлерді қарсылас қайтадан басып алған еді. Сондықтан баррикадалар мен саяларды қайтадан ұрыспен алуға, көшелер мен тұйық көшелерді қарсыластан тазартуға тура келді. Тапсырмасын орындаған Краевский Қамалан қақпасына қайтып келді. Осы кезде қақпаға саудагерлер қауымының атынан тағы да бір депутация келіп, атысты тоқтатуды өтінді. Олар қаланың берілетінін мәлімдеді. Ал барлық ақсақалдар мен беделді тұрғындардың әлі де бағынатындықтарын білдіруге келмеуінің себебін қалада тәртіпті қалпына келтірумен, қара халықты тыныштандырумен және әр тараптан қалаға кіріп кеткен қарулы тобырды қарусыздандырумен айналысып жатқандығымен түсіндірді. 1865 жылы 17 (29) маусымда Черняевке ақсақалдар мен барлық беделді тұрғындар келіп, қаланы сөзсіз берді. Осыдан кейін қалада толық тыныштық орнады. Ертеңіне-ақ Черняев өзінің штабымен және небәрі 5 казактан тұратын күзетімен қаланың бірнеше көшесін еркін аралап, базар орналасқан орталыққа барды, тіпті, Ташкенттің атақты әрі ықпалды тұрғындарының бірнешеуінің үйлеріне кіріп шықты. Нәтижесінде, 10 зеңбірегі бар 1300 жауынгерден тұратын Ресей жасағы айналасының ұзындығы 24 шақырым болатын (қала бақтарын есептемегенде), 100 мың тұрғыны бар алып қаланы шабуылмен басып алды. Қала 63 зеңбірекпен қаруланған, оны 30 мыңға жуық қорғаушы күзеткен. Олардың ішінде 5 мыңға дейін тұрақты жаяу әскер және 10 мыңға дейін Қоқан атты әскері болды. Ресей әскері бұдан кейін қала көшелерінде екі күн бойы шайқасып, 40-қа жуық баррикада мен 10-ға жуық барбетті шабуылмен басып алды. Бұл ұрыстарда 25 төменгі шенді сарбаз қаза тауып, 3 офицер мен 86 төменгі шенді сарбаз жараланды, 4 офицер мен 24 төменгі шенді сарбаз жарымжарлық алды. Жалпы, шығын 142 адам болды. Бұдан бөлек, милицияның 15-ке жуық адамы жараланып, жарымжарлық алды. Ресей әскері 63 зеңбіректі, 16 үлкен байрақты, көптеген мылтықты, 2000 пұт оқ-дәріні және әртүрлі 10 000 снарядты қолға түсірді. Бұл жеңістің басты себебі, сөз жоқ, генерал Черняев пен оның қарамағындағы офицерлер мен сарбаздарға тән жеке қасиеттерге байланысты болды. Сонымен бірге, мұндай табыстың маңызды себептерінің бірі Ташкенттің жергілікті ақсүйектері мен тұрғындарының Қоқан ханының билігіне наразы болуы еді. Бұған қоса, Ташкентте Ресей империясымен экономикалық және саяси байланыстарды жақтайтын күшті ресейшіл топ болды. 1865 жылы 30 маусымда (12 шілдеде) Ташкент ақсүйектерінің өкілдері, аңыз бойынша, Ташкент қақпаларының 12 алтын кілтін [[Тәңір тауы|Тәңір тауының]] тау бөктеріндегі [[Үлкен Шымған|Шымғанға]] жақын, Ташкенттен солтүстік-шығысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан Ресейдің әскери қосына алып келген. Кілттердің табысталуы Ресей армиясының Ташкент үстіндегі жеңісін мойындаудың белгісі саналды. == Әскери қимылдар аяқталған соң == 1865 жылы 17 (29) маусымда қаланың берілуі қабылданғаннан кейін, Черняев өз жасағынан бөлінген бөлімдерді қарсылас тастап кеткен бекініс қарулары мен жеке қаруларды жинауға жіберді. Сонымен қатар, қала тұрғындары 20 зеңбірек пен 300-ге жуық мылтық жинап, әскерге тапсырды. Қаланың берілген күні Ташкентті қорғаған гарнизонның соңғы жасақтары Қашғар және Қоқан қақпалары арқылы қаладан шығып кетті. Олардың арасында әмірдің қызметіне өту үшін Бұхараға аттанған Сыдық төре мен Арслан төре де болды. Көкше және Самарқан қақпалары арқылы қала ақсүйектерінің бір бөлігі де отбасыларымен бірге қаладан кетті. Олардың қатарында Бұхара немесе Қоқан бағытын ұстанған жергілікті тұрғындар, сондай-ақ кейбір саудагерлер болды. Алайда, олардың арасынан Мұхаммед Салих-бек Ахун секілді кейбіреулер қалада қалып, Бұхара әмірінің агенттері мен елшілері ретінде әрекет етуді көздеді. [[Сурет:Georgievskie kavalery Za vziatie Tashkenda 18-go Iiunia 1865.jpg|thumb|right|240px|Ташкентті 1865 жылы 18 маусымда басып алғаны үшін Әскери орденнің айырым белгілерімен марапатталған [[Әулие Георгий ордені|Георгий орденінің иегерлері]]]] Қала берілгеннен кейін Черняевтің жасағы әуелі шегініп, Шілтоқтарсын деген жерге (қазіргі теміржол вокзалына жақын) әскери қос тікті. Кейін жасақ қаланың Қоқан ордасы орналасқан аумаққа көшірілді. Жасақтың офицерлік құрамы бұрынғы Қашғар ауданында аман қалған шағын үйлерге орналасты. Оның тұрғындары — кашғарлықтар — шайқастар кезінде-ақ Ташкенттен кетіп қалған болатын. Ал сарбаздар Қоқан гарнизонының казармаларына орналастырылды. Черняев пен оның штабы өрттен аман қалған цитадель ішіндегі үйге орналасты. Ташкентке шабуыл кезінде қаза тапқан Ресей жауынгерлерінің барлығы бауырластар зиратына жерленді. Кейіннен шабуыл жасалған күнді жыл сайын атап өту дәстүрге айналды. Шабуылдың жылдығы — 15 (27) маусымда белгіленген салтанатты рәсім бойынша Әскери киеханадан мінажатханаға дейін крест шеруі өткізілетін. Бауырластар зиратының үстіне тұрғызылған мінажатханада генерал-губернатор мен барлық билік өкілдерінің қатысуымен қаза тапқан жауынгерлерді еске алуға арналған панихида өткізілетін. Панихида зеңбірек салютімен сүйемелденіп, одан кейін крест шеруі қайтадан киеханаға оралатын. Ташкенттегі әскери әкімшіліктің саяси бағытын бір жағынан Черняев, екінші жағынан қала өкілдері — оның ақсақалдары қол қойған «келісім» айқын көрсетті. Құжат сол кездегі қаланың төрт әкімшілік бірлігі — даһаның әрқайсысына арналып, өзбек тілінде төрт дана етіп көшірілді. Ол Ташкент базарына ілініп, қала жаршылары — халыққа хабар жеткізушілер арқылы барлық тұрғындарға жария етілді. Келісімде қала тұрғындарының өздері ұстанатын ислам дініне сәйкес бұрыннан қолданылып келген барлық заңдар мен ережелерді сақтау міндеті атап көрсетілді. Сонымен қатар, бұған дейін өмір сүріп келген құлдық институты мен адамдарды сату бірден әрі түпкілікті жойылды. Барлық «құлдар» ешқандай шарт қойылмастан азат етіліп, еркін адамдар деп танылды. Кейіннен, 1865 жылдың қыркүйегінде Ташкентке Орынбор генерал-губернаторы [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]] келіп, Черняевке қала тұрғындарының өз ішінен қала басшысын сайлауына немесе муниципалитет үлгісіндегі қалалық кеңес құруына ықпал етуді ұсынды. Бұл жөнінде ол қаладағы сауда алаңында тұрғындарға жасаған жеке үндеуінде де мәлімдеді. Алайда, сол кезге қарай Ресейге тәуелді, бірақ дербес Ташкент хандығын құру жөніндегі алғашқы ойыннан бас тартқан Черняев қаланы дереу Ресей империясының құрамына қосуды талап ете бастады. Соның салдарынан Крыжановский мен Черняев арасында пікір қайшылығы туындады. Ал, Ташкент тұрғындарының өздері 18 қыркүйекте Ресей билігінің өкілдеріне жолдаған үндеуінде қаланы Ресей империясының құрамына қосуды сұрады. == Қорытынды == Жаңадан құрылған Түркістан облысының әскери губернаторы болып бұдан бұрын-ақ тағайындалған генерал Черняев Ташкентті Бұхара әмірлігіне номиналды түрде тиесілі деп санап, қаладан әскерін әкетуді талап еткен Бұхара әмірінің дұшпандық әрекеттеріне қарсы шаралар қабылдауға дайындала бастады. 1865 жылдың тамыз-қазан айларында Черняев «ескі» Ташкенттің қала қабырғасындағы Қоймас (Қатаған) қақпасына қарама-қарсы, Анхор арнасының сол жағалауында бекініс салдырды. Сонымен қатар, Орта Азияға қатысты бұрыннан жалғасып келе жатқан дауларға байланысты Ұлыбритания дипломатиясымен халықаралық қайшылықтардың туындауы да күтілді. Осы және басқа да бірқатар себептерге байланысты 1866 жылдың наурыз айының соңында Черняев қызметінен шақырылып алынып, оның орнына генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Романовский]] тағайындалды. Жаңа губернаторға біраз уақыт Ташкент төңірегінде Рүстембек басқарған Бұхара әмірінің жақтастарынан құралған ұсақ қарулы топтармен күрес жүргізуге тура келді. Алайда, 1866 жылы 8 мамырда болған [[Ыржар шайқасы|Ыржар шайқасында]] Бұхара әмірінің әскері жеңіліске ұшырағаннан кейін, қала төңірегінде де, Ташкенттің өзінде де жағдай біршама тынышталды. 1866 жылы 17 тамызда Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановский Ташкентке тағы да келді. Бұл жолы қала тұрғындары Ташкентті Ресей империясының құрамына қосуды қайтадан сұрағаннан кейін, ол олардың Ресей бодандығына қабылданғанын жариялады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] jswiv3fgq0z2x5fw2kmq1t76j0dt1fz 3651492 3651491 2026-09-06T11:35:29Z Орел Карл 81620 /* Қамалан қақпасына шабуыл */ 3651492 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ташкентті басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Взятие Ташкента.jpg |сурет атауы = Генерал Черняевтің Ташкентті алуы. [[Николай Николаевич Каразин|Н.Н. Каразиннің]] суреті |дата = 1865 жылы сәуір - маусым |орын = [[Ташкент]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] |командир2 = Әлімқұл †<br /> [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = шам. 2 мың адам<br />12 зеңбірек |күштер2 = 30 мың қорғаушы,<br /> оның ішінде 5 мың жаяу әскер және 10 мың салт атты. |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 25 қаза болды, 117 жарақаттанды |шығындар2 = ''белгісіз'' |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ташкентті басып алу''' — [[Қоқан-Ресей соғысы|Қоқан-Ресей соғысының]] оқиғасы. Оның барысында генерал-майор [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняев]] басқарған Ресей армиясының жасағы [[Ташкент]] қаласына бақылау орнатты. Бір жылдан соң Орталық Азиядағы ең ірі сауда орталығы империя құрамына тікелей енгізілді. == Алғышарты == [[Шыршық (өзен)|Шыршық]] өзенінің аңғарында, кеме қатынасына қолайлы [[Сырдария]] өзенінің саласына жақын орналасқан Ташкент өзінің географиялық жағдайына байланысты бүкіл Түркістанның «кілті» саналды. XIX ғасырдың ортасына қарай қала аймақтағы ішкі, сыртқы және транзиттік сауданың аса ірі орталығына айналды. Әсіресе, Ташкент Орта Азия хандықтарын Қазақ даласымен, Ресеймен және Шығыс Түркістанмен байланыстыратын керуен жолдарының маңызды торабы қызметін атқарды. Халқының саны жүз мың адамға дейін жеткен Ташкент Орта Азиядағы аса ірі мәдени және қолөнер орталықтарының бірі әрі [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығындағы]] ең ірі қала болды. Ташкенттің экономикалық өркендеуінің негізін сауда және оның инфрақұрылымы құрады. Сондықтан сауда орталығы ретінде маңызды орын алған әрі қалада Ресейге бүйрегі бұратын ықпалды топ болған Ташкент Ресейдің қоластына өтуіне мүдделі еді. Қоқандықтардан жақында ғана тартып алынған [[Шымкент|Шымкентті]] канцлер Горчаков үкімет белгілеген әскери-саяси міндеттерді жүзеге асырудағы маңызды қадам деп санады. Оның пікірінше, Шымкенттің жаулап алынуы бұрын үзіліп қалған шекара шептерін біртұтас шекараға біріктіріп, үкімет белгілеген іс-қимыл бағдарламасын аяқтауға мүмкіндік берді. Алайда, Жаңақоқан шебінің басшысы Черняев оңтүстікке қарай жылжуын тоқтатпады. Бұл кезде Ташкентте Бұхара әмірлігін жақтаушылардың ықпалы күшейе түсті. Олардың беделінің артуына қала тұрғындарының Ресейдің араласуынан үмітінің үзілуі себеп болды. Сонымен қатар, Ташкентті Бұхара әмірі басып алмақшы деген қауесет кең тарады. Бұхара әмірі бұған дейін [[Қоқан хандығындағы бүлік|кезекті ішкі алауыздықты]] бастан өткеріп жатқан Қоқан хандығынан [[Хожант|Хожантты]] тартып алған еді<ref>Власов А. В. Создание Новококандской линии и завоевание Ташкента в освещении российской прессы в середине 60-х годов XIX века. 2011.</ref>. Осы жағдайлардың барлығы Черняевті Ташкентті өз бақылауына алу жөніндегі жоспарын жедел жүзеге асыруға итермеледі. 1864 жылғы шілдеде М. Г. Черняев қолбасшылық еткен Ресей әскерінің Шымкентті шабуылмен басып алуы өңірдегі әскери-саяси ахуалды түбегейлі өзгертті. Қалыптасқан жағдай Черняевті Ресейдің Ташкентке де бақылауын орнату бағытында белсенді қимылға көшуге мәжбүр етті. 1865 жылы генерал Черняевке Бұхара әскерінің [[Истаравшан|Үрейтөбеге]] жиналып жатқаны туралы хабар жетті. Бұхара жасақтарының бұл қозғалысы олардың Хожантпен қатар стратегиялық маңызы зор Ташкентті басып алуды көздеп отырғандығы жөнінде ой туғызды. Осы қауіптің алдын алу үшін генерал Черняев Ташкентке қарай аттанды. Екі күндік қарсылықтан кейін ол Ташкенттің су жүйесін бақылауда ұстап отырған Қоқанның Ниазбек бекінісін басып алды. Алайда, бұл әрекет жоғары әскери басшылықтың бұйрығына қайшы еді. Әскери министр Черняевке оның қарамағындағы әскер санының жеткіліксіз екенін ескертіп, «шабуыл жасауға батыл бармауға» бұйрық берген болатын. Соған қарамастан Черняев өз жорығын жалғастырды. Ташкентке апарар жолдағы Ниазбек бекінісінің алынуы қала тағдырын шешкен әскери қимылдардың басталуына жол ашты. == Әскери күштердің арақатынасы == [[Сурет:Chernyaev.jpg|thumb|right|200px|Генерал-майор М. Г. Черняев]] Ресей әскерінің шабуылдаушы жасағында шамамен 1000 найзалы жаяу әскер мен қылышты атты әскер болды. Шабуыл жасақтарының бірін штабс-капитан [[Александр Константинович Абрамов|Абрамов]] басқарды, оның құрамында 500 жауынгер болды. Екінші жасаққа майор Делакруа қолбасшылық етті, оның құрамында 2 рота мен 2 зеңбірек болды. Үшінші жасақты подполковник Жемчужников басқарды. Оның қарамағында 2 ½ рота және 4 зеңбірек болды. Бұдан бөлек, бір [[Взвод|взвод]] жауынгер мен жүз казактан тұратын жасақ әскердің тылын күзетіп, арбалы керуенді қорғады. Ниязбек бекінісін қорғау үшін, Сарытөбедегі далалық бекіністі және Ноғайқорғандағы осындай бекіністі күзету үшін негізгі жасақ құрамынан [[Гарнизон|гарнизондар]] бөлінді. Полковник Краевскийдің жасағы бөлек әрекет етті. Оның құрамында 2 рота, 2 зеңбірек және елу казак болды. Бұл жасақ Қойлықтағы Қоқан жолының белгілі бір бөлігін бақылауда ұстады. Ташкент гарнизонының саны едәуір болғанымен — шамамен 15 мың жауынгер, оның әскері қаланың кең қорғаныс шебі бойына шашыраңқы орналастырылды. Қорғаныс шебінің ұзындығы 24 шақырымға созылып жатқандықтан, кенеттен жасалған шабуыл кезінде гарнизон әскерін бір жерге жылдам шоғырландырып, жауға қарсы тұру мүмкіндігі шектеулі еді. Сол сияқты көптеген барбеттерге орналастырылған [[Сүйемелдеуші артиллерия|артиллерияны]] да қорғаныс үшін бір нүктеге қысқа мерзімде жинақтау мүмкін болмады. == Бірінші шабуыл == Ташкентті иемденуге жасалған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды. Оны Черняев 1864 жылдың күзінде қолға алды. 1864 жылғы 1 қазанда 12 зеңбірегі бар 8,5 жаяу әскер ротасы Ташкентке Шымкент жолы жағынан, қазіргі Жүнісабат ауданы аумағынан келіп, Аққорған деген жерде әскери қос құрды. 15 қарашада подполковник Обух бастаған екі рота қала қабырғасына шабуылға шықты. Алайда, оларды қоқандықтардың жойқын оғы қарсы алды. Қала қабырғасының түбіндегі орда оқ астында жатып қалған Обухтың сарбаздарын Черняев зор қиындықпен құтқарып қалды. Осы шайқаста подполковник Обух өлімші болып жараланды. Осыдан кейін Черняев Мыңөрік көне қалашығындағы төбелерге шегінді. Ресей жасағы Салар көпіріне жақын, Қойлық жолының бойына әскери қос тікті. Бұл шабуылда екеуі [[Офицер|офицерді]] қосқанда, 18 адам қаза тапты. 60 адам жараланды, олардың арасында өлімші болып жараланған екі офицер — подполковник Обух пен подпоручик Рейхард болды. Екеуі де алған жарақаттарынан Шымкентте қайтыс болды. Ташкентті қорғаған қоқандықтар орға түсіп, орда қалған алты қаза тапқан сарбаздың киімдерін шешіп, бастарын шауып алды. Олардың бастарын сүңгілерге қадап, қала ішінде алып жүрді. Ресей әскерінің шегінуінен кейін шамамен 3000 ташкенттік Қоқандықтардың қайтып келіп, өздеріне жаза қолдануынан қауіптеніп, Ташкенттен Ресей әскерлері басып алған қалаларға, соның ішінде [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен [[Шымкент|Шымкентке]] қашып кетті. == Екінші шабуыл == [[Сурет:План штурма Ташкента.jpg|thumb|left|250px|Ташкентке шабуыл жасау жоспары]] 1865 жылы 23 сәуірде Черняев [[Шымкент|Шымкенттен]] 8 [[Жаяу әскер|жаяу әскер]] ротасынан, 2 жүздіктен тұратын казак жасағынан және 10 зеңбіректен құралған жасақпен аттанды. Кейін Ташкентті қоршау кезінде оған тағы екі жаяу әскер ротасы мен екі зеңбірек келіп қосылды. Қаланы тікелей шабуылмен алуға әскер күші жеткіліксіз екенін түсінген Черняев Ташкентті қатаң қоршауға алып, қалаға келетін суды тоқтату арқылы оны берілуге мәжбүр етуді көздеді. Ол үшін Ташкенттен 30 шақырым қашықтықта, қазіргі [[Шыршық (қала)|Шыршық]] қаласы маңында, Ташкенттің алып суару арналары [[Шыршық (өзен)|Шыршық]] өзенінен бастау алатын жерде орналасқан Ниязбек бекінісін басып алу қажет болды. Ниязбек бекінісін алғаннан кейін Черняев Ташкентке қарай жылжыды. Алайда, қолайлы сәтті күту үшін қаладан 8 шақырым қашықтықтағы Сарытөбе төбесіне тоқтады. === Қала іргесіндегі қақтығыстар === 1865 жылы 8 (20) мамырда Ресей әскерінің бір атты және бір жаяу жасағы бір зеңбірекпен бірге [[Салар (арна)|Салар]] өзенінің жағасында, Алтынтөбе мен Қорғаншы Назарбек елді мекендері маңында, Әлімқұл бастаған Қоқан әскерлерімен кездесті. Қоқан жасақтары [[Дархан (арна)|Дархан]] арығының оң жағалауына сап түзеп орналасты. Қызу шайқастан кейін Ресей жасақтары Шортөбеге қарай шегінді. 1865 жылы 9 (21) мамырда Ресей әскерінің негізгі күштеріне Ташкентке көмекке [[Қоқан (қала)|Қоқаннан]] бір күн бұрын келген Қоқан хандығының басты әскери күші шабуыл жасады. Оларға хандық билеушісі [[Әлімқұл]] молда қолбасшылық етті. Әлімқұл молданы4 40 мың адамдық жасағының құрамында 10 мыңға жуық тұрақты, бірыңғай әскери киім киген жаяу әскер және 40 зеңбірек болды. Таң ата ол барлық зеңбіректен оқ жаудырып, Ресей әскерінің қосына шабуыл бастады. Алайда, екі сағатқа созылған шайқастан кейін қоқандықтар жеңіліп, екі зеңбірегінен және 300-ге жуық адамынан айырылды. Қаза болғандардың арасында Әлімқұл молданың өзі де бар еді. Черняев жасағының шығыны 10 жараланған және 12 жарымжандық алған адамды құрады. Әлімқұл молданың өлімші болып жараланғаны туралы хабар Ташкент қорғаушыларының қатарын алаңдатты. Черняев қалаға бірден шабуыл жасауға асықпады. Ол қаланың сусыз қалуы және қатаң қоршаудың орнауы Ташкентті түптің түбінде өз қолына түсіреді деп сенді. Алайда, Ташкенттен келген хабарлар жағдайдың Черняев ойлағандай емес екенін көрсетті. Қалада Ресей империясын жақтаушылар — [[Көпестер|саудагерлер]] мен қолөнершілер — емес, Бұхара әмірлігін жақтаушылар — әскерилер мен дінбасылар — басымдыққа ие болған еді. Тіпті, қала тұрғындары Бұхара [[Әмір (атақ)|әміріне]] адалдығын білдіру жөнінде ұсыныс жасау үшін Бухараға арнайы елшілік жібергені туралы мәлімет келіп жетті. Бұл хабар Черняевті Ташкенттің шығысындағы Қоқан жолынан шығып, қаланың оңтүстік жағындағы Бұхара (Самарқан) жолына ауысуға мәжбүр етті. Сарытөбені аралық тірек пункті ретінде бекініп алғаннан кейін, Черняев өз жасағын [[Шыназ]] бен [[Ташкент|Ташкенттің]] арасына, яғни қаланың оңтүстік-батыс жағына орналастырды. === Қаланы шабуылмен алу туралы шешімнің қабылдануы === Маусым айының ортасына қарай Бұхара әмірінің бүкіл Бұхара әмірлігінен әскери күштерді жинап, [[Истаравшан|Үрейтөбеге]] қалың қол шоғырландырып жатқаны туралы хабар келді. Әмірдің өзі де Ташкентке көмек көрсету және қалаға өз ықпалын орнату мақсатымен тұрақты әскерлерімен [[Самарқан|Самарқаннан]] аттанған еді. Осы жағдайды ескерген Черняев Ташкентті шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 7 маусымға қараған түні қаланың оңтүстік-батыс жағында күш қолданып барлау жүргізілді. Оған подполковник Краевский басқарған 4 зеңбірегі бар 2,5 рота қатысты. === Қамалан қақпасына шабуыл === 1865 жылы 15 (27) маусымға қараған түні Черняев Қамалан қақпасына шабуыл бастады. Ресей сарбаздары қала қабырғасына білдіртпей жақындап, тұтқиылдан шабуыл жасау арқылы қоқандық қарауылға соққы берді. Артынша шабуыл сатылары орнатылып, Ресей сарбаздары қала ішіне кірді. Тұтқиылдан жасалған шабуылға тосыннан тап болған қоқандық сарбаздар жасағы әлсіз қарсылық көрсетті. Олардың басым бөлігі қашып құтылса, аз ғана бөлігі сол жерде қаза тапты. Қала қабырғасына алғашқылардың қатарында ротмистр, кейін генерал-майор болған [[Густав Александрович Вульферт|Вульферт]], поручик, кейін генерал болған [[Петр Михайлович Шорохов]] және дін қызметкері Малов (кейін митра кию құқығына ие болып, І дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталған протоиерей атанған және Ташкент әскери Спасо-Преображенск киехананың алғашқы аға попы болды). === Көше шайқастары === Қақпаны басып алғаннан кейін сарбаздардың бір бөлігі топырақпен мықтап бекітіліп тасталған қақпаны дереу аршуға кірісті, ал қалғандары жақын маңдағы бақтар мен үйлерді басып алуға ұмтылды. Осы кезде майор Делакроа да келіп жетті. Сол сәтте, Черняев Абрамовтың жасағын оңға қарай, қала қабырғасының бойымен Қойлықтағы жасақпен қосылу үшін жіберді. Краевский басқарған бұл жасақ Ташкенттің оңтүстік-шығысындағы Қоқан қақпаларының тұсында тұрған еді. Абрамовтың жасағы барбетке бекінген 200 сарбаздың жанқиярлық қарсылығына тап болды. Қарсыласқа жасалған шешуші шабуыл нәтижесінде қоқандықтар талқандалып, түгелдей жойылды. Зеңбіректерінің көздері шегеленіп, орға лақтырылды. Осыдан кейін Абрамов ілгері қарай қозғала берді. Бірінші барбеттен кейін дәл сондай екінші барбет те сүңгімен шабуылдау арқылы алынды. Оның да зеңбіректері қолға түсті. Артынша үшінші барбет шайқаспен басып алынды. Бұдан кейінгі барбеттердің қорғаушылары қала ішіне жасырынып, оларды тастап кетті. Абрамов жасағы Қоқан қақпаларына жеткенше ілгері жылжи берді. Осы кезде арт жақтан «ура!» деген айғай естілді. Мұны естіген гарнизон сарбаздары қала ішіне қарай қашты. Осылайша, Абрамов жасағы еш қарсылықсыз Қойлықтағы жасақпен қосылды. Абрамов оған қосылған жасақтың қабырғаға шаншылған найзалар мен мылтықтардың көмегімен көтерілген жаяу әскерін өз қарамағына алып, әрі қарай қозғалды. Ал полковник Краевский казактарымен және төрт атты зеңбірекпен қала ішінен қашып шыққан қарсыластың жолын кесу үшін Қашғар қақпасына қарай бет алды. Осы кезде Черняев қақпаға қордағы әскерді шақырып, Абрамовтың соңынан майор Делакроаны жіберді. Жетіп келген қордағы әскерге жақын маңдағы бақтарды, үйлер мен көшелерді басып алу тапсырылды. Есеңгіреуін басқан қарсылас осы орындарды қайтадан иеленіп, шикі кірпіштен салынған үйлердің тасасынан Ресей атқыштарына оқ жаудыра бастаған еді. Қоқан жасақтарын қаланың ішкері жағына ығыстырғаннан кейін, Черняев қақпа маңындағы қала көшелеріне екі жеңіл және үш батареялық зеңбірек енгізіп, қалаға қарай оқ атты. Бұдан соң қақпа маңына тыл жасағын да шоғырландырып, сол жерде жаралыларға арналған медициналық пункт ұйымдастырды. Өйткені, бұл кезде жараланғандар мен қаза тапқандардың саны едәуір көбейген еді. Делакроаның артынан көп ұзамай Черняев сол көше арқылы Абрамовқа көмек көрсету және цитадельді басып алу үшін подполковник Жемчужниковты жіберді. Осылайша, әскерді бірнеше бөлікке бөліп жіберген Черняев Қамалан қақпасының жанында небәрі 200-ге жуық жаяу әскер мен елу шақты казакты ғана қалдырды. Қалған казактар да әр жаққа жіберілген болатын. Бұл күштер қақпадан бір шақырымға дейінгі аралықтағы екі үлкен көшені, бақтар мен саяларды бақылауда ұстап, зеңбіректер мен қақпаны қорғауды қамтамасыз етті. Делакроа Абрамовтың соңынан бірден қозғалғанымен, жол бойындағы барбеттердің барлығын қарсыластың қайта басып алғанын көрді. Сондықтан олардың әрқайсысын қайтадан сүңгімен шабуылдап алуға тура келді. Делакроаның соңынан келе жатқан Жемчужников та барбеттердің сарбаздар тарапынан қайта иеленілгеніне көз жеткізді. Оларды да оқ жаудырып, сүңгімен шабуылдау арқылы ығыстыруға тура келді. Делакроа Қашғар қақпасына жеткен соң, оны ашып, полковник Краевскийдің артиллериясы мен казактарын қала ішіне кіргізді. Ал Жемчужников түнгі сағат бір жарымда цитадельді басып алып, олармен қосылды. Белгіленген іс-қимыл жоспарына сәйкес, олар Қашғар және Қоқан қақпаларының аралығына, хан ордасы орналасқан жерге тоқтап, Абрамовтың қайтып келуін күтті. Онымен қосылғаннан кейін жағдайға қарай біріккен күшпен немесе жеке-жеке қимылдауды көздеді. Біраз уақыт өткен соң, жол ашу және қажет болған жағдайда Абрамовқа көмек көрсету үшін әртүрлі көшелерге 25-тен 50 адамға дейінгі шағын жасақтар жіберілді. Абрамов 450 адаммен (жоғарыда айтылғандай, оған Қойлық жасағының 2 ротасы қосылған болатын) қала қабырғасының бойымен Қарасарай қақпасына қарай әрі қарай жылжыды. Қаланың бұл бөлігінде Ресейге бүйрегі бұратын тұрғындардың басым бөлігі орналасқан еді. Абрамовтың мақсаты — соларға ықпал ету болатын. Қарасарай қақпасына жеткен соң, ол солға бұрылып, қала ішіне қарай бет алды. Осылайша Қашғар және Қоқан қақпаларының арасындағы аталған орынға төте жолмен жетпек болды. Алайда қала көшелеріне енген бойда-ақ қатты қарсылыққа тап болып, алға жылжыған әр қадамын дерлік ұрыс арқылы алуға тура келді. Абрамов Краевский, Жемчужников және Делакроа жасақтарымен қосылғаннан кейін олардың қолында 900-ге жуық адамнан тұратын едәуір күш шоғырланды. Черняев қолда бар бүкіл күшін айналадағы бақтарға, құрылыстар мен көшелерге бөліп жіберді. Соның салдарынан оның қарамағында небәрі 18 жаяу әскер, бірнеше казак және жаралыларды тасымалдаумен айналысқан лазарет қызметкерлері ғана қалды. Алайда, осы 18 жауынгерді де қаланың орталығындағы базарға қарай апаратын көшені күшейту үшін жіберуге тура келді. Қала қорғаушылары барлық көшелерді баррикадалармен бөгеп, оларға зеңбіректер орналастырды. Баррикадаларды енді сүңгімен шабуылдап, ұрыс арқылы алуға тура келді. Бірақ күштің аздығынан қаланың ішкі бөлігіне қарай әрі жылжу мүмкін болмады. Сондықтан алынған баррикаданы тастап, қарсыласты кейін шегіндіргеннен кейін қайтадан қақпаға оралуға тура келді. Қарсылас мұны пайдаланып, баррикаданы қайта тұрғызып, Ресей атқыштарының шебіне қайта-қайта шабуыл жасады. Черняев осындай жағдайда сағат 5-ке дейін табанды қорғанып тұрды. Осы кезде Абрамов, Жемчужников және басқа да жасақтар оған жақындай бастады. Келіп жеткен әскердің күшімен Қамалан қақпасын қоршаған барлық аумақ тез арада қарсыластан тазартылды. Осы кезде қала саудагерлері мен ақсақалдарынан құралған депутация келіп, саудагерлер мен диқаншылардың атынан бағынатындықтарын білдірді. Қаланың орталығындағы базарға 15 мыңға жуық қорғаушының жиналып, олардың Құран ұстап, діні мен қаласы үшін өлуге ант бергені белгілі болған кезде, Черняев түн ішінде қаланың орталық бөлігінен бөлініп тұру үшін Қамалан қақпасынан бастап жарты шеңбер жасап, құрылыстар мен үйлерді өрттеуге шешім қабылдады. Черняев Қамалан қақпасының қала жақ бетін тығыз атқыштар шебімен және қордағы әскермен қоршап, жасақты қақпа маңындағы өте тар кеңістікте түнетуге орналастырды. Сарбаздар ыстық тамақ ішіп, аз уақыт болса да тынығудың өзін әрең мүмкіндік тапты. Бес зеңбірекке екі пұттық миномет және фугас снарядтарымен ататын зымыран қондырғысы қосылды. Қарсылас әлсіреген Ресей жасағына бірнеше рет шабуыл жасауға ұмтылды. Осындай сәтте Черняевтің алдын ала ойластырған сақтық шарасының тиімділігі анық көрінді. Қарсылас қала орталығынан шығып, отқа оранған белдеу арқылы ұмтылған кезде өзін анық көрсетіп қоятын. Ал көлеңкеде тұрған Ресей атқыштары қарсыласқа байқалмай, оны дәлдеп атқылады. Бірнеше рет жасаған әрекетінен кейін қарсылас ірі шабуылдарын тоқтатты. Алайда, атыс түні бойы толастамады. Кей-кейде қоқандықтар өртеніп жатқан құрылыстар мен үйлерді өшіруге және жарық түскен белдеуді едәуір күшпен бұзып өтуге тырысты. Бірақ олардың бұл әрекеттерінің ешқайсысы нәтижелі болмады. === Қаланың берілуі === 1865 жылы 16 (28) маусымда таңертең Черняев полковник Краевскийді 3 ротамен және 2 зеңбірекпен барбеттерден лақтырып тасталған зеңбіректерді жинап, цитадельді жару үшін жіберді. Краевский жүріп өткен жолдың бойындағы көшелерді, тұйық көшелерді, саяларды және үйлерді қарсылас қайтадан басып алған еді. Сондықтан баррикадалар мен саяларды қайтадан ұрыспен алуға, көшелер мен тұйық көшелерді қарсыластан тазартуға тура келді. Тапсырмасын орындаған Краевский Қамалан қақпасына қайтып келді. Осы кезде қақпаға саудагерлер қауымының атынан тағы да бір депутация келіп, атысты тоқтатуды өтінді. Олар қаланың берілетінін мәлімдеді. Ал барлық ақсақалдар мен беделді тұрғындардың әлі де бағынатындықтарын білдіруге келмеуінің себебін қалада тәртіпті қалпына келтірумен, қара халықты тыныштандырумен және әр тараптан қалаға кіріп кеткен қарулы тобырды қарусыздандырумен айналысып жатқандығымен түсіндірді. 1865 жылы 17 (29) маусымда Черняевке ақсақалдар мен барлық беделді тұрғындар келіп, қаланы сөзсіз берді. Осыдан кейін қалада толық тыныштық орнады. Ертеңіне-ақ Черняев өзінің штабымен және небәрі 5 казактан тұратын күзетімен қаланың бірнеше көшесін еркін аралап, базар орналасқан орталыққа барды, тіпті, Ташкенттің атақты әрі ықпалды тұрғындарының бірнешеуінің үйлеріне кіріп шықты. Нәтижесінде, 10 зеңбірегі бар 1300 жауынгерден тұратын Ресей жасағы айналасының ұзындығы 24 шақырым болатын (қала бақтарын есептемегенде), 100 мың тұрғыны бар алып қаланы шабуылмен басып алды. Қала 63 зеңбірекпен қаруланған, оны 30 мыңға жуық қорғаушы күзеткен. Олардың ішінде 5 мыңға дейін тұрақты жаяу әскер және 10 мыңға дейін Қоқан атты әскері болды. Ресей әскері бұдан кейін қала көшелерінде екі күн бойы шайқасып, 40-қа жуық баррикада мен 10-ға жуық барбетті шабуылмен басып алды. Бұл ұрыстарда 25 төменгі шенді сарбаз қаза тауып, 3 офицер мен 86 төменгі шенді сарбаз жараланды, 4 офицер мен 24 төменгі шенді сарбаз жарымжарлық алды. Жалпы, шығын 142 адам болды. Бұдан бөлек, милицияның 15-ке жуық адамы жараланып, жарымжарлық алды. Ресей әскері 63 зеңбіректі, 16 үлкен байрақты, көптеген мылтықты, 2000 пұт оқ-дәріні және әртүрлі 10 000 снарядты қолға түсірді. Бұл жеңістің басты себебі, сөз жоқ, генерал Черняев пен оның қарамағындағы офицерлер мен сарбаздарға тән жеке қасиеттерге байланысты болды. Сонымен бірге, мұндай табыстың маңызды себептерінің бірі Ташкенттің жергілікті ақсүйектері мен тұрғындарының Қоқан ханының билігіне наразы болуы еді. Бұған қоса, Ташкентте Ресей империясымен экономикалық және саяси байланыстарды жақтайтын күшті ресейшіл топ болды. 1865 жылы 30 маусымда (12 шілдеде) Ташкент ақсүйектерінің өкілдері, аңыз бойынша, Ташкент қақпаларының 12 алтын кілтін [[Тәңір тауы|Тәңір тауының]] тау бөктеріндегі [[Үлкен Шымған|Шымғанға]] жақын, Ташкенттен солтүстік-шығысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан Ресейдің әскери қосына алып келген. Кілттердің табысталуы Ресей армиясының Ташкент үстіндегі жеңісін мойындаудың белгісі саналды. == Әскери қимылдар аяқталған соң == 1865 жылы 17 (29) маусымда қаланың берілуі қабылданғаннан кейін, Черняев өз жасағынан бөлінген бөлімдерді қарсылас тастап кеткен бекініс қарулары мен жеке қаруларды жинауға жіберді. Сонымен қатар, қала тұрғындары 20 зеңбірек пен 300-ге жуық мылтық жинап, әскерге тапсырды. Қаланың берілген күні Ташкентті қорғаған гарнизонның соңғы жасақтары Қашғар және Қоқан қақпалары арқылы қаладан шығып кетті. Олардың арасында әмірдің қызметіне өту үшін Бұхараға аттанған Сыдық төре мен Арслан төре де болды. Көкше және Самарқан қақпалары арқылы қала ақсүйектерінің бір бөлігі де отбасыларымен бірге қаладан кетті. Олардың қатарында Бұхара немесе Қоқан бағытын ұстанған жергілікті тұрғындар, сондай-ақ кейбір саудагерлер болды. Алайда, олардың арасынан Мұхаммед Салих-бек Ахун секілді кейбіреулер қалада қалып, Бұхара әмірінің агенттері мен елшілері ретінде әрекет етуді көздеді. [[Сурет:Georgievskie kavalery Za vziatie Tashkenda 18-go Iiunia 1865.jpg|thumb|right|240px|Ташкентті 1865 жылы 18 маусымда басып алғаны үшін Әскери орденнің айырым белгілерімен марапатталған [[Әулие Георгий ордені|Георгий орденінің иегерлері]]]] Қала берілгеннен кейін Черняевтің жасағы әуелі шегініп, Шілтоқтарсын деген жерге (қазіргі теміржол вокзалына жақын) әскери қос тікті. Кейін жасақ қаланың Қоқан ордасы орналасқан аумаққа көшірілді. Жасақтың офицерлік құрамы бұрынғы Қашғар ауданында аман қалған шағын үйлерге орналасты. Оның тұрғындары — кашғарлықтар — шайқастар кезінде-ақ Ташкенттен кетіп қалған болатын. Ал сарбаздар Қоқан гарнизонының казармаларына орналастырылды. Черняев пен оның штабы өрттен аман қалған цитадель ішіндегі үйге орналасты. Ташкентке шабуыл кезінде қаза тапқан Ресей жауынгерлерінің барлығы бауырластар зиратына жерленді. Кейіннен шабуыл жасалған күнді жыл сайын атап өту дәстүрге айналды. Шабуылдың жылдығы — 15 (27) маусымда белгіленген салтанатты рәсім бойынша Әскери киеханадан мінажатханаға дейін крест шеруі өткізілетін. Бауырластар зиратының үстіне тұрғызылған мінажатханада генерал-губернатор мен барлық билік өкілдерінің қатысуымен қаза тапқан жауынгерлерді еске алуға арналған панихида өткізілетін. Панихида зеңбірек салютімен сүйемелденіп, одан кейін крест шеруі қайтадан киеханаға оралатын. Ташкенттегі әскери әкімшіліктің саяси бағытын бір жағынан Черняев, екінші жағынан қала өкілдері — оның ақсақалдары қол қойған «келісім» айқын көрсетті. Құжат сол кездегі қаланың төрт әкімшілік бірлігі — даһаның әрқайсысына арналып, өзбек тілінде төрт дана етіп көшірілді. Ол Ташкент базарына ілініп, қала жаршылары — халыққа хабар жеткізушілер арқылы барлық тұрғындарға жария етілді. Келісімде қала тұрғындарының өздері ұстанатын ислам дініне сәйкес бұрыннан қолданылып келген барлық заңдар мен ережелерді сақтау міндеті атап көрсетілді. Сонымен қатар, бұған дейін өмір сүріп келген құлдық институты мен адамдарды сату бірден әрі түпкілікті жойылды. Барлық «құлдар» ешқандай шарт қойылмастан азат етіліп, еркін адамдар деп танылды. Кейіннен, 1865 жылдың қыркүйегінде Ташкентке Орынбор генерал-губернаторы [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]] келіп, Черняевке қала тұрғындарының өз ішінен қала басшысын сайлауына немесе муниципалитет үлгісіндегі қалалық кеңес құруына ықпал етуді ұсынды. Бұл жөнінде ол қаладағы сауда алаңында тұрғындарға жасаған жеке үндеуінде де мәлімдеді. Алайда, сол кезге қарай Ресейге тәуелді, бірақ дербес Ташкент хандығын құру жөніндегі алғашқы ойыннан бас тартқан Черняев қаланы дереу Ресей империясының құрамына қосуды талап ете бастады. Соның салдарынан Крыжановский мен Черняев арасында пікір қайшылығы туындады. Ал, Ташкент тұрғындарының өздері 18 қыркүйекте Ресей билігінің өкілдеріне жолдаған үндеуінде қаланы Ресей империясының құрамына қосуды сұрады. == Қорытынды == Жаңадан құрылған Түркістан облысының әскери губернаторы болып бұдан бұрын-ақ тағайындалған генерал Черняев Ташкентті Бұхара әмірлігіне номиналды түрде тиесілі деп санап, қаладан әскерін әкетуді талап еткен Бұхара әмірінің дұшпандық әрекеттеріне қарсы шаралар қабылдауға дайындала бастады. 1865 жылдың тамыз-қазан айларында Черняев «ескі» Ташкенттің қала қабырғасындағы Қоймас (Қатаған) қақпасына қарама-қарсы, Анхор арнасының сол жағалауында бекініс салдырды. Сонымен қатар, Орта Азияға қатысты бұрыннан жалғасып келе жатқан дауларға байланысты Ұлыбритания дипломатиясымен халықаралық қайшылықтардың туындауы да күтілді. Осы және басқа да бірқатар себептерге байланысты 1866 жылдың наурыз айының соңында Черняев қызметінен шақырылып алынып, оның орнына генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Романовский]] тағайындалды. Жаңа губернаторға біраз уақыт Ташкент төңірегінде Рүстембек басқарған Бұхара әмірінің жақтастарынан құралған ұсақ қарулы топтармен күрес жүргізуге тура келді. Алайда, 1866 жылы 8 мамырда болған [[Ыржар шайқасы|Ыржар шайқасында]] Бұхара әмірінің әскері жеңіліске ұшырағаннан кейін, қала төңірегінде де, Ташкенттің өзінде де жағдай біршама тынышталды. 1866 жылы 17 тамызда Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановский Ташкентке тағы да келді. Бұл жолы қала тұрғындары Ташкентті Ресей империясының құрамына қосуды қайтадан сұрағаннан кейін, ол олардың Ресей бодандығына қабылданғанын жариялады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 66zpif57bpzc8apsduay8q1spr6vhyp 0 786238 3651270 3651131 2026-09-05T15:44:01Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651270 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Баһадүр Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Bahadır Geray}},<br />''١ بهادر كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 27-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1641 жыл|1641]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Инает Герей]] | Ізбасары = [[IV Мехмет Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1602 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1641 | Қайтыс болған жері = Көзлеу, [[Қырым хандығы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бақыт Герей, Дәулет Герей, [[I Сәлім Герей]], Мүбарак Герей, Мехмет Герей, Саламат Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Баһадүр Герей''' '''(Батыр Герей<ref>[https://books.google.ru/books?id=FLzQzmb9s5AC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=павлюга Павлюк] // Славянская энциклопедия XVII век. − В 2-х т. / Автор-составитель В. В. Богуславский — Мәскеу: Олма-Пресс; ОАО ПФ «Красный пролетарий», 2004. — {{s|Т. 2 «Н−Я»}} — 784 с. — ISBN 5-224-03660-7. — ББК 63.2(2). — С. 102.</ref>)''' ({{lang-crh|I Bahadır Geray}}, [[1602 жыл|1602]]—[[1641 жыл|1641]]) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы, 1637–1641 жылдары билік құрған. Ол Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы еді. Бала кезінен Осман империясында өмір сүріп, жақсы білім алды. Түркиядағы мемлекеттік басқару жүйесін ерте таныған ол Осман билігінің сипатына сын көзбен қарады. I Баһадүр Герей Қырымның Осман империясына вассалдық тәуелділігін жоюды армандағанымен, бұл мақсатына жете алмады. Бүкіл билігі барысында сыртқы және ішкі саяси қарсыластарының арасында тепе-теңдік сақтап, күрделі саяси жағдайда әрекет етуге мәжбүр болды. == Өмірбаяны == === Қантемірге қарсы жорық === 1636–1637 жылдардың қысында Қырымның Түркиядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді көздеген ханзада I Баһадүр Герей Осман билігінің қолдауына сүйенген Қантемірге қарсы жорық ұйымдастырды. Қантемір [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасының]] негізін қалаушы еді. I Баһадүр Герейдің бұл жорығына Запорожье казактарының Павлюк атаман бастаған жасағы да қатысты. Ол Бұжақ татарларына қарсы бағытталған әскери қимылдарға қолдау көрсетті. Казактардың көмегі жорықтың нәтижесіне елеулі ықпал етті. Деректерде олардың «саны аз болса да, көп болған жауды жеңіп, тас-талқан еткені» айтылады. Осылайша бұл әскери науқан Батыр Герейдің пайдасына аяқталды. === Қырымның тағында === Хан тағына отырған I Баһадүр Герей өзінен бұрынғы билеушінің Қырымның ақсүйектерімен қарым-қатынастағы саясатын жалғастырды. Ол ең алдымен Шырын руымен одаққа сүйеніп, Мансұр руын бағындыруға бағытталған жаңа шараларды қолға алды. Бұл әрекеттер ақырында [[Ноғайлар|ноғайлардың]] [[Қырым|Қырым түбегінен]] жаппай көшіп кетуіне алып келді. I Баһадүр Герей өзінің інісі [[III Ислам Герей|Ислам Герейді]] 1637–1641 жылдары қалғай етіп тағайындады. Ал басқа бауырлары [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]] 1637–1640 жылдары, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] 1640–1641 жылдары нұреддин қызметін атқарды. Ханның сыртқы саясаттағы негізгі қадамдарының бірі [[Азақ|Азақ (Азов)]] бекінісінің төңірегінде қалыптасқан жағдайға байланысты Осман империясы және Ресей патшалығымен келіссөздер жүргізуі болды. Бұл бекіністі 1637 жылы [[Дон казактары]] басып алған еді. Осман империясына тәуелді билеуші бола тұра, I Баһадүр Герей, жоғарыда айтылғандай, Қырымның Түркиядан тәуелсіз болуын армандады. Қырым бектері де түрік иеліктерін қорғау үшін татар жасақтарын жұмсауға кеңес бермеді. Осыған байланысты хан Азақты қайтару жөніндегі әскери операцияның негізгі ауыртпалығын сұлтанның өзіне қалдыруды ұйғарды. 1639 жылғы мамырда I Баһадүр Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] әйгілі Аласапыран кезеңі оқиғаларының қаһарманы әрі шытырман оқиғаларымен танылған кінәз [[Петр Арсланович Урусов|Петр-Урак Урусовты]] алдап шақырып, өлім жазасына кесті. Ол бұған дейін Қантемірмен құдандалы болған еді. Алайда кейін сұлтан I Баһадүр Герейді Азаққа (Азовқа) түрік әскеріне көмек көрсету үшін жорыққа шығуға мәжбүр етті. 1641 жылғы Азақ жорығы кезінде хан оба ауруына шалдықты. Қырымға қайтып келе жатып, [[Көзлеу|Көзлеуде]] қайтыс болды. Ол Бақшасарайда, әкесінің дүрбесінде, Хамушан орамында жерленді. I Баһадүр Герей ақын ретінде де белгілі. Ол «Ремзий» бүркеншік атымен көптеген көркем лирикалық шығармалар жазған. Сол туындыларының бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. == Литература == * ''Гайворонский Алексей'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. * ''Гайворонский Алексей'' Екі құрлықтың билеушілері − тт. 1−2. * ''[[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]]'' Хандардың қызғылт гүлзары (Қырым хандарының тарихы). * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome IX de 1623 à 1640. * ''Joseph von Hammer-Purgstall'' Histoire de l’Empire Ottoman, traduit par J. J. Hellert, Bellizard, Paris, 1837, tome X de 1640 à 1656. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] fj5h8n18h7imi7ozebqfukaoj8xjvi4 0 786243 3651201 3651200 2026-09-05T11:59:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3651201 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] csgkcykvv6lawsg8biktnff1tpwdzs9 3651202 3651201 2026-09-05T12:01:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3651202 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7809nkzbnjb34e404iqu3yvzf1uya2u 3651204 3651202 2026-09-05T12:02:27Z Мағыпар 100137 үлгі 3651204 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tkq99qoltqbdmuw8b0iuuoii7gfylff 3651205 3651204 2026-09-05T12:03:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3651205 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1404 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5vpih06rwdsdty6177f2pnd7snl1vmv 3651208 3651205 2026-09-05T12:05:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3651208 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1917 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1404 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7naw53nc7l2dgep5jtpkt6jk4zv6u3k 3651209 3651208 2026-09-05T12:07:03Z Мағыпар 100137 дереккөз 3651209 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = Цабельн |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 4,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1404 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 319,6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] g4u8oz9plcx3a0sbowkj6wjrp0avthg 3651405 3651209 2026-09-06T05:55:36Z Мағыпар 100137 сурет қою 3651405 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = Цабельн |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 4,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1404 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 319,6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Sabile abava 2006 06.jpg|Сабиле </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3lohemqn7ak723p989shui5lrdbykxb 3651406 3651405 2026-09-06T05:56:15Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3651406 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = Цабельн |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 4,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1404 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 319,6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Sabile abava 2006 06.jpg|Сабиле Sabiles luterāņu baznīca 5.jpg|Лютеран шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] j5r9mms3rpov18da9thm5okvoo9fipk 3651407 3651406 2026-09-06T05:57:48Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3651407 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = Цабельн |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 4,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1404 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 319,6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Sabile abava 2006 06.jpg|Сабиле Sabiles luterāņu baznīca 5.jpg|Лютеран шіркеуі Sabile 29.09.2025.jpg|Вентспилс көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 77kx10jyi044t7bnneqptntxow1mbf1 3651408 3651407 2026-09-06T05:59:30Z Мағыпар 100137 сурет қою 3651408 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сабиле |шынайы атауы = {{lang-lv|Sabile}} |сурет = Sabile - panoramio (6).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Sabile COA.svg |ту = Flag of Sabile.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =02 |lat_sec =45 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =34 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = Цабельн |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 4,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1404 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 319,6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3294 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sabile |сайты = |сайт тілі = }} '''Сабиле''' ({{lang-lv|Sabile}}) — [[Латвия]]ның Курземе тарихи аймағында орналасқан [[Талси аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Сабиле қаласының халқы 1404 адамды құрады. Сабиле — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 61-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-sabile-11495.html|title=Население Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сабиле — [[Талси]]ден 25 км және [[Рига]]дан 93 км қашықтықта, Абава өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://autotravel.ru/excite.php/590/1?ysclid=mtnyvepjn2805045782|title=Достопримечательности Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Жазбаша дереккөздерде Сабиле елді мекені туралы алғаш рет 1253 жылы айтылған, бірақ Сабиле қалашығында қоныс пен курши бекінісі X ғасырдан бастап болғандығы анықталды. Өйткені, ұзақ уақыт бойы бұл алқапта маңызды сауда және әскери жолдар болды. Крест жорықтары құрған жерлерді бөлгеннен кейін Сабиле Ливон орденіне көшті. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басы аралығында неміс феодалдары бұл аймақта қамал салды, ал XV ғасырда оның жанында біртіндеп қоныс пайда болды.<br /> Сабиле поляк-швед соғыстары кезінде қатты зардап шекті және 1703 жылы шведтер тарапынан толығымен дерлік жойылды. 1710 жылы оба эпидемиясы қаланың көптеген адамдарының өмірін қиды. Герцог Якобтың билігі кезінде қоныс сауда мен қолөнер орталығына айналды, онда зығыр мата тоқу фабрикасы, ұн диірмені, металл балқыту зауыты және шайыр спирті зауыты болды. Дегенмен, үздіксіз соғыстар мен эпидемиялар қоныстың өсуіне кедергі келтірді. 1822 жылы Сабиледе шаруалар көтерілістері басталды. XIX ғасырдың ортасына қарай қоныс қайтадан тері өңдеушілерімен танымал, қарқынды экономикалық орталыққа айналды. Сабиле 1905 жылғы революцияға белсенді қатысты. Сабиле 1917 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1941 жылы, неміс оккупациясының басында, қаланың көптеген бейбіт тұрғындары қала маңында атылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16506-Sabile.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінде Латвия қаласы жүзімдіктерімен және жүзім шарабы өндірісімен әйгілі. Сабиле әлемдегі ең солтүстік жүзімдіктердің отаны (жылыжайларды қоспағанда). Қалада әр жазда шарап фестивалі өткізіледі. Жергілікті сидр де танымал. Ол классикалық рецепт бойынша Латвияда өсірілген алмалардан жасалады. Сидр өндірісі зауыты Сабиле қаласының басты көшесі Ригас көшесінде орналасқан. Р130 аймақтық жол (Лигас — Кандава — Веги) Сабиле арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1300 Кабиле — Сабиле и V1402 Стенде — Сабиле — Пуцес жатады. Қалааралық автобус байланыстары: *Негізгі бағыттар: Сабиле — Кандава — Тукумс — Рига; Сабиле — Кулдига — Лиепая; Сабиле — Талси; Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == *'''Ежелгі қалашық''' — Абава өзенінің оң жағалауындағы ежелгі Курш қалашығы. Бұрын мұнда қамал болған, бірақ бүгінде оның ізі қалмаған. Қазір бұл жер саябақ, бірақ өткеннен қалған жебе ұштары, шақпақ балталар және басқа да артефактілер әлі де осында кездеседі. *'''Қуыршақ ауласы''' — орталық Ригас көшесінде үйлердің бірінің ауласында осында тұратын зейнеткер тіккен, адам бойымен шамалас 250-ден астам шүберек қуыршақ жиналған. *'''Сабиле синагогасы''' — ғимарат жергілікті еврей қауымдастығының қайғылы тағдырын еске салады. 1941 жылы қаладан алты шақырым жердегі диірменнің жанында 270 бейбіт тұрғын, олардың көпшілігі еврейлер, атылды. Бүгінде синагогада көрмелер, концерттер және конференциялар өткізілетін заманауи өнер және мәдениет орталығы орналасқан. *'''Лютеран шіркеуі''' — Шіркеу XVII ғасырда салынған. Қоңырау, қоңырау мұнарасындағы флюгер тарихи артефактілер болып табылады. *'''Педвале ашық аспан астындағы өнер мұражайы''' — Сабиле қаласының маңында орналасқан мұражайды 1992 жылы Ояр Фелдбергс құрған және ұлттық маңызы бар нысан болып табылады. 200 гектар аумақты алып жатқан мұражайда табиғи материалдардан жасалған композициялар мен инсталляциялар бар. Коллекцияға Фелдбергстің өзінің, сондай-ақ басқа да латыш және халықаралық мүсіншілердің жұмыстары, барлығы 150 экспонат кіреді. *'''Абава Румба сарқырамасы''' — биіктігі 3 метрлік бұл сарқырама қаланың солтүстігінде, Абава өзенінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/sabile_lc4397|title=Европа > Латвия > Сабиле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-5|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Sabile abava 2006 06.jpg|Сабиле Sabiles luterāņu baznīca 5.jpg|Лютеран шіркеуі Sabile 29.09.2025.jpg|Вентспилс көшесі SinagogaSabile5.jpg|Синагога </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0qh4cty3isawtec5kt93txy30w6r1ry 0 786251 3651239 2026-09-05T13:51:43Z Casserium 68287 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі... 3651239 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Басқара бастады_3 = 10 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 10 ақпан 2020 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 20 мамыр 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = Марат Шайхутдинов | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'' | Туған күні = 23.05.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="prg">[https://prg.kz/document/?doc_id=33637599 Баймукашев Мурат Калибекович (персональная справка)]</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>Қарағанды заң институты<br>РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясы | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = инженер-механик, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[23 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Полиция генерал-майоры (2021).<ref name="prg" /> Бұрын Баймұқашев [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары (2019–2020, 2023–2026) және бірінші орынбасары (2022–2023) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын «заңгер-құқықтанушы» мамандығы бойынша бітірген. 2015 жылы РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау) бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары – Ішкі істер министрінің орынбасары. 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref><ref name="prg" /> 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баймұқашев, Мұрат Қалибекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] 85qvuqkde376bvhdsd76r8z2oo4lxan 0 786252 3651245 2026-09-05T14:57:10Z Aldogarov 95591 Жаңа бетте: '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр... 3651245 wikitext text/x-wiki '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] lm23ixkigp10z7og0jt9ykouw1khgyd 3651247 3651245 2026-09-05T15:01:50Z Aldogarov 95591 3651247 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = |Суреті = |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] ez70howj4rh3iovo3ydrydv02myk4x0 3651248 3651247 2026-09-05T15:03:30Z Aldogarov 95591 3651248 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = |Суреті = |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = |Балалары = |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] btobuo0cfyqql7h7znry2yyp291tno0 3651252 3651248 2026-09-05T15:06:22Z Aldogarov 95591 3651252 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иване Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] grnaas6lvlc6wwl1k0nxoydzd8g4a9q 3651253 3651252 2026-09-05T15:08:11Z Aldogarov 95591 3651253 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 282ie5k0lt38010y1u0co57jnbgb638 3651254 3651253 2026-09-05T15:09:35Z Aldogarov 95591 3651254 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] ax5ikue6h6pzrqby2ben095ygjtytdb 3651255 3651254 2026-09-05T15:10:00Z Aldogarov 95591 3651255 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 9uep7h43julfcxb48btcugjmima4mob 3651256 3651255 2026-09-05T15:12:28Z Aldogarov 95591 3651256 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref>Грузияның Парламент төрағасы (2016–20219) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 9rpjukny9ta7nqplu8zccuv1i1tspay 3651257 3651256 2026-09-05T15:14:10Z Aldogarov 95591 3651257 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}} Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] f0kbe63y2dgpa53mgxn9f1wgt2gq6px 3651258 3651257 2026-09-05T15:15:14Z Aldogarov 95591 3651258 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 6thxloplw5p7in32ludhejasqmidmmy 3651259 3651258 2026-09-05T15:15:56Z Aldogarov 95591 3651259 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 6d9oxz6xhjl8eyhptkkbz7a65s2k8eo 3651260 3651259 2026-09-05T15:21:33Z Aldogarov 95591 3651260 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] lua7afzcck0uewa503x9vu5bd3v7qk9 3651261 3651260 2026-09-05T15:24:05Z Aldogarov 95591 3651261 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] f85c3i3l15ydx8hy7c9fn7vupt1q1ce 3651262 3651261 2026-09-05T15:25:21Z Aldogarov 95591 3651262 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = **«Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы** |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 77zj42xfmt3uk8c840sgkpf64yva0fn 3651273 3651262 2026-09-05T15:50:49Z Aldogarov 95591 /* */ 3651273 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 8ygpjxux4ux6h9rm7o4n4uygf6oet4a 3651274 3651273 2026-09-05T15:53:01Z Aldogarov 95591 /* */ 3651274 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 44ksderu4rccgtajux86m2cgerejd9r 3651284 3651274 2026-09-05T16:14:05Z Aldogarov 95591 3651284 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = }} | Ғылыми дәрежесі = {{Unbulleted list |[[PhD]] }} |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 74octg63syptq3uh21y3adf96c1mq84 3651285 3651284 2026-09-05T16:14:53Z Aldogarov 95591 3651285 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] g3d3uzspwlniybudmmhww1zz7xs2xc7 3651286 3651285 2026-09-05T16:16:33Z Aldogarov 95591 3651286 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті<ref>Ұлттық ғылым академиясы |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] mokukkan1htosqorda4vsfm5fn1ol96 3651289 3651286 2026-09-05T16:20:10Z Aldogarov 95591 3651289 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = |Ту2 = |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = [[Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті]] <br />[[Грузияның ұлттық ғылыми академиясы]] <br />Дюссельдорф университеті |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 2ft95fcv5b4kbxkmm3qy6i92qhqk4j7 3651301 3651289 2026-09-05T16:26:40Z Aldogarov 95591 3651301 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Greater coat of arms of Georgia.svg |Ту2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = Logo of the Georgian Dream.svg |Ту2_2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = |Ту_4 = Parliament of Georgia Logo.svg |Ту2_4 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = [[Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті]] <br />[[Грузияның ұлттық ғылыми академиясы]] <br />[[Дюссельдорф университеті]] |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] myvs6jv6thsx5m2zcuhn26sx8gwknit 3651320 3651301 2026-09-05T17:00:02Z Aldogarov 95591 3651320 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Greater coat of arms of Georgia.svg |Ту2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = Logo of the Georgian Dream.svg |Ту2_2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = Давид Усупашвили | Ізбасары_3 = Арчил Талаквадзе |Титулы_4 = |Ту_4 = Parliament of Georgia Logo.svg |Ту2_4 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = [[Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті]] <br />[[Грузияның ұлттық ғылыми академиясы]] <br />[[Дюссельдорф университеті]] |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = Тамар Заалишвили |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref> Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 358mey4kvdaqtgklguysiwzdarzpy75 3651430 3651320 2026-09-06T07:15:42Z Aldogarov 95591 3651430 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Greater coat of arms of Georgia.svg |Ту2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = Logo of the Georgian Dream.svg |Ту2_2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы |Ту_3 = Parliament of Georgia Logo.svg |Ту2_3 = Flag of Georgia.svg | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = Давид Усупашвили | Ізбасары_3 = Арчил Талаквадзе |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = [[Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті]] <br />[[Грузияның ұлттық ғылыми академиясы]] <br />[[Дюссельдорф университеті]] |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = Тамар Заалишвили |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref>. «Грузин арманы» партиясының төрағасы. Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] m1k3ar1eddq2ez2bjq2wpcop2wmuto1 3651432 3651430 2026-09-06T07:22:42Z Aldogarov 95591 3651432 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Greater coat of arms of Georgia.svg |Ту2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = Logo of the Georgian Dream.svg |Ту2_2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы |Ту_3 = Parliament of Georgia Logo.svg |Ту2_3 = Flag of Georgia.svg | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = Давид Усупашвили | Ізбасары_3 = Арчил Талаквадзе |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = [[Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті]] <br />[[Грузияның ұлттық ғылыми академиясы]] <br />[[Дюссельдорф университеті]] |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = Тамар Заалишвили |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Грузия}} |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 Қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref>. «Грузин арманы» партиясының төрағасы. Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 76ijwligb0g66coswcefhh62qwlocq7 3 786253 3651263 2026-09-05T15:30:14Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651263 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Onlasynul}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 20:30, 2026 ж. қыркүйектің 5 (+05) b4byzy037h9ntopoajr2zotq14okk6v 0 786254 3651275 2026-09-05T15:53:22Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/149829729|Дебай, Петер]]» бетінен аударылып түзілді 3651275 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Файл:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Файл:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Файл:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Петер Дебай мүсінші Типке Виссеру суретке түсіп жатыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{начало цитаты}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |заглавие= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} бойынша дәйексөз}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{начало цитаты}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |тақырып= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Файл:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Файл:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Файл:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{начало цитаты}} Содан кейін [[Де Бройль, Луи|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Файл:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Файл:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Файл:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Файл:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Файл:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 68li8ctefwkrj52z3mgzn5qmyf8k20f 3651276 3651275 2026-09-05T15:53:48Z Nurkhan 13652 /* Басқа жұмыстар */ 3651276 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Файл:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Файл:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Файл:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Петер Дебай мүсінші Типке Виссеру суретке түсіп жатыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{начало цитаты}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |заглавие= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} бойынша дәйексөз}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{начало цитаты}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |тақырып= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Файл:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Файл:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Файл:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{начало цитаты}} Содан кейін [[Де Бройль, Луи|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Файл:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Файл:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Файл:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Файл:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 79tb4gfa772jvxq2qt2x023qh1l302i 3651277 3651276 2026-09-05T15:56:11Z Nurkhan 13652 3651277 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Петер Дебай мүсінші Типке Виссеру суретке түсіп жатыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{начало цитаты}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |заглавие= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} бойынша дәйексөз}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{начало цитаты}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |тақырып= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{начало цитаты}} Содан кейін [[Де Бройль, Луи|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 056gqj3iaej1gbg66o1j19muzohz8vu 3651278 3651277 2026-09-05T15:57:36Z Nurkhan 13652 /* Жеке қасиеттер */ 3651278 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Петер Дебай мүсінші Типке Виссеру суретке бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{начало цитаты}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |заглавие= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} бойынша дәйексөз}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{начало цитаты}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |тақырып= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{начало цитаты}} Содан кейін [[Де Бройль, Луи|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 0i68ml1yk1dgthzkdf1l7m5uba601sb 3651279 3651278 2026-09-05T15:58:12Z Nurkhan 13652 /* Жеке қасиеттер */ 3651279 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Петер Дебай мүсінші Типке Виссеруге бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{начало цитаты}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |заглавие= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} бойынша дәйексөз}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{начало цитаты}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|авторы= Davies M. |тақырып= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{начало цитаты}} Содан кейін [[Де Бройль, Луи|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{конец цитаты|источник={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] oc9xv1eynilai1yd0j8uj70w24gvl9k 3651280 3651279 2026-09-05T16:03:51Z Nurkhan 13652 3651280 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Петер Дебай мүсінші Типке Виссеруге бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{start citation}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |заглавие= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} бойынша дәйексөз}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{start citation}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырып= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{start citation}} Содан кейін [[Де Бройль, Луи|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{end citation|қайнары={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 9xv153c6e4enu85vp2olfkk9jt2gzxj 3651396 3651280 2026-09-06T04:06:15Z Nurkhan 13652 3651396 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Петер Дебай мүсінші Типке Виссеруге бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{start citation}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} дәйексөзі бойынша}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{start citation}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{start citation}} Содан кейін [[Де Бройль, Луи|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{end citation|қайнары={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] fy7ei8sgkntmrmku35qm6e16fdg9uhu 3651397 3651396 2026-09-06T04:07:24Z Nurkhan 13652 /* Кванттық теория */ 3651397 wikitext text/x-wiki '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Петер Дебай мүсінші Типке Виссеруге бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{start citation}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} дәйексөзі бойынша}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{start citation}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{start citation}} Содан кейін [[Луи Де Бройль|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{end citation|қайнары={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 229nk5ukkrhlqss0dku4q568k42gyel 3651399 3651397 2026-09-06T04:18:24Z Nurkhan 13652 3651399 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Петер Йозеф Вильгельм Дебай |Шынайы есімі = нид. Petrus Josephus Wilhelmus Debije<br> англ. Peter Joseph Wilhelm Debye |Суреті = Debye.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 24.3.1884 |Туған жері = {{Туғанжері|Маастрихт|Маастрихтта}}, [[Нидерланд]] |Қайтыс болған күні = 2.3.1966 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Итака|Итакада (Нью-Йорк)}}, [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|Нидерланд}}<br> {{байрақ|АҚШ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[теориялық физик]], [[ғалым]], [[инженер]], [[кристаллограф]], [[университет оқытушысы]], [[плазма физигі]] |Жұмыс орны = [[Мюнхен университеті]]<br> [[Цюрих университеті]]<br> [[Утрехт университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]]<br> [[Цюрих политехникалық институты]]<br> [[Лейпциг университеті]]<br> [[Кайзер Вильгельм физика институты]]<br> [[Корнелл университеті]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аахен технологиялық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы|PhD]] (1908) |Ғылыми жетекшісі = [[Арнольд Зоммерфельд]] |Атақты шәкірттері = [[Ларс Онсагер]]<br> [[Пол Шеррер]] |Несімен белгілі = Дебай моделінің, Дебай-Шеррер әдісінің және Дебай-Хюкель теориясының авторы ретінде белгілі |Марапаттары = {{Леопольд II орденінің командоры}}<br>{{Нидерланды арыстаны орденінің рыцары}}<br> {{Ғылым саласындағы ұлттық медаль}}<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1936 жыл ғылымда|1936]])<br> [[Пристли медалі]] ([[1936 жыл ғылымда|1936]]) |Қолтаңбасы = Solvay1933Signature_Debye.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Петер Дебай мүсінші Типке Виссеруге бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{start citation}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} дәйексөзі бойынша}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{start citation}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен (англ. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{start citation}} Содан кейін [[Луи Де Бройль|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{end citation|қайнары={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (англ. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста (англ. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] b2da9d1ktah6mx1uvl2huqk632pc7yr 3651413 3651399 2026-09-06T06:37:24Z Nurkhan 13652 3651413 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Петер Йозеф Вильгельм Дебай |Шынайы есімі = нид. Petrus Josephus Wilhelmus Debije<br> ағылш. Peter Joseph Wilhelm Debye |Суреті = Debye.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 24.3.1884 |Туған жері = {{Туғанжері|Маастрихт|Маастрихтта}}, [[Нидерланд]] |Қайтыс болған күні = 2.3.1966 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Итака|Итакада (Нью-Йорк)}}, [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|Нидерланд}}<br> {{байрақ|АҚШ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[теориялық физик]], [[ғалым]], [[инженер]], [[кристаллограф]], [[университет оқытушысы]], [[плазма физигі]] |Жұмыс орны = [[Мюнхен университеті]]<br> [[Цюрих университеті]]<br> [[Утрехт университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]]<br> [[Цюрих политехникалық институты]]<br> [[Лейпциг университеті]]<br> [[Кайзер Вильгельм физика институты]]<br> [[Корнелл университеті]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аахен технологиялық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы|PhD]] (1908) |Ғылыми жетекшісі = [[Арнольд Зоммерфельд]] |Атақты шәкірттері = [[Ларс Онсагер]]<br> [[Пол Шеррер]] |Несімен белгілі = Дебай моделінің, Дебай-Шеррер әдісінің және Дебай-Хюкель теориясының авторы ретінде белгілі |Марапаттары = {{Леопольд II орденінің командоры}}<br>{{Нидерланды арыстаны орденінің рыцары}}<br> {{Ғылым саласындағы ұлттық медаль}}<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1936 жыл ғылымда|1936]])<br> [[Пристли медалі]] ([[1936 жыл ғылымда|1936]]) |Қолтаңбасы = Solvay1933Signature_Debye.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Петер Дебай мүсінші Типке Виссеруге бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{start citation}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} дәйексөзі бойынша}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{start citation}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен Фредерик Линдеманн (ағылш. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{start citation}} Содан кейін [[Луи Де Бройль|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{end citation|қайнары={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (ағылш. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста Фрэнсис Сирс (ағылш. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] qqqoveb0d6oslra2vq69uwikxd5ayim 0 786255 3651288 2026-09-05T16:20:06Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |... 3651288 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. 72bdglnqfnoov5s1xwnin7pl7lpnyxi 3651290 3651288 2026-09-05T16:20:43Z 1nter pares 146705 3651290 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} npo0bwyufvgiyth92d9qaxzxia005x8 3651291 3651290 2026-09-05T16:21:11Z 1nter pares 146705 3651291 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ax45aeuaf6r7i7zauu9aa0lqw0tyc6g 3651293 3651291 2026-09-05T16:22:23Z 1nter pares 146705 3651293 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r5xnjhr4psutf6jqeele0x0cs3batna 3651294 3651293 2026-09-05T16:22:41Z 1nter pares 146705 3651294 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rclhjvxql5ozz3dlwpkbtc533j0s719 3651297 3651294 2026-09-05T16:23:50Z 1nter pares 146705 3651297 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1{{nbsp}}трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1{{nbsp}}трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50{{nbsp}}трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 640vl18ud3buiiaksh7cvip2bdtr93p 3651298 3651297 2026-09-05T16:24:16Z 1nter pares 146705 3651298 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7xm7psoerlq7p0zeprm1m6c8amra9d7 3651300 3651298 2026-09-05T16:25:56Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651300 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ej81jc4qz4ww4v89guhal3xt33d928b 3651302 3651300 2026-09-05T16:27:54Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651302 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2effdygyt69katp2cx1hys8b1qifki8 3651304 3651302 2026-09-05T16:30:18Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651304 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4ig78qf0y3hjf07y3xg7vmsvhlvwnvo 3651306 3651304 2026-09-05T16:32:29Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651306 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[1812 жылғы соғыс]]ты да, [[АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы депрессия]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4wfz10553y7ba9mmfw428fvykacq42v 3651307 3651306 2026-09-05T16:32:51Z 1nter pares 146705 3651307 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[1812 жылғы соғыс]]ты да, [[АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} du2ve52fwp3bs8lfwrvvazonmi1k6q9 3651308 3651307 2026-09-05T16:33:43Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651308 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[1812 жылғы соғыс]]ты да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tpjs1zw2hu7ejwk5m7580rdi1gn7y3l 3651309 3651308 2026-09-05T16:34:23Z 1nter pares 146705 3651309 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tq7ylxbm1rdoeo8vngcw17g2t6hisz8 3651310 3651309 2026-09-05T16:36:22Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651310 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l6t92wsvod2cj3syjc3a2ppqkh2hkkn 3651312 3651310 2026-09-05T16:38:27Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651312 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} psgly4uxocurkxmrcf01qzvu0dtmkbj 3651313 3651312 2026-09-05T16:38:56Z 1nter pares 146705 3651313 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sjfnexcskvfbpnlkh5o3dcrr9r25qdb 3651315 3651313 2026-09-05T16:46:13Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651315 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kq1gkimjry39uiy9ortjybe1pbc2k02 3651317 3651315 2026-09-05T16:46:45Z 1nter pares 146705 3651317 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ttq4ydfwx9j9mj41yj2yre7deog06lh 3651321 3651317 2026-09-05T17:02:22Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651321 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jzwdvm6hct4jglbtjrqyfqyf07ouzrb 3651404 3651321 2026-09-06T05:36:01Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651404 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6fdwi78jfkju2g314sdto2h2l1udtdy 3651437 3651404 2026-09-06T07:30:30Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3651437 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[File:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lisoemsvuyrqd84eeah41rbzcolejhf 3651438 3651437 2026-09-06T07:30:46Z 1nter pares 146705 /* Mellon Financial */ 3651438 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7d5pcibbjsjcqpo2ytz8uczeqj1z8pf 3651439 3651438 2026-09-06T07:32:43Z 1nter pares 146705 /* Mellon Financial */ 3651439 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0lnguycdljmh97dt4gr7b3206tnes68 3651440 3651439 2026-09-06T07:34:38Z 1nter pares 146705 /* Mellon Financial */ 3651440 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jeofgj36u9118e463j2v4mbn8cpl0cj 3651441 3651440 2026-09-06T07:36:16Z 1nter pares 146705 /* Бірігуі */ 3651441 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1aqfh773coi64lpm7jnmzjdjwdsp269 3651442 3651441 2026-09-06T07:39:56Z 1nter pares 146705 /* Бірігуі */ 3651442 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[File:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 92fqfti0d8h840ln5ouvlpkiof4taw1 3651443 3651442 2026-09-06T07:40:15Z 1nter pares 146705 3651443 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cfy88osfcmjoash18x6o5xqvi9hs2gg 3651444 3651443 2026-09-06T07:43:03Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі тарихы */ 3651444 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Кремний алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hh4b6wq6q92287kr04dq9726wdhwat8 3651445 3651444 2026-09-06T07:43:34Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі тарихы */ 3651445 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5cql5we63tkm1jcgqnaquuqzs9kxbv0 3651446 3651445 2026-09-06T07:47:04Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі тарихы */ 3651446 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dbpi14dtpkoi50wxb98e4frtqni1bi5 3651447 3651446 2026-09-06T07:50:15Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі тарихы */ 3651447 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда BNY Mellon өзінің логотипін жаңартып, корпоративтік брендін BNY атауына дейін ықшамдайтынын жариялады.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2024-06-11 |title=BNY Mellon Rebrands as BNY |url=https://www.pymnts.com/news/banking/2024/bank-of-new-york-mellon-rebrands-as-bny/ |access-date=September 20, 2024 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref> Осы ребрендинг аясында BNY Mellon Investment Management атауы BNY Investments болып, BNY Mellon Wealth Management — BNY Wealth, ал BNY Mellon Pershing — BNY Pershing болып өзгертілді.<ref name=":2">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2024-06-12 |title=Alexander Hamilton's bank is getting a new name: BNY |url=https://www.reuters.com/business/finance/alexander-hamiltons-bank-is-getting-new-name-bny-2024-06-11/ |website=Reuters}}</ref> 2025 жылдың ортасында BNY Northern Trust компаниясына ықтимал бірігу мәселесі бойынша ұсыныс жасағаны хабарланды. Компаниялар келіссөздер жүргізгенімен, BNY-дің бас атқарушы директоры бұл туралы жария түрде түсініктеме беруден бас тартып, негізгі назар «органикалық өсуге» аударылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Baer |first=Lauren Thomas and Justin |date=2025-06-22 |title=Exclusive {{!}} Bank of New York Mellon Approached Northern Trust to Discuss Potential Merger |url=https://www.wsj.com/finance/banking/bank-of-new-york-mellon-approached-northern-trust-to-discuss-potential-merger-7017f4eb |access-date=2025-12-03 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде [[АҚШ Қаржы министрлігі]] BNY бастапқы [[Трамп шоты|Трамп шоттарын]] басқару үшін қаржы агенті ретінде тағайындалатынын жариялады; сонымен қатар компания [[Robinhood Markets|Robinhood]]-пен бірлесіп қосымша әзірлеп, клиенттерге қызмет көрсетуге қатысатын болды.<ref>{{Cite web |last=Pitcher |first=Ashlea Ebeling and Jack |date=2026-04-06 |title=Exclusive {{!}} BNY, Robinhood Win Contract for Running Trump Accounts |url=https://www.wsj.com/personal-finance/treasury-taps-bny-robinhood-to-help-run-trump-accounts-for-children-1e9caf92 |access-date=2026-04-08 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы мамырда компания Нью-Йорк қор биржасындағы (NYSE) биржалық тикерін '''BK'''-ден '''BNY'''-ге өзгертті. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bk0oylsx5ec1hemgqeeglezszztcnnw 3651448 3651447 2026-09-06T07:53:06Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі тарихы */ 3651448 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда BNY Mellon өзінің логотипін жаңартып, корпоративтік брендін BNY атауына дейін ықшамдайтынын жариялады.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2024-06-11 |title=BNY Mellon Rebrands as BNY |url=https://www.pymnts.com/news/banking/2024/bank-of-new-york-mellon-rebrands-as-bny/ |access-date=September 20, 2024 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref> Осы ребрендинг аясында BNY Mellon Investment Management атауы BNY Investments болып, BNY Mellon Wealth Management — BNY Wealth, ал BNY Mellon Pershing — BNY Pershing болып өзгертілді.<ref name=":2">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2024-06-12 |title=Alexander Hamilton's bank is getting a new name: BNY |url=https://www.reuters.com/business/finance/alexander-hamiltons-bank-is-getting-new-name-bny-2024-06-11/ |website=Reuters}}</ref> 2025 жылдың ортасында BNY Northern Trust компаниясына ықтимал бірігу мәселесі бойынша ұсыныс жасағаны хабарланды. Компаниялар келіссөздер жүргізгенімен, BNY-дің бас атқарушы директоры бұл туралы жария түрде түсініктеме беруден бас тартып, негізгі назар «органикалық өсуге» аударылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Baer |first=Lauren Thomas and Justin |date=2025-06-22 |title=Exclusive {{!}} Bank of New York Mellon Approached Northern Trust to Discuss Potential Merger |url=https://www.wsj.com/finance/banking/bank-of-new-york-mellon-approached-northern-trust-to-discuss-potential-merger-7017f4eb |access-date=2025-12-03 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде [[АҚШ Қаржы министрлігі]] BNY бастапқы [[Трамп шоты|Трамп шоттарын]] басқару үшін қаржы агенті ретінде тағайындалатынын жариялады; сонымен қатар компания [[Robinhood Markets|Robinhood]]-пен бірлесіп қосымша әзірлеп, клиенттерге қызмет көрсетуге қатысатын болды.<ref>{{Cite web |last=Pitcher |first=Ashlea Ebeling and Jack |date=2026-04-06 |title=Exclusive {{!}} BNY, Robinhood Win Contract for Running Trump Accounts |url=https://www.wsj.com/personal-finance/treasury-taps-bny-robinhood-to-help-run-trump-accounts-for-children-1e9caf92 |access-date=2026-04-08 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы мамырда компания Нью-Йорк қор биржасындағы (NYSE) биржалық тикерін '''BK'''-ден '''BNY'''-ге өзгертті. == Мойындалуы және рейтингтері == 2024 жылғы жағдай бойынша BNY — әлемдегі ең ірі кастодиан банк,<ref name="BNYMellon15">{{cite web|url=https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|title=Fourth Quarter 2014 Financial Highlights|date=January 23, 2015|publisher=The Bank of New York Mellon|pages=19, 27|work=bnymellon.com|access-date=January 15, 2015|archive-date=April 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140108/https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=McLaughlin15>{{cite news |title=BNY Mellon, State Street get profit boost from forex trading |first=Tim |last=McLaughlin |url=https://www.reuters.com/article/us-banks-statestreet-earnings-idUSKBN0KW1H420150123 |work=[[Reuters]] |date=January 23, 2015 |access-date=January 23, 2015}}</ref> әлемдегі алтыншы ірі инвестициялық басқару компаниясы<ref name=Manning15>{{cite news |title=3 reasons BNY Mellon keeps growing in Tampa |first=Margie |last=Manning |url=http://www.bizjournals.com/tampabay/blog/morning-edition/2015/01/3-reasons-bny-mellon-keeps-growing-in-tampa.html |work=[[American City Business Journals|Tampa Bay Business Journal]] |date=January 7, 2015 |access-date=January 17, 2015}}</ref> және АҚШ-тағы жетінші ірі әл-ауқатты басқару компаниясы.<ref name="Sender2014"/> 2018 жылы BNY [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] рейтингінде 175-орынға,<ref>{{Cite web |url=http://fortune.com/fortune500/list|title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List|website=Fortune|language=en-US|access-date=November 22, 2018|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115903/http://fortune.com/fortune500/list/}}</ref> ал [[Financial Times Global 500]] рейтингінде 250-орынға ие болды.<ref name=Dullforce14>{{cite news |title=FT 500 2014 |first=Annebritt |last=Dullforce |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/988051be-fdee-11e3-bd0e-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=June 27, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> 2024 жылға қарай компания ''Fortune'' 500 тізімінде 130-орынға көтерілді.<ref>{{Cite web |title=Fortune Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> ''[[Global Finance (magazine)|Global Finance]]'' журналы 2013 және 2014 жылдары BNY-ді әлемдегі ең қауіпсіз 50 банктің қатарына қосты,<ref name="Cunningham14">{{cite news |title=World's Safest Banks 2014 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/november-2014/top-50-safest-global-banks-2014?page=3 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=November 13, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref><ref name="Cunningham13">{{cite news |title=World's Safest Banks 2013 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/october-2013-1/worlds-safest-banks-2013 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=October 1, 2013 |access-date=January 17, 2015}}</ref> ал ''[[The Banker]]'' 2014 жылы оны ең құнды 20 банк брендінің бірі деп таныды.<ref name="Wallace14">{{cite news |title=The Top 500 Banking Brands, 2014 |first=Paul |last=Wallace |url=http://www.thebanker.com/Banker-Data/Banker-Rankings/The-Top-500-Banking-Brands-2014 |work=[[The Banker]] |date=March 2, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> BNY 2013,<ref name="JustMeans14">{{cite news |title=Invested: An Interview With Bny Mellon Corporate Social {{as written|Responsib|lity [sic]}} Director John Buckley |url=http://www.justmeans.com/article/invested-an-interview-with-bny-mellon-corporate-social-responsiblity-director-john-buckley#sthash.fwgNnQdP.dpuf |work=JustMeans |date=June 6, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2014 және 2015 жылдары [[Dow Jones Sustainability Index|Dow Jones Sustainability North America Index]] құрамына, ал 2014,<ref name="Clancy14">{{cite news |title=The 2014 Dow Jones Sustainability Index: Abbott to Woolworths |first=Heather |last=Clancy |url=http://www.greenbiz.com/blog/2014/09/11/bmw-bayer-intel-sap-and-unilever-prevail-dow-jones-sustainability-list |work=GreenBiz |date=September 11, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2015<ref name="Techsonian15">{{cite news |title=Stocks to Track – National-Oilwell Varco, (NOV), SunTrust Banks, (STI), Bank of New York Mellon (BK), Apache (APA) |url=http://www.techsonian.com/stocks-to-track-national-oilwell-varco-nov-suntrust-banks-sti-bank-of-new-york-mellon-bk-apache-apa/12581931/ |work=Techsonian |date=September 14, 2015 |access-date=October 21, 2015}}</ref> және 2016 жылдары World Index құрамына енгізілді.<ref name="DJSI2016">{{cite web |title=Dow Jones Sustainability Indices |url= http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |date=September 19, 2016 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151047/http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |archive-date=December 20, 2016}}</ref> BNY сондай-ақ ''Fortune'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3" /> Банк өзін АҚШ-та ең ұзақ уақыт үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан банк деп атайды,<ref>{{Cite news|title=Investor Relations|work=BNY Mellon |url=https://www.bnymellon.com/us/en/investor-relations/index.jsp |access-date=April 20, 2018|language=en}}</ref> алайда бұл мәртебеге бәсекелес банктер мен тарихшылар кейде күмән келтіреді.<ref name="Globe2011" /> 1781 жылы жарғы алған [[Солтүстік Америка банкі]] бірқатар бірігулерден кейін ақырында [[Wells Fargo]] құрамына кірді. Сол сияқты [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] бірнеше сатып алу нәтижесінде [[Bank of America]] құрамына енді. Bank of New York басқа компанияларды сатып ала отырып, Mellon-мен біріккенге дейін тәуелсіздігін сақтады. BNY жалпы алғанда АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі ретінде танылады.<ref name="Globe2011" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i8j6saslvamqekel6poaao102yu7doq 3651449 3651448 2026-09-06T07:55:24Z 1nter pares 146705 /* Мойындалуы және рейтингтері */ 3651449 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда BNY Mellon өзінің логотипін жаңартып, корпоративтік брендін BNY атауына дейін ықшамдайтынын жариялады.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2024-06-11 |title=BNY Mellon Rebrands as BNY |url=https://www.pymnts.com/news/banking/2024/bank-of-new-york-mellon-rebrands-as-bny/ |access-date=September 20, 2024 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref> Осы ребрендинг аясында BNY Mellon Investment Management атауы BNY Investments болып, BNY Mellon Wealth Management — BNY Wealth, ал BNY Mellon Pershing — BNY Pershing болып өзгертілді.<ref name=":2">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2024-06-12 |title=Alexander Hamilton's bank is getting a new name: BNY |url=https://www.reuters.com/business/finance/alexander-hamiltons-bank-is-getting-new-name-bny-2024-06-11/ |website=Reuters}}</ref> 2025 жылдың ортасында BNY Northern Trust компаниясына ықтимал бірігу мәселесі бойынша ұсыныс жасағаны хабарланды. Компаниялар келіссөздер жүргізгенімен, BNY-дің бас атқарушы директоры бұл туралы жария түрде түсініктеме беруден бас тартып, негізгі назар «органикалық өсуге» аударылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Baer |first=Lauren Thomas and Justin |date=2025-06-22 |title=Exclusive {{!}} Bank of New York Mellon Approached Northern Trust to Discuss Potential Merger |url=https://www.wsj.com/finance/banking/bank-of-new-york-mellon-approached-northern-trust-to-discuss-potential-merger-7017f4eb |access-date=2025-12-03 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде [[АҚШ Қаржы министрлігі]] BNY бастапқы [[Трамп шоты|Трамп шоттарын]] басқару үшін қаржы агенті ретінде тағайындалатынын жариялады; сонымен қатар компания [[Robinhood Markets|Robinhood]]-пен бірлесіп қосымша әзірлеп, клиенттерге қызмет көрсетуге қатысатын болды.<ref>{{Cite web |last=Pitcher |first=Ashlea Ebeling and Jack |date=2026-04-06 |title=Exclusive {{!}} BNY, Robinhood Win Contract for Running Trump Accounts |url=https://www.wsj.com/personal-finance/treasury-taps-bny-robinhood-to-help-run-trump-accounts-for-children-1e9caf92 |access-date=2026-04-08 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы мамырда компания Нью-Йорк қор биржасындағы (NYSE) биржалық тикерін '''BK'''-ден '''BNY'''-ге өзгертті. == Мойындалуы және рейтингтері == 2024 жылғы жағдай бойынша BNY — әлемдегі ең ірі кастодиан банк,<ref name="BNYMellon15">{{cite web|url=https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|title=Fourth Quarter 2014 Financial Highlights|date=January 23, 2015|publisher=The Bank of New York Mellon|pages=19, 27|work=bnymellon.com|access-date=January 15, 2015|archive-date=April 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140108/https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=McLaughlin15>{{cite news |title=BNY Mellon, State Street get profit boost from forex trading |first=Tim |last=McLaughlin |url=https://www.reuters.com/article/us-banks-statestreet-earnings-idUSKBN0KW1H420150123 |work=[[Reuters]] |date=January 23, 2015 |access-date=January 23, 2015}}</ref> әлемдегі алтыншы ірі инвестициялық басқару компаниясы<ref name=Manning15>{{cite news |title=3 reasons BNY Mellon keeps growing in Tampa |first=Margie |last=Manning |url=http://www.bizjournals.com/tampabay/blog/morning-edition/2015/01/3-reasons-bny-mellon-keeps-growing-in-tampa.html |work=[[American City Business Journals|Tampa Bay Business Journal]] |date=January 7, 2015 |access-date=January 17, 2015}}</ref> және АҚШ-тағы жетінші ірі әл-ауқатты басқару компаниясы.<ref name="Sender2014"/> 2018 жылы BNY [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] рейтингінде 175-орынға,<ref>{{Cite web |url=http://fortune.com/fortune500/list|title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List|website=Fortune|language=en-US|access-date=November 22, 2018|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115903/http://fortune.com/fortune500/list/}}</ref> ал [[Financial Times Global 500]] рейтингінде 250-орынға ие болды.<ref name=Dullforce14>{{cite news |title=FT 500 2014 |first=Annebritt |last=Dullforce |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/988051be-fdee-11e3-bd0e-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=June 27, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> 2024 жылға қарай компания ''Fortune'' 500 тізімінде 130-орынға көтерілді.<ref>{{Cite web |title=Fortune Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> ''[[Global Finance (magazine)|Global Finance]]'' журналы 2013 және 2014 жылдары BNY-ді әлемдегі ең қауіпсіз 50 банктің қатарына қосты,<ref name="Cunningham14">{{cite news |title=World's Safest Banks 2014 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/november-2014/top-50-safest-global-banks-2014?page=3 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=November 13, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref><ref name="Cunningham13">{{cite news |title=World's Safest Banks 2013 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/october-2013-1/worlds-safest-banks-2013 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=October 1, 2013 |access-date=January 17, 2015}}</ref> ал ''[[The Banker]]'' 2014 жылы оны ең құнды 20 банк брендінің бірі деп таныды.<ref name="Wallace14">{{cite news |title=The Top 500 Banking Brands, 2014 |first=Paul |last=Wallace |url=http://www.thebanker.com/Banker-Data/Banker-Rankings/The-Top-500-Banking-Brands-2014 |work=[[The Banker]] |date=March 2, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> BNY 2013,<ref name="JustMeans14">{{cite news |title=Invested: An Interview With Bny Mellon Corporate Social {{as written|Responsib|lity [sic]}} Director John Buckley |url=http://www.justmeans.com/article/invested-an-interview-with-bny-mellon-corporate-social-responsiblity-director-john-buckley#sthash.fwgNnQdP.dpuf |work=JustMeans |date=June 6, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2014 және 2015 жылдары [[Dow Jones Sustainability Index|Dow Jones Sustainability North America Index]] құрамына, ал 2014,<ref name="Clancy14">{{cite news |title=The 2014 Dow Jones Sustainability Index: Abbott to Woolworths |first=Heather |last=Clancy |url=http://www.greenbiz.com/blog/2014/09/11/bmw-bayer-intel-sap-and-unilever-prevail-dow-jones-sustainability-list |work=GreenBiz |date=September 11, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2015<ref name="Techsonian15">{{cite news |title=Stocks to Track – National-Oilwell Varco, (NOV), SunTrust Banks, (STI), Bank of New York Mellon (BK), Apache (APA) |url=http://www.techsonian.com/stocks-to-track-national-oilwell-varco-nov-suntrust-banks-sti-bank-of-new-york-mellon-bk-apache-apa/12581931/ |work=Techsonian |date=September 14, 2015 |access-date=October 21, 2015}}</ref> және 2016 жылдары World Index құрамына енгізілді.<ref name="DJSI2016">{{cite web |title=Dow Jones Sustainability Indices |url= http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |date=September 19, 2016 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151047/http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |archive-date=December 20, 2016}}</ref> BNY сондай-ақ ''Fortune'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3" /> Банк өзін АҚШ-та ең ұзақ уақыт үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан банк деп атайды,<ref>{{Cite news|title=Investor Relations|work=BNY Mellon |url=https://www.bnymellon.com/us/en/investor-relations/index.jsp |access-date=April 20, 2018|language=en}}</ref> алайда бұл мәртебеге бәсекелес банктер мен тарихшылар кейде күмән келтіреді.<ref name="Globe2011" /> 1781 жылы жарғы алған [[Солтүстік Америка банкі]] бірқатар бірігулерден кейін ақырында [[Wells Fargo]] құрамына кірді. Сол сияқты [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] бірнеше сатып алу нәтижесінде [[Bank of America]] құрамына енді. Bank of New York басқа компанияларды сатып ала отырып, Mellon-мен біріккенге дейін тәуелсіздігін сақтады. BNY жалпы алғанда АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі ретінде танылады.<ref name="Globe2011" /> == Демеушілігі == 2012 жылдан бері BNY демеушілік жобаларының санын арттырды.<ref name=IEG>{{cite news |title=BNY Mellon Banks On Expanded Sponsorship Portfolio |url=http://www.sponsorship.com/iegsr/2013/09/16/BNY-Mellon-Banks-On-Expanded-Sponsorship-Portfolio.aspx |work=IEG SR |date=September 16, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> BNY 2012–2015 жылдары [[Оксфорд университетінің қайық клубы|Оксфорд]] пен [[Кембридж университетінің қайық клубы|Кембридж]] арасындағы [[Қайық жарысы]]ның титулдық демеушісі болды.<ref name="IEG" /><ref name="Long12">{{cite news |title=BNY Mellon names historic Boat Race |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_names_historic_boat_race |work=[[SportsPro]] |date=February 9, 2012 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fundraising.co.uk/2016/01/22/boat-race-sponsors-donate-sponsorship-cancer-research-uk/#.Wf2-Sd-E5hF|title=Boat Race sponsors donate sponsorship to Cancer Research UK {{!}} UK Fundraising|website=fundraising.co.uk|date=January 22, 2016 |language=en-GB|access-date=November 4, 2017}}</ref> Компания сондай-ақ [[Бостон]]дағы [[Head of the Charles Regatta]] регатасына демеушілік етеді.<ref name="IEG" /> 2013 жылы компания [[San Francisco 49ers]] клубының 10 жылдық демеушісі және [[Levi's Stadium]] стадионының негізін қалаушы серіктесі болды.<ref name="Long1">{{cite news |title=BNY Mellon partners 49ers, Levi's Stadium |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_partners_49ers_levis_stadium |work=[[SportsPro]] |date=September 11, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Компания Лондондағы [[Корольдік өнер академиясы]]на,<ref name=LondonEvening13>{{cite news |title=BNY Mellon rows to the Balding beat with the boat race |url=https://www.standard.co.uk/news/londoners-diary/bny-mellon-rows-to-the-balding-beat-with-the-boat-race-8556950.html |work=[[London Evening Standard]] |date=April 2, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> [[Питтсбург симфониялық оркестрі]]не<ref>{{Cite web |title=Our Partners |url=https://pittsburghsymphony.org/pso_home/web/give-landing/corporate-partnerships/our-partners |access-date=2024-10-03 |website=pittsburghsymphony.org}}</ref> тұрақты түрде демеушілік етеді және Төменгі Манхэттендегі [[Перельман орындаушылық өнер орталығы]]ның (PAC) негізін қалаушы демеушілерінің бірі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Our Donors {{!}} Perelman Performing Arts Center |url=https://pacnyc.org/our-donors/ |access-date=2024-10-03 |website=pacnyc.org |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда BNY [[Williams Racing|Williams F1 Team]] командасының ресми институционалдық банк серіктесі атанды.<ref>{{Cite web |last=Dalleres |first=Frank |date=January 30, 2026 |title=Williams F1 adds banking giant to partner roster ahead of pivotal season |url=https://www.cityam.com/williams-f1-adds-banking-giant-to-partner-roster-ahead-of-pivotal-season/ |access-date=February 3, 2026 |website=[[City AM]] |language=}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k58m04rm9qv5cebjme2jcz243x80810 3651450 3651449 2026-09-06T07:56:35Z 1nter pares 146705 3651450 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда BNY Mellon өзінің логотипін жаңартып, корпоративтік брендін BNY атауына дейін ықшамдайтынын жариялады.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2024-06-11 |title=BNY Mellon Rebrands as BNY |url=https://www.pymnts.com/news/banking/2024/bank-of-new-york-mellon-rebrands-as-bny/ |access-date=September 20, 2024 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref> Осы ребрендинг аясында BNY Mellon Investment Management атауы BNY Investments болып, BNY Mellon Wealth Management — BNY Wealth, ал BNY Mellon Pershing — BNY Pershing болып өзгертілді.<ref name=":2">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2024-06-12 |title=Alexander Hamilton's bank is getting a new name: BNY |url=https://www.reuters.com/business/finance/alexander-hamiltons-bank-is-getting-new-name-bny-2024-06-11/ |website=Reuters}}</ref> 2025 жылдың ортасында BNY Northern Trust компаниясына ықтимал бірігу мәселесі бойынша ұсыныс жасағаны хабарланды. Компаниялар келіссөздер жүргізгенімен, BNY-дің бас атқарушы директоры бұл туралы жария түрде түсініктеме беруден бас тартып, негізгі назар «органикалық өсуге» аударылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Baer |first=Lauren Thomas and Justin |date=2025-06-22 |title=Exclusive {{!}} Bank of New York Mellon Approached Northern Trust to Discuss Potential Merger |url=https://www.wsj.com/finance/banking/bank-of-new-york-mellon-approached-northern-trust-to-discuss-potential-merger-7017f4eb |access-date=2025-12-03 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде [[АҚШ Қаржы министрлігі]] BNY бастапқы [[Трамп шоты|Трамп шоттарын]] басқару үшін қаржы агенті ретінде тағайындалатынын жариялады; сонымен қатар компания [[Robinhood Markets|Robinhood]]-пен бірлесіп қосымша әзірлеп, клиенттерге қызмет көрсетуге қатысатын болды.<ref>{{Cite web |last=Pitcher |first=Ashlea Ebeling and Jack |date=2026-04-06 |title=Exclusive {{!}} BNY, Robinhood Win Contract for Running Trump Accounts |url=https://www.wsj.com/personal-finance/treasury-taps-bny-robinhood-to-help-run-trump-accounts-for-children-1e9caf92 |access-date=2026-04-08 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы мамырда компания Нью-Йорк қор биржасындағы (NYSE) биржалық тикерін '''BK'''-ден '''BNY'''-ге өзгертті. == Мойындалуы және рейтингтері == 2024 жылғы жағдай бойынша BNY — әлемдегі ең ірі кастодиан банк,<ref name="BNYMellon15">{{cite web|url=https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|title=Fourth Quarter 2014 Financial Highlights|date=January 23, 2015|publisher=The Bank of New York Mellon|pages=19, 27|work=bnymellon.com|access-date=January 15, 2015|archive-date=April 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140108/https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=McLaughlin15>{{cite news |title=BNY Mellon, State Street get profit boost from forex trading |first=Tim |last=McLaughlin |url=https://www.reuters.com/article/us-banks-statestreet-earnings-idUSKBN0KW1H420150123 |work=[[Reuters]] |date=January 23, 2015 |access-date=January 23, 2015}}</ref> әлемдегі алтыншы ірі инвестициялық басқару компаниясы<ref name=Manning15>{{cite news |title=3 reasons BNY Mellon keeps growing in Tampa |first=Margie |last=Manning |url=http://www.bizjournals.com/tampabay/blog/morning-edition/2015/01/3-reasons-bny-mellon-keeps-growing-in-tampa.html |work=[[American City Business Journals|Tampa Bay Business Journal]] |date=January 7, 2015 |access-date=January 17, 2015}}</ref> және АҚШ-тағы жетінші ірі әл-ауқатты басқару компаниясы.<ref name="Sender2014"/> 2018 жылы BNY [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] рейтингінде 175-орынға,<ref>{{Cite web |url=http://fortune.com/fortune500/list|title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List|website=Fortune|language=en-US|access-date=November 22, 2018|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115903/http://fortune.com/fortune500/list/}}</ref> ал [[Financial Times Global 500]] рейтингінде 250-орынға ие болды.<ref name=Dullforce14>{{cite news |title=FT 500 2014 |first=Annebritt |last=Dullforce |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/988051be-fdee-11e3-bd0e-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=June 27, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> 2024 жылға қарай компания ''Fortune'' 500 тізімінде 130-орынға көтерілді.<ref>{{Cite web |title=Fortune Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> ''[[Global Finance (magazine)|Global Finance]]'' журналы 2013 және 2014 жылдары BNY-ді әлемдегі ең қауіпсіз 50 банктің қатарына қосты,<ref name="Cunningham14">{{cite news |title=World's Safest Banks 2014 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/november-2014/top-50-safest-global-banks-2014?page=3 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=November 13, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref><ref name="Cunningham13">{{cite news |title=World's Safest Banks 2013 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/october-2013-1/worlds-safest-banks-2013 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=October 1, 2013 |access-date=January 17, 2015}}</ref> ал ''[[The Banker]]'' 2014 жылы оны ең құнды 20 банк брендінің бірі деп таныды.<ref name="Wallace14">{{cite news |title=The Top 500 Banking Brands, 2014 |first=Paul |last=Wallace |url=http://www.thebanker.com/Banker-Data/Banker-Rankings/The-Top-500-Banking-Brands-2014 |work=[[The Banker]] |date=March 2, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> BNY 2013,<ref name="JustMeans14">{{cite news |title=Invested: An Interview With Bny Mellon Corporate Social {{as written|Responsib|lity [sic]}} Director John Buckley |url=http://www.justmeans.com/article/invested-an-interview-with-bny-mellon-corporate-social-responsiblity-director-john-buckley#sthash.fwgNnQdP.dpuf |work=JustMeans |date=June 6, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2014 және 2015 жылдары [[Dow Jones Sustainability Index|Dow Jones Sustainability North America Index]] құрамына, ал 2014,<ref name="Clancy14">{{cite news |title=The 2014 Dow Jones Sustainability Index: Abbott to Woolworths |first=Heather |last=Clancy |url=http://www.greenbiz.com/blog/2014/09/11/bmw-bayer-intel-sap-and-unilever-prevail-dow-jones-sustainability-list |work=GreenBiz |date=September 11, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2015<ref name="Techsonian15">{{cite news |title=Stocks to Track – National-Oilwell Varco, (NOV), SunTrust Banks, (STI), Bank of New York Mellon (BK), Apache (APA) |url=http://www.techsonian.com/stocks-to-track-national-oilwell-varco-nov-suntrust-banks-sti-bank-of-new-york-mellon-bk-apache-apa/12581931/ |work=Techsonian |date=September 14, 2015 |access-date=October 21, 2015}}</ref> және 2016 жылдары World Index құрамына енгізілді.<ref name="DJSI2016">{{cite web |title=Dow Jones Sustainability Indices |url= http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |date=September 19, 2016 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151047/http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |archive-date=December 20, 2016}}</ref> BNY сондай-ақ ''Fortune'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3" /> Банк өзін АҚШ-та ең ұзақ уақыт үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан банк деп атайды,<ref>{{Cite news|title=Investor Relations|work=BNY Mellon |url=https://www.bnymellon.com/us/en/investor-relations/index.jsp |access-date=April 20, 2018|language=en}}</ref> алайда бұл мәртебеге бәсекелес банктер мен тарихшылар кейде күмән келтіреді.<ref name="Globe2011" /> 1781 жылы жарғы алған [[Солтүстік Америка банкі]] бірқатар бірігулерден кейін ақырында [[Wells Fargo]] құрамына кірді. Сол сияқты [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] бірнеше сатып алу нәтижесінде [[Bank of America]] құрамына енді. Bank of New York басқа компанияларды сатып ала отырып, Mellon-мен біріккенге дейін тәуелсіздігін сақтады. BNY жалпы алғанда АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі ретінде танылады.<ref name="Globe2011" /> == Демеушілігі == 2012 жылдан бері BNY демеушілік жобаларының санын арттырды.<ref name=IEG>{{cite news |title=BNY Mellon Banks On Expanded Sponsorship Portfolio |url=http://www.sponsorship.com/iegsr/2013/09/16/BNY-Mellon-Banks-On-Expanded-Sponsorship-Portfolio.aspx |work=IEG SR |date=September 16, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> BNY 2012–2015 жылдары [[Оксфорд университетінің қайық клубы|Оксфорд]] пен [[Кембридж университетінің қайық клубы|Кембридж]] арасындағы [[Қайық жарысы]]ның титулдық демеушісі болды.<ref name="IEG" /><ref name="Long12">{{cite news |title=BNY Mellon names historic Boat Race |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_names_historic_boat_race |work=[[SportsPro]] |date=February 9, 2012 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fundraising.co.uk/2016/01/22/boat-race-sponsors-donate-sponsorship-cancer-research-uk/#.Wf2-Sd-E5hF|title=Boat Race sponsors donate sponsorship to Cancer Research UK {{!}} UK Fundraising|website=fundraising.co.uk|date=January 22, 2016 |language=en-GB|access-date=November 4, 2017}}</ref> Компания сондай-ақ [[Бостон]]дағы [[Head of the Charles Regatta]] регатасына демеушілік етеді.<ref name="IEG" /> 2013 жылы компания [[San Francisco 49ers]] клубының 10 жылдық демеушісі және [[Levi's Stadium]] стадионының негізін қалаушы серіктесі болды.<ref name="Long1">{{cite news |title=BNY Mellon partners 49ers, Levi's Stadium |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_partners_49ers_levis_stadium |work=[[SportsPro]] |date=September 11, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Компания Лондондағы [[Корольдік өнер академиясы]]на,<ref name=LondonEvening13>{{cite news |title=BNY Mellon rows to the Balding beat with the boat race |url=https://www.standard.co.uk/news/londoners-diary/bny-mellon-rows-to-the-balding-beat-with-the-boat-race-8556950.html |work=[[London Evening Standard]] |date=April 2, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> [[Питтсбург симфониялық оркестрі]]не<ref>{{Cite web |title=Our Partners |url=https://pittsburghsymphony.org/pso_home/web/give-landing/corporate-partnerships/our-partners |access-date=2024-10-03 |website=pittsburghsymphony.org}}</ref> тұрақты түрде демеушілік етеді және Төменгі Манхэттендегі [[Перельман орындаушылық өнер орталығы]]ның (PAC) негізін қалаушы демеушілерінің бірі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Our Donors {{!}} Perelman Performing Arts Center |url=https://pacnyc.org/our-donors/ |access-date=2024-10-03 |website=pacnyc.org |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда BNY [[Williams Racing|Williams F1 Team]] командасының ресми институционалдық банк серіктесі атанды.<ref>{{Cite web |last=Dalleres |first=Frank |date=January 30, 2026 |title=Williams F1 adds banking giant to partner roster ahead of pivotal season |url=https://www.cityam.com/williams-f1-adds-banking-giant-to-partner-roster-ahead-of-pivotal-season/ |access-date=February 3, 2026 |website=[[City AM]] |language=}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:BNY Mellon]] [[Санат:Александр Гамильтон]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорктегі 2007 жыл]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан банктер]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Манхэттенде орналасқан компаниялар]] [[Санат:2007 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:2007 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан көпұлтты компаниялар]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан қоғамдық компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:2007 жылғы бірігулер мен сатып алулар]] 6ga4phu7mydlggedo7jp97ufjblby7l 3651451 3651450 2026-09-06T07:57:21Z 1nter pares 146705 3651451 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда BNY Mellon өзінің логотипін жаңартып, корпоративтік брендін BNY атауына дейін ықшамдайтынын жариялады.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2024-06-11 |title=BNY Mellon Rebrands as BNY |url=https://www.pymnts.com/news/banking/2024/bank-of-new-york-mellon-rebrands-as-bny/ |access-date=September 20, 2024 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref> Осы ребрендинг аясында BNY Mellon Investment Management атауы BNY Investments болып, BNY Mellon Wealth Management — BNY Wealth, ал BNY Mellon Pershing — BNY Pershing болып өзгертілді.<ref name=":2">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2024-06-12 |title=Alexander Hamilton's bank is getting a new name: BNY |url=https://www.reuters.com/business/finance/alexander-hamiltons-bank-is-getting-new-name-bny-2024-06-11/ |website=Reuters}}</ref> 2025 жылдың ортасында BNY Northern Trust компаниясына ықтимал бірігу мәселесі бойынша ұсыныс жасағаны хабарланды. Компаниялар келіссөздер жүргізгенімен, BNY-дің бас атқарушы директоры бұл туралы жария түрде түсініктеме беруден бас тартып, негізгі назар «органикалық өсуге» аударылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Baer |first=Lauren Thomas and Justin |date=2025-06-22 |title=Exclusive {{!}} Bank of New York Mellon Approached Northern Trust to Discuss Potential Merger |url=https://www.wsj.com/finance/banking/bank-of-new-york-mellon-approached-northern-trust-to-discuss-potential-merger-7017f4eb |access-date=2025-12-03 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде [[АҚШ Қаржы министрлігі]] BNY бастапқы [[Трамп шоты|Трамп шоттарын]] басқару үшін қаржы агенті ретінде тағайындалатынын жариялады; сонымен қатар компания [[Robinhood Markets|Robinhood]]-пен бірлесіп қосымша әзірлеп, клиенттерге қызмет көрсетуге қатысатын болды.<ref>{{Cite web |last=Pitcher |first=Ashlea Ebeling and Jack |date=2026-04-06 |title=Exclusive {{!}} BNY, Robinhood Win Contract for Running Trump Accounts |url=https://www.wsj.com/personal-finance/treasury-taps-bny-robinhood-to-help-run-trump-accounts-for-children-1e9caf92 |access-date=2026-04-08 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы мамырда компания Нью-Йорк қор биржасындағы (NYSE) биржалық тикерін '''BK'''-ден '''BNY'''-ге өзгертті. == Мойындалуы және рейтингтері == 2024 жылғы жағдай бойынша BNY — әлемдегі ең ірі кастодиан банк,<ref name="BNYMellon15">{{cite web|url=https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|title=Fourth Quarter 2014 Financial Highlights|date=January 23, 2015|publisher=The Bank of New York Mellon|pages=19, 27|work=bnymellon.com|access-date=January 15, 2015|archive-date=April 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140108/https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=McLaughlin15>{{cite news |title=BNY Mellon, State Street get profit boost from forex trading |first=Tim |last=McLaughlin |url=https://www.reuters.com/article/us-banks-statestreet-earnings-idUSKBN0KW1H420150123 |work=[[Reuters]] |date=January 23, 2015 |access-date=January 23, 2015}}</ref> әлемдегі алтыншы ірі инвестициялық басқару компаниясы<ref name=Manning15>{{cite news |title=3 reasons BNY Mellon keeps growing in Tampa |first=Margie |last=Manning |url=http://www.bizjournals.com/tampabay/blog/morning-edition/2015/01/3-reasons-bny-mellon-keeps-growing-in-tampa.html |work=[[American City Business Journals|Tampa Bay Business Journal]] |date=January 7, 2015 |access-date=January 17, 2015}}</ref> және АҚШ-тағы жетінші ірі әл-ауқатты басқару компаниясы.<ref name="Sender2014"/> 2018 жылы BNY [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] рейтингінде 175-орынға,<ref>{{Cite web |url=http://fortune.com/fortune500/list|title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List|website=Fortune|language=en-US|access-date=November 22, 2018|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115903/http://fortune.com/fortune500/list/}}</ref> ал [[Financial Times Global 500]] рейтингінде 250-орынға ие болды.<ref name=Dullforce14>{{cite news |title=FT 500 2014 |first=Annebritt |last=Dullforce |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/988051be-fdee-11e3-bd0e-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=June 27, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> 2024 жылға қарай компания ''Fortune'' 500 тізімінде 130-орынға көтерілді.<ref>{{Cite web |title=Fortune Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> ''[[Global Finance (magazine)|Global Finance]]'' журналы 2013 және 2014 жылдары BNY-ді әлемдегі ең қауіпсіз 50 банктің қатарына қосты,<ref name="Cunningham14">{{cite news |title=World's Safest Banks 2014 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/november-2014/top-50-safest-global-banks-2014?page=3 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=November 13, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref><ref name="Cunningham13">{{cite news |title=World's Safest Banks 2013 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/october-2013-1/worlds-safest-banks-2013 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=October 1, 2013 |access-date=January 17, 2015}}</ref> ал ''[[The Banker]]'' 2014 жылы оны ең құнды 20 банк брендінің бірі деп таныды.<ref name="Wallace14">{{cite news |title=The Top 500 Banking Brands, 2014 |first=Paul |last=Wallace |url=http://www.thebanker.com/Banker-Data/Banker-Rankings/The-Top-500-Banking-Brands-2014 |work=[[The Banker]] |date=March 2, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> BNY 2013,<ref name="JustMeans14">{{cite news |title=Invested: An Interview With Bny Mellon Corporate Social {{as written|Responsib|lity [sic]}} Director John Buckley |url=http://www.justmeans.com/article/invested-an-interview-with-bny-mellon-corporate-social-responsiblity-director-john-buckley#sthash.fwgNnQdP.dpuf |work=JustMeans |date=June 6, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2014 және 2015 жылдары [[Dow Jones Sustainability Index|Dow Jones Sustainability North America Index]] құрамына, ал 2014,<ref name="Clancy14">{{cite news |title=The 2014 Dow Jones Sustainability Index: Abbott to Woolworths |first=Heather |last=Clancy |url=http://www.greenbiz.com/blog/2014/09/11/bmw-bayer-intel-sap-and-unilever-prevail-dow-jones-sustainability-list |work=GreenBiz |date=September 11, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2015<ref name="Techsonian15">{{cite news |title=Stocks to Track – National-Oilwell Varco, (NOV), SunTrust Banks, (STI), Bank of New York Mellon (BK), Apache (APA) |url=http://www.techsonian.com/stocks-to-track-national-oilwell-varco-nov-suntrust-banks-sti-bank-of-new-york-mellon-bk-apache-apa/12581931/ |work=Techsonian |date=September 14, 2015 |access-date=October 21, 2015}}</ref> және 2016 жылдары World Index құрамына енгізілді.<ref name="DJSI2016">{{cite web |title=Dow Jones Sustainability Indices |url= http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |date=September 19, 2016 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151047/http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |archive-date=December 20, 2016}}</ref> BNY сондай-ақ ''Fortune'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3" /> Банк өзін АҚШ-та ең ұзақ уақыт үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан банк деп атайды,<ref>{{Cite news|title=Investor Relations|work=BNY Mellon |url=https://www.bnymellon.com/us/en/investor-relations/index.jsp |access-date=April 20, 2018|language=en}}</ref> алайда бұл мәртебеге бәсекелес банктер мен тарихшылар кейде күмән келтіреді.<ref name="Globe2011" /> 1781 жылы жарғы алған [[Солтүстік Америка банкі]] бірқатар бірігулерден кейін ақырында [[Wells Fargo]] құрамына кірді. Сол сияқты [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] бірнеше сатып алу нәтижесінде [[Bank of America]] құрамына енді. Bank of New York басқа компанияларды сатып ала отырып, Mellon-мен біріккенге дейін тәуелсіздігін сақтады. BNY жалпы алғанда АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі ретінде танылады.<ref name="Globe2011" /> == Демеушілігі == 2012 жылдан бері BNY демеушілік жобаларының санын арттырды.<ref name=IEG>{{cite news |title=BNY Mellon Banks On Expanded Sponsorship Portfolio |url=http://www.sponsorship.com/iegsr/2013/09/16/BNY-Mellon-Banks-On-Expanded-Sponsorship-Portfolio.aspx |work=IEG SR |date=September 16, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> BNY 2012–2015 жылдары [[Оксфорд университетінің қайық клубы|Оксфорд]] пен [[Кембридж университетінің қайық клубы|Кембридж]] арасындағы [[Қайық жарысы]]ның титулдық демеушісі болды.<ref name="IEG" /><ref name="Long12">{{cite news |title=BNY Mellon names historic Boat Race |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_names_historic_boat_race |work=[[SportsPro]] |date=February 9, 2012 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fundraising.co.uk/2016/01/22/boat-race-sponsors-donate-sponsorship-cancer-research-uk/#.Wf2-Sd-E5hF|title=Boat Race sponsors donate sponsorship to Cancer Research UK {{!}} UK Fundraising|website=fundraising.co.uk|date=January 22, 2016 |language=en-GB|access-date=November 4, 2017}}</ref> Компания сондай-ақ [[Бостон]]дағы [[Head of the Charles Regatta]] регатасына демеушілік етеді.<ref name="IEG" /> 2013 жылы компания [[San Francisco 49ers]] клубының 10 жылдық демеушісі және [[Levi's Stadium]] стадионының негізін қалаушы серіктесі болды.<ref name="Long1">{{cite news |title=BNY Mellon partners 49ers, Levi's Stadium |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_partners_49ers_levis_stadium |work=[[SportsPro]] |date=September 11, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Компания Лондондағы [[Корольдік өнер академиясы]]на,<ref name=LondonEvening13>{{cite news |title=BNY Mellon rows to the Balding beat with the boat race |url=https://www.standard.co.uk/news/londoners-diary/bny-mellon-rows-to-the-balding-beat-with-the-boat-race-8556950.html |work=[[London Evening Standard]] |date=April 2, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> [[Питтсбург симфониялық оркестрі]]не<ref>{{Cite web |title=Our Partners |url=https://pittsburghsymphony.org/pso_home/web/give-landing/corporate-partnerships/our-partners |access-date=2024-10-03 |website=pittsburghsymphony.org}}</ref> тұрақты түрде демеушілік етеді және Төменгі Манхэттендегі [[Перельман орындаушылық өнер орталығы]]ның (PAC) негізін қалаушы демеушілерінің бірі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Our Donors {{!}} Perelman Performing Arts Center |url=https://pacnyc.org/our-donors/ |access-date=2024-10-03 |website=pacnyc.org |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда BNY [[Williams Racing|Williams F1 Team]] командасының ресми институционалдық банк серіктесі атанды.<ref>{{Cite web |last=Dalleres |first=Frank |date=January 30, 2026 |title=Williams F1 adds banking giant to partner roster ahead of pivotal season |url=https://www.cityam.com/williams-f1-adds-banking-giant-to-partner-roster-ahead-of-pivotal-season/ |access-date=February 3, 2026 |website=[[City AM]] |language=}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:BNY Mellon]] [[Санат:Александр Гамильтон]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорктегі 2007 жыл]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан банктер]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Манхэттенде орналасқан компаниялар]] [[Санат:2007 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:2007 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан қоғамдық компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:2007 жылғы бірігулер мен сатып алулар]] nx4d4lnb5y4ak4fnr4ke1pwxvzlr9es 3651452 3651451 2026-09-06T07:57:53Z 1nter pares 146705 3651452 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда BNY Mellon өзінің логотипін жаңартып, корпоративтік брендін BNY атауына дейін ықшамдайтынын жариялады.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2024-06-11 |title=BNY Mellon Rebrands as BNY |url=https://www.pymnts.com/news/banking/2024/bank-of-new-york-mellon-rebrands-as-bny/ |access-date=September 20, 2024 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref> Осы ребрендинг аясында BNY Mellon Investment Management атауы BNY Investments болып, BNY Mellon Wealth Management — BNY Wealth, ал BNY Mellon Pershing — BNY Pershing болып өзгертілді.<ref name=":2">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2024-06-12 |title=Alexander Hamilton's bank is getting a new name: BNY |url=https://www.reuters.com/business/finance/alexander-hamiltons-bank-is-getting-new-name-bny-2024-06-11/ |website=Reuters}}</ref> 2025 жылдың ортасында BNY Northern Trust компаниясына ықтимал бірігу мәселесі бойынша ұсыныс жасағаны хабарланды. Компаниялар келіссөздер жүргізгенімен, BNY-дің бас атқарушы директоры бұл туралы жария түрде түсініктеме беруден бас тартып, негізгі назар «органикалық өсуге» аударылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Baer |first=Lauren Thomas and Justin |date=2025-06-22 |title=Exclusive {{!}} Bank of New York Mellon Approached Northern Trust to Discuss Potential Merger |url=https://www.wsj.com/finance/banking/bank-of-new-york-mellon-approached-northern-trust-to-discuss-potential-merger-7017f4eb |access-date=2025-12-03 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде [[АҚШ Қаржы министрлігі]] BNY бастапқы [[Трамп шоты|Трамп шоттарын]] басқару үшін қаржы агенті ретінде тағайындалатынын жариялады; сонымен қатар компания [[Robinhood Markets|Robinhood]]-пен бірлесіп қосымша әзірлеп, клиенттерге қызмет көрсетуге қатысатын болды.<ref>{{Cite web |last=Pitcher |first=Ashlea Ebeling and Jack |date=2026-04-06 |title=Exclusive {{!}} BNY, Robinhood Win Contract for Running Trump Accounts |url=https://www.wsj.com/personal-finance/treasury-taps-bny-robinhood-to-help-run-trump-accounts-for-children-1e9caf92 |access-date=2026-04-08 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы мамырда компания Нью-Йорк қор биржасындағы (NYSE) биржалық тикерін '''BK'''-ден '''BNY'''-ге өзгертті. == Мойындалуы және рейтингтері == 2024 жылғы жағдай бойынша BNY — әлемдегі ең ірі кастодиан банк,<ref name="BNYMellon15">{{cite web|url=https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|title=Fourth Quarter 2014 Financial Highlights|date=January 23, 2015|publisher=The Bank of New York Mellon|pages=19, 27|work=bnymellon.com|access-date=January 15, 2015|archive-date=April 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140108/https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=McLaughlin15>{{cite news |title=BNY Mellon, State Street get profit boost from forex trading |first=Tim |last=McLaughlin |url=https://www.reuters.com/article/us-banks-statestreet-earnings-idUSKBN0KW1H420150123 |work=[[Reuters]] |date=January 23, 2015 |access-date=January 23, 2015}}</ref> әлемдегі алтыншы ірі инвестициялық басқару компаниясы<ref name=Manning15>{{cite news |title=3 reasons BNY Mellon keeps growing in Tampa |first=Margie |last=Manning |url=http://www.bizjournals.com/tampabay/blog/morning-edition/2015/01/3-reasons-bny-mellon-keeps-growing-in-tampa.html |work=[[American City Business Journals|Tampa Bay Business Journal]] |date=January 7, 2015 |access-date=January 17, 2015}}</ref> және АҚШ-тағы жетінші ірі әл-ауқатты басқару компаниясы.<ref name="Sender2014"/> 2018 жылы BNY [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] рейтингінде 175-орынға,<ref>{{Cite web |url=http://fortune.com/fortune500/list|title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List|website=Fortune|language=en-US|access-date=November 22, 2018|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115903/http://fortune.com/fortune500/list/}}</ref> ал [[Financial Times Global 500]] рейтингінде 250-орынға ие болды.<ref name=Dullforce14>{{cite news |title=FT 500 2014 |first=Annebritt |last=Dullforce |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/988051be-fdee-11e3-bd0e-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=June 27, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> 2024 жылға қарай компания ''Fortune'' 500 тізімінде 130-орынға көтерілді.<ref>{{Cite web |title=Fortune Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> ''[[Global Finance (magazine)|Global Finance]]'' журналы 2013 және 2014 жылдары BNY-ді әлемдегі ең қауіпсіз 50 банктің қатарына қосты,<ref name="Cunningham14">{{cite news |title=World's Safest Banks 2014 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/november-2014/top-50-safest-global-banks-2014?page=3 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=November 13, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref><ref name="Cunningham13">{{cite news |title=World's Safest Banks 2013 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/october-2013-1/worlds-safest-banks-2013 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=October 1, 2013 |access-date=January 17, 2015}}</ref> ал ''[[The Banker]]'' 2014 жылы оны ең құнды 20 банк брендінің бірі деп таныды.<ref name="Wallace14">{{cite news |title=The Top 500 Banking Brands, 2014 |first=Paul |last=Wallace |url=http://www.thebanker.com/Banker-Data/Banker-Rankings/The-Top-500-Banking-Brands-2014 |work=[[The Banker]] |date=March 2, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> BNY 2013,<ref name="JustMeans14">{{cite news |title=Invested: An Interview With Bny Mellon Corporate Social {{as written|Responsib|lity [sic]}} Director John Buckley |url=http://www.justmeans.com/article/invested-an-interview-with-bny-mellon-corporate-social-responsiblity-director-john-buckley#sthash.fwgNnQdP.dpuf |work=JustMeans |date=June 6, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2014 және 2015 жылдары [[Dow Jones Sustainability Index|Dow Jones Sustainability North America Index]] құрамына, ал 2014,<ref name="Clancy14">{{cite news |title=The 2014 Dow Jones Sustainability Index: Abbott to Woolworths |first=Heather |last=Clancy |url=http://www.greenbiz.com/blog/2014/09/11/bmw-bayer-intel-sap-and-unilever-prevail-dow-jones-sustainability-list |work=GreenBiz |date=September 11, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2015<ref name="Techsonian15">{{cite news |title=Stocks to Track – National-Oilwell Varco, (NOV), SunTrust Banks, (STI), Bank of New York Mellon (BK), Apache (APA) |url=http://www.techsonian.com/stocks-to-track-national-oilwell-varco-nov-suntrust-banks-sti-bank-of-new-york-mellon-bk-apache-apa/12581931/ |work=Techsonian |date=September 14, 2015 |access-date=October 21, 2015}}</ref> және 2016 жылдары World Index құрамына енгізілді.<ref name="DJSI2016">{{cite web |title=Dow Jones Sustainability Indices |url= http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |date=September 19, 2016 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151047/http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |archive-date=December 20, 2016}}</ref> BNY сондай-ақ ''Fortune'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3" /> Банк өзін АҚШ-та ең ұзақ уақыт үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан банк деп атайды,<ref>{{Cite news|title=Investor Relations|work=BNY Mellon |url=https://www.bnymellon.com/us/en/investor-relations/index.jsp |access-date=April 20, 2018|language=en}}</ref> алайда бұл мәртебеге бәсекелес банктер мен тарихшылар кейде күмән келтіреді.<ref name="Globe2011" /> 1781 жылы жарғы алған [[Солтүстік Америка банкі]] бірқатар бірігулерден кейін ақырында [[Wells Fargo]] құрамына кірді. Сол сияқты [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] бірнеше сатып алу нәтижесінде [[Bank of America]] құрамына енді. Bank of New York басқа компанияларды сатып ала отырып, Mellon-мен біріккенге дейін тәуелсіздігін сақтады. BNY жалпы алғанда АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі ретінде танылады.<ref name="Globe2011" /> == Демеушілігі == 2012 жылдан бері BNY демеушілік жобаларының санын арттырды.<ref name=IEG>{{cite news |title=BNY Mellon Banks On Expanded Sponsorship Portfolio |url=http://www.sponsorship.com/iegsr/2013/09/16/BNY-Mellon-Banks-On-Expanded-Sponsorship-Portfolio.aspx |work=IEG SR |date=September 16, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> BNY 2012–2015 жылдары [[Оксфорд университетінің қайық клубы|Оксфорд]] пен [[Кембридж университетінің қайық клубы|Кембридж]] арасындағы [[Қайық жарысы]]ның титулдық демеушісі болды.<ref name="IEG" /><ref name="Long12">{{cite news |title=BNY Mellon names historic Boat Race |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_names_historic_boat_race |work=[[SportsPro]] |date=February 9, 2012 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fundraising.co.uk/2016/01/22/boat-race-sponsors-donate-sponsorship-cancer-research-uk/#.Wf2-Sd-E5hF|title=Boat Race sponsors donate sponsorship to Cancer Research UK {{!}} UK Fundraising|website=fundraising.co.uk|date=January 22, 2016 |language=en-GB|access-date=November 4, 2017}}</ref> Компания сондай-ақ [[Бостон]]дағы [[Head of the Charles Regatta]] регатасына демеушілік етеді.<ref name="IEG" /> 2013 жылы компания [[San Francisco 49ers]] клубының 10 жылдық демеушісі және [[Levi's Stadium]] стадионының негізін қалаушы серіктесі болды.<ref name="Long1">{{cite news |title=BNY Mellon partners 49ers, Levi's Stadium |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_partners_49ers_levis_stadium |work=[[SportsPro]] |date=September 11, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Компания Лондондағы [[Корольдік өнер академиясы]]на,<ref name=LondonEvening13>{{cite news |title=BNY Mellon rows to the Balding beat with the boat race |url=https://www.standard.co.uk/news/londoners-diary/bny-mellon-rows-to-the-balding-beat-with-the-boat-race-8556950.html |work=[[London Evening Standard]] |date=April 2, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> [[Питтсбург симфониялық оркестрі]]не<ref>{{Cite web |title=Our Partners |url=https://pittsburghsymphony.org/pso_home/web/give-landing/corporate-partnerships/our-partners |access-date=2024-10-03 |website=pittsburghsymphony.org}}</ref> тұрақты түрде демеушілік етеді және Төменгі Манхэттендегі [[Перельман орындаушылық өнер орталығы]]ның (PAC) негізін қалаушы демеушілерінің бірі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Our Donors {{!}} Perelman Performing Arts Center |url=https://pacnyc.org/our-donors/ |access-date=2024-10-03 |website=pacnyc.org |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда BNY [[Williams Racing|Williams F1 Team]] командасының ресми институционалдық банк серіктесі атанды.<ref>{{Cite web |last=Dalleres |first=Frank |date=January 30, 2026 |title=Williams F1 adds banking giant to partner roster ahead of pivotal season |url=https://www.cityam.com/williams-f1-adds-banking-giant-to-partner-roster-ahead-of-pivotal-season/ |access-date=February 3, 2026 |website=[[City AM]] |language=}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:BNY Mellon]] [[Санат:Александр Гамильтон]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорктегі 2007 жыл]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан банктер]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Манхэттендегі компаниялар]] [[Санат:2007 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:2007 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан қоғамдық компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:2007 жылғы бірігулер мен сатып алулар]] ijrpx57oc9mjqt77srbd2kfzszp6g54 3651453 3651452 2026-09-06T07:58:14Z 1nter pares 146705 3651453 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Bank of New York Mellon Corporation |логотипі = BNY logo 2024.svg |суреті = BNY (55313999033).jpg |сурет атауы = [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Гринвич-стрит]] 240 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = NYSE: BNY<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[1 шілде]] [[2007 жыл|2007]] |құрушы = |орналасуы = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Робин Винс]] (бас атқарушы директор)<br>[[Дермот Макдоно]] (қаржы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Активтерді басқару]]; [[Банк ісі]]; [[Акциялар саудасы]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Жеке капитал]]; [[Әл-ауқатты басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 41,3 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |айналым = {{өсім}} 18,6 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025">{{cite web |title=The Bank of New York Mellon Corporation 2024 Annual Report |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1390777/000139077725000046/bk-20241231_d2.htm |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=February 27, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 5,85 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |таза табысы = {{өсім}} 4,53 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |активтер = {{өсім}} 416 млрд АҚШ доллары (2024)<ref name="10K2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 61 800 (2024)<ref name="10K2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[BNY Investments]]; BNY Pershing; BNY Wealth |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bny.com/ |Ортаққор = }} '''The Bank of New York Mellon Corporation''', көбіне '''BNY''' немесе бұрынғы '''BNY Mellon''' брендтік атауымен белгілі — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан, сондай-ақ [[Питтсбург|Питтсбургте, Пенсильванияда]] ірі кеңселері бар америкалық халықаралық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. BNY қазіргі түрінде 2007 жылғы шілдеде '''Bank of New York''' пен [[Mellon Financial Corporation]] компаниясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Компания активтерді басқару, кастодиандық және бағалы қағаздарға қызмет көрсету, мемлекеттік қаржыландыру қызметтері және зейнетақы жоспарларын басқару секілді қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады.<ref>{{cite news |date=25 May 2023 |title=Meaghan Muldoon to spearhead sustainability at BNY Mellon |url=https://fintech.global/2023/05/25/meaghan-muldoon-to-spearhead-sustainability-at-bny-mellon/ |access-date=4 December 2023 |work=FinTech Global}}</ref> BNY корпорацияларға, мекемелерге және жеке тұлғаларға қызмет көрсетіп, олардың мақсаттарына қол жеткізуіне көмектесу үшін қаржылық сараптама мен технологиялық платформалар ұсынады. Компанияның негізгі еншілес компанияларына [[BNY Investments]], BNY Pershing және BNY Wealth жатады. Ол — әлемдегі ең ірі [[кастодиан банк]] және бағалы қағаздарға қызмет көрсететін компания.<ref name="Teather06" /><ref name="Fitzpatrick07" /><ref name="Tascarella07" /> 1784 жылы құрамында [[Александр Гамильтон]] болған топ құрған Bank of New York банкінің тарихы арқылы BNY АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі және [[Үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне банктер тізімі|әлемдегі ең көне банктердің бірі]] болып саналады. Ол [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда листингке енгізілген алғашқы компания болды. 2024 жылы компания жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] тізімінде 130-орынға ие болды, ал ''Fortune'' журналының 2018 жылғы талдауы оны осы тізімдегі ең көне компания деп таныды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/longform/fortune-500-through-the-ages |author=Rapp, Nicolas, and Brian O'Keefe. |title=See the Age of Every Company in the Fortune 500"] |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=May 21, 2018 |access-date=July 22, 2025}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша ол жалпы активтері бойынша [[АҚШ-тағы ең ірі банктер тізімі|АҚШ-тағы көлемі бойынша 10-шы ірі банк]] және [[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі#Жалпы активтері бойынша|әлемдегі көлемі бойынша 83-ші ірі банк]] болды. [[Қаржылық тұрақтылық кеңесі]] BNY-ді [[жүйелік маңызы бар қаржы институты]] деп санайды. 2024 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша BNY-дің [[басқаруындағы активтер]] көлемі 2,1 трлн АҚШ долларын, ал кастодиандық сақтау мен әкімшілендірудегі активтері 52,1 трлн АҚШ долларын құрады, осылайша ол бұл көрсеткіш бойынша 50 трлн АҚШ долларынан асқан алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/2024/10/11/bny-becomes-first-bank-in-history-with-50-trillion-in-assets-under-custody-and-administration-on-the-way-to-a-record-quarter/|title=BNY becomes first bank in history with $50 trillion in assets under custody and administration on the way to a record quarter|website=[[Forbes]]|first=Michael|last=Del Castillo|date=October 11, 2024|access-date=November 12, 2024}}</ref> BNY ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3">{{Cite web |title=World's Most Admired Companies |url=https://fortune.com/ranking/worlds-most-admired-companies/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> == Тарихы == === Bank of New York === [[Сурет:Waltonhouse.gif|thumb|left|1784–1787 жылдары Bank of New York Уолтон сарайында орналасқан.]] АҚШ-тағы алғашқы банк 1781 жылы Құрлықтық конгресс жарғы берген Филадельфиядағы [[Солтүстік Америка банкі]] болды; оның құрылтайшы акционерлерінің қатарында [[Александр Гамильтон]], [[Томас Джефферсон]], [[Бенджамин Франклин]] және [[Айзек Рузвельт (саясаткер)|Айзек Рузвельт]] болды.<ref name=Globe2011>{{cite news|last1=Wallack|first1=Todd|title=Which bank is the oldest? Accounts vary |url=https://www.bostonglobe.com/business/2011/12/20/oldest-bank-america-accounts-vary/WAqvIlmipfFhyKsx8bhgAJ/story.html|work=The Boston Globe|date=December 20, 2011}}</ref> 1784 жылғы ақпанда Бостондағы [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] банкіне жарғы берілді.<ref name=Globe2011/> [[Нью-Йорк]]тегі кеме қатынасы саласы банктің жоқтығынан қиындық көрді, ал инвесторлар Bank of North America төлейтін 14% дивидендке қызыға қарады. Бірнеше айға созылған жергілікті талқылаулар 1784 жылғы маусымда [[Franklin Square (Manhattan)|Сент-Джордж алаңындағы]] кофеханада өткен жиналыспен аяқталып, соның нәтижесінде Bank of New York компаниясы құрылды.{{Citation needed|date=April 2023}} Банк жеті жыл бойы жарғысыз жұмыс істеді.<ref>{{Cite book |last=Moss |first=David A. |title=Democracy |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-97145-5 |location=London |pages=113 |language=en}}</ref> Бастапқы жоспар бойынша компанияның капиталы 750 000 АҚШ долларын құрауға тиіс еді, оның үштен бірі қолма-қол ақшамен, ал қалған бөлігі ипотекалық міндеттемелермен енгізілуі көзделді. Алайда бұл жоспарға қарсылық туындағаннан кейін алғашқы ұсыныста капиталды 500 000 АҚШ доллары көлемінде алтынмен немесе күміспен қалыптастыру белгіленді. Банк 1784 жылғы 9 маусымда ашылған кезде 500 000 АҚШ долларының толық сомасы әлі жиналмаған еді; 192 адамға тиесілі 723 акция сатылған болатын. [[Аарон Берр]] олардың үшеуіне, ал Гамильтон бір жарым акцияға иелік етті. Банктің алғашқы [[Bank of New York президенттерінің тізімі|президенті]] [[Александр Макдугалл]], ал кассирі Уильям Сетон болды.<ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14/><ref name="Hubbard1995">{{cite book|first=J. T. W. |last=Hubbard|title=For Each, the Strength of All: A History of Banking in the State of New York|url=https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb|url-access=registration|year=1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-3514-5|page=[https://archive.org/details/foreachstrengtho00hubb/page/43 43]}}</ref><ref name="Hamilton1869">{{cite book|first=James |last=Alexander Hamilton|title=Reminiscences of James A. Hamilton: or, Men and events, at home and abroad, during three quarters of a century|url=https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog|year=1869|publisher=C. Scribner & co.|page=[https://archive.org/details/reminiscencesja01hamigoog/page/n282 265]}}</ref> Оның алғашқы кеңселері Нью-Йорк қаласындағы [[Уильям Уолтон (саудагер)#Уолтон үйі|ескі Уолтон сарайында]] орналасқан.<ref name=Teather06>{{cite news |title=Bank of New York merges with Mellon in £8bn deal |first=David |last=Teather |url=https://www.theguardian.com/business/2006/dec/05/usnews.internationalnews |work=[[The Guardian]] |date=December 5, 2006 |access-date=January 14, 2015 |location=London}}</ref><ref name=NYT1909/><ref name=Jaffe14>{{cite book |title=Capital of Capital: Money, Banking, and Power in New York City |first1=Steven H.|last1= Jaffe |first2=Jessica |last2=Lautin |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0231537711 |pages=9, 23 |url=https://books.google.com/books?id=O8rbAgAAQBAJ&q=history+of+bank+of+new+york&pg=PA20 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1787 жылы банк [[Ганновер-сквер (Манхэттен)|Ганновер-сквердегі]] ғимаратқа көшті, кейін оған [[Нью-Йорк мақта биржасы]] орналасты.<ref name=NYT1909/> 1789 жылы банк АҚШ үкіметіне оның алғашқы несиесін берді. Несиені сол кезде [[АҚШ қаржы министрі|қаржы министрі]] болған Гамильтон ұйымдастырды, ал қаражат [[АҚШ Конгресі]] мүшелері мен [[АҚШ президенті|президент]] [[Джордж Вашингтон]]ның жалақысын төлеуге жұмсалды.<ref name=Rhodes>{{cite magazine |title=Temporary Loan of 1789 |magazine=Rhodes' Journal of Banking |volume=21 |year=1894 |publisher=B. Rhodes & Company |location=Chicago |page=752 |url=https://books.google.com/books?id=BPQ-AQAAMAAJ&q=September+13%2C+1789+bank+of+new+york&pg=PA752 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 1792 жылы Нью-Йорк қор биржасы алғаш ашылған кезде Bank of New York онда саудаға шығарылған алғашқы компания болды.<ref name="NYA">{{cite web |url=http://nyjobsource.com/bankofny.html |title=Bank of New York Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=August 8, 2007 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609201344/http://nyjobsource.com/bankofny.html}}</ref> 1796 жылы банк [[Уолл-стрит]] пен [[Уильям-стрит (Манхэттен)|Уильям-стрит]] қиылысындағы ғимаратқа көшті, кейін бұл жер [[48 Уолл-стрит]] деген атаумен белгілі болды.<ref name=NYT1909/><ref>{{Cite web|url=https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|title=Timeline|publisher=BNY Mellon|access-date=April 13, 2018|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330051523/https://www.bnymellon.com/us/en/timeline.jsp|url-status=dead}}</ref> [[File:Recto Bank of New York 3 dollars 1808 urn-3 HBS.Baker.AC 1124353.jpeg|alt=Bank of New York-тің 3 долларлық банкноты|thumb|Bank of New York-тің 1808 жылғы 3 долларлық [[банкнот]]ы]] 1799 жылы Аарон Берр [[Bank of the Manhattan Company]] банкін құрғанға дейін Bank of New York қаладағы банк қызметтеріне монополия иеленді; Bank of New York пен Гамильтон оның құрылуына табанды түрде қарсы болды.<ref name=NYT1909>{{cite news|title=The Story of the Bank of New York; Oldest in New York and Second Oldest Recognized Bank in the Country.|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E03E0D6153EE733A25757C1A9609C946897D6CF&legacy=true|work=[[The New York Times]]|date=June 14, 1909|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> XIX ғасырда банк қаржылық дағдарыстарға төтеп беруге мүмкіндік берген консервативті несие беру саясаты арқылы танылды. Ол [[Моррис каналы|Моррис]] және [[Эри каналы|Эри]] каналдарын, сондай-ақ [[пароход]] компанияларын қаржыландыруға қатысты.<ref name=Geisst09/><ref name=NYARCH/> Банк [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысты]] да, [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы азамат соғысы]] кезінде [[Одақ армиясы]]н да қаржыландыруға көмектесті.<ref name=Cox06>{{cite news |title=Bank of New York agrees to acquire Mellon Financial |first=Adrian |last=Cox |url=http://archive.sltrib.com/article.php?id=4768671&itype=NGPSID&keyword=&qtype= |work=[[The Salt Lake Tribune]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/20/The-Bank-of-New-York-Company-Inc.html |title=The Bank of New York Company, Inc. - Company Profile on The Bank of New York Company, Inc. |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 14, 2015}}</ref> Азамат соғысынан кейін банк коммуналдық инфрақұрылым, теміржолдар және [[Нью-Йорк метросы]] секілді көптеген ірі инфрақұрылымдық жобаларға несие берді.<ref name=Geisst09>{{cite book |title=Encyclopedia of American Business History |first=Charles R. |last=Geisst |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1438109879 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=5dGig0fYlj8C&q=%22bank+of+new+york%22+funded+subway&pg=PA43 |access-date=January 14, 2015}}</ref> XX ғасырдың басында Bank of New York кеңеюін жалғастырып, өркендей түсті.<ref name=NYARCH>{{cite web |url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm |url-status=usurped |archive-date=May 29, 2004 |title=Bank of New York Building Profile |publisher=NYC Architecture |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref name=RefBiz/> 1922 жылғы шілдеде банк New York Life Insurance and Trust Company компаниясымен бірікті.<ref name="NYoldest">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232524/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747266-1,00.html |archive-date=July 31, 2009 |title=New York's Oldest |magazine=[[Time (журнал)|Time]] |access-date=January 14, 2015| date=March 26, 1934}}</ref> [[Ұлы тоқырау]] кезеңінде де банк пайда табуды және дивиденд төлеуді жалғастырды, ал оның депозиттерінің жалпы көлемі онжылдық ішінде өсті.<ref name="NYARCH"/><ref name=RefBiz/> 1948 жылы банк қайтадан бірігіп, бұл жолы Fifth Avenue Bank-пен қосылды, ал 1966 жылы Empire Trust Company-мен бірікті.<ref name=Geisst09/><ref name=RefBiz/> Банктің [[холдингтік компания]]сы 1969 жылы құрылды.<ref name=Geisst09/> [[Image:Bank of new york.png|140px|thumb|Bank of New York-тің бұрынғы логотипі]] 1988 жылы Bank of New York бір жылға созылған [[сатып алу]] әрекетінен кейін Irving Bank Corporation компаниясымен бірікті.<ref>{{cite news|last1=Quint|first1=Michael|title=Irving Signs Merger Deal, Ending Fight|url=https://www.nytimes.com/1988/10/08/business/irving-signs-merger-deal-ending-fight.html?pagewanted=all|work=The New York Times|issn=0362-4331|url-access=limited|date=October 8, 1988}}</ref> Irving компаниясының штаб-пәтері [[1 Уолл-стрит]]те орналасқан еді, ал бірігуден кейін 1988 жылғы 20 шілдеде бұл ғимарат Bank of New York-тің штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|title=Bank of New York (Formerly Irving Trust Company) Landmark|url=http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529003038/http://www.nyc-architecture.com/LM/LM051-BANKOFNEWYORK.htm|url-status=usurped|archive-date=May 29, 2004|publisher=New York Architecture|access-date=September 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm |title=The Bank Of New York Relocates Headquarters To One Wall Street |work=BONY website |date=July 20, 1998 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817055439/http://www.bankofny.com/pressrel/hq072098.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bankofny.com/about/ahst.htm |title=About The Bank of New York: History of The Bank of New York |work=BONY website |access-date=August 6, 2021 |archive-date=July 8, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000708070413/http://www.bankofny.com/about/ahst.htm}}</ref>{{efn|1922 жылы [[Irving Trust]] [[Внешэкономбанк (Ресей)|Внешэкономбанкпен]], 2018 жылдан бері [[ВЭБ.РФ]] ретінде белгілі банкпен, шот ашты, ал бірігу мақұлданған 1988 жылғы 7 қазаннан бастап Bank of New York [[Кеңес Одағы]]мен, кейін 1991 жылдан бастап [[Ресей]]мен операциялар жүргізе алды.<ref name=IrvingTrustandVEB>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-dPpeeU84h0C&q=Irving+Trust&pg=PA317 |title=Russian Money Laundering: United States Congressional Hearing (serial number 106-38) |date=September 21, 1999 |publisher=Diane Publishing |editor-last=Leach |editor-first=James A. |editor-link=James A. Leach |page=383 |isbn=9780756712556 |access-date=April 13, 2021}}</ref> 1986 жылдан бері Irving Trust-та қызмет еткен және Кеңес Одағымен банктік операцияларға жауапты болған, ''Гурова'' бүркеншік атын қолданған Наташа Кагаловская ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) 1992 жылдан бастап 1999 жылғы 13 қазанда отставкаға кеткенге дейін Bank of New York-тің Шығыс Еуропадағы операцияларын басқаратын аға вице-президенті болды.<ref name=NatashaBio>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond|author1-link=Timothy L. O'Brien|author2-link=Raymond Bonner|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Kommersant>{{cite news|last1=Butrin|first1= Dmitry|last2=Kvasha|first2= Maxim|last3=Pleshanova|first3= Olga|last4=Razumova|first4= Maria|last5=Asker-Zade|first5= Nailya|url=http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|script-title=ru:Дела давно минувших рублей: Против Bank of New York подан иск на $22,5 млрд|trans-title=Cases of long past rubles: Bank of New York filed a $22.5 billion lawsuit|work=[[Kommersant]]|date=May 18, 2007|access-date=April 13, 2021|archive-date=May 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520052814/http://www.kommersant.ru/doc.html?docId=766368|quote=Возобновление расследования о махинациях 90-х}}</ref><ref name=TopSecret>{{cite news |last=Sedykh|first= Igor |url=http://www.compromat.ru/page_12100.htm |title=Предыстория операции "Паутина": Большая стирка. По новым следам русской мафии |trans-title=Background to Operation Cobweb: Big Wash. Following the new tracks of the Russian mafia |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Top Secret) |location=[[Geneva]] |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref><ref name=Sovsektretno>{{cite news |last1=Kislinskaya|first1= Larisa |last2=Sedykh|first2= Igor |url=https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/ |title=Большая стирка |trans-title=Big Washing |language=ru |work=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]] (Sovsektretno) |date=August 1, 2002 |access-date=April 13, 2021 |archive-date=September 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174300/https://www.sovsekretno.ru/articles/bolshaya-stirka/}}</ref><ref name=Versiya>{{cite news |last=Lurie|first=Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=April 13, 2021}}</ref>{{efn|Болжам бойынша, [[Семён Могилевич]] Наташа Кагаловскаяға ([[қыз кезіндегі тегі]] Гурфинкель) [[Кали картелі]]нің қаражатын Bank of New York шоттарынан Бразилия банктері арқылы офшорлық бүркемелеуші компанияларға аударуды тапсырған.<ref name=KochanRussianMafia>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=https://docplayer.net/30950188-Chapter-1-the-russian-mafia.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 1 Russian Mafia |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>}}}} 1993–1998 жылдары банк 33 компанияны сатып алды, соның ішінде 1995 жылы JP Morgan-ның Global Custody Business бөлімшесін иемденді.<ref name=RefBiz/> Ivy Asset Management 2000 жылы сатып алынды. 1990-жылдары Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин{{efn|Владимир Кириллович Голицын немесе «Микки» Галицин (орыс. Владимир Кириллович Голицын; 1942–2018, Белградта туған) ''Владимиров'' бүркеншік атын қолданған, ал оның әкесі [[Толстой қоры]]ның директоры болған. 1960 жылы ол Bank of New York-ке жұмысқа кіріп, оның Халықаралық бөлімінде бухгалтер болып қызмет етті, кейін банктің вице-президенті ретінде Ресеймен жұмыс істейтін топты басқарды. Оның 1963 жылы үйленген әйелі Татьяна Владимировна Казимирова (орыс. Татьяна Владимировна Казимирова; 1943 жылы Берлинде туған) Bank of New York қызметкері болып, онымен өте тығыз жұмыс істеді. Ол Ресейге алғаш рет 1990 жылы барды. [[Грекия]], [[Мальта]] және [[Италия]] банктерімен тығыз жұмыс істеп, [[мақта]], [[алтын]], [[күміс]] және басқа да шикізат түрлерін қаржыландыру саласының маманы болды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/>}} Bank of New York-тің Шығыс Еуропа бөлімін құрып, 1992 жылға дейін басқарды және көптеген ресейлікті жұмысқа қабылдады. Ол [[Мажарстан]], бұрынғы [[Шығыс Германия]], [[Польша]], [[Румыния]] және [[Болгария]]дағы көптеген жаңа банкирге тәлімгер болды, сондай-ақ жаңа банкирлерге көмектесу үшін бұрынғы Кеңес Одағы немесе [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің астаналарына жиі сапар шекті, әсіресе 1990 жылы алғаш рет барған [[Ресей]]ге, сондай-ақ [[Украина]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Түрікменстан]] және [[Қазақстан]]ға барды.<ref name=NatashaBio/><ref name=Versiya/><ref>{{cite web |url=https://russiannobility.org/rna-presidents/ |title=RNA presidents |work=[[Russian Nobility Association in America|Russian Nobility Association in America (RNA)]] |date= September 14, 2017|access-date=April 9, 2021 |quote=See the section "Prince Vladimir Kirillovich Galitzine (2017–2018)".}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html |title=В США умер князь Владимир Голицын, президент дворянского собрания |trans-title=In the USA died Prince Vladimir Golitsyn, President of the Noble Assembly |language=ru |work=NEWSru.co.il |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=March 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063827/https://www.newsru.co.il/world/23feb2018/galitsyn_107.html}}</ref><ref>{{cite news |last=Sazhneva|first= Ekaterina |url=https://www.mk.ru/politics/2018/02/23/traur-rossiyskogo-dvoryanstva-chem-byl-slaven-pokoynyy-knyaz-golicyn.html |title=Траур российского дворянства: чем был славен покойный князь Голицын "Он был одним из самых почитаемых людей в среде русской эмиграции" |trans-title=Mourning of the Russian nobility: what the late prince Golitsyn was famous for "He was one of the most revered people among the Russian emigration" |language=ru |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=February 23, 2018 |access-date=April 9, 2021}}</ref> Bank of New York бірнеше ресейлік банктің, соның ішінде [[Inkombank]] (орыс. Инкомбанк), [[Menatep]] (орыс. «Менатеп»), Tokobank (орыс. Токобанк), Tveruniversalbank (орыс. Тверьуниверсалбанк), [[Alfa-Bank]] (орыс. Альфа-банк), Sobinbank (орыс. Собинбанк), [[UniCredit Bank Russia|Moscow International Bank]] (орыс. Московский международный банк) және басқа банктердің корреспонденттік шоттарын жүргізді.<ref name=Laundry>{{cite news |last=Lurie|first= Oleg |author-link=:ru:Лурье, Олег Анатольевич |url=http://www.compromat.ru/page_11510.htm |title=Прачечная на обороте больничного меню: Темный лес. В "сухом остатке" — миллионы отмытых долларов |trans-title=Laundry on the back of the hospital menu: Dark forest. The bottom line is millions of laundered dollars |language=ru |work=[[:ru:Наша версия|«Версия»]] |date=February 5, 2002 |access-date=December 21, 2020}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berezanskaya|first1= Elena |last2=Evstigneeva|first2= Elena |last3=Kozyrev|first3= Mikhail |url=http://www.vedomosti.ru/stories/2001/05/15-01-05.html |title=Все, что нажито непосильным трудом. Как делили промышленный холдинг Инкомбанка. "Ведомости" провели расследование вывода промышленных активов из Инкомбанка после августовского кризиса 1998 г. Вот его результаты (см. также стр. А1). Банк - отдельно, заводы - отдельно |trans-title=Everything that is acquired by back-breaking labor How the industrial holding of Inkombank was divided "Vedomosti" conducted an investigation into the withdrawal of industrial assets from Inkombank after the August 1998 crisis. Here are the results (see also p. A1). Bank - separately, factories - separately |language=ru |work=[[Vedomosti]] |date=May 15, 1999 |access-date=December 21, 2020 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} [http://www.compromat.ru/page_10782.htm Alt URL]</ref>{{efn|1999 жылғы 26 қазанда Bank of New York Панамадағы өзінің қосалқы кастодиан банкі ретінде BankBoston Panama-ны таңдады. 1973 жылы құрылған BankBoston Panama 1996 жылдан бастап Панамадағы бейрезидент инвесторларға кастодиандық қызметтер көрсетті.<ref>{{cite news |url=http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm |title=The Bank of New York Appoints BankBoston Panama as its Subcustodian in Panama, Expanding Network To 90 Countries |work=[[Bank of New York]] website |date=October 26, 1999 |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817053946/http://www.bankofny.com/pressrel/bbp102699.htm}}</ref> 2004 жылғы 17 желтоқсанда [[Bank of America]] өзінің Перу, Колумбия және Панамадағы [[BankBoston]] (BKB) операцияларын 1955 жылы құрылған панамалық жеке банк Banco General-ға сатты.<ref>{{cite news |url=https://www.bnamericas.com/en/news/BofA_offloading_BKB_ops_in_Panama,_Colombia,_Peru |title=BofA offloading BKB ops in Panama, Colombia, Peru |work=BNAmericas website |date=December 17, 2004 |access-date=August 6, 2021}}</ref>{{efn|Banco General Коста-Рикада кеңселерін, Мексика, Гватемала, Сальвадор, Колумбия және Перуде өкілдіктерін ұстайды және Панамадағы Dresdner Bank Lateinamerika AG, [[Санкт-Петербург]]тегі [[Dresdner Bank#Gazprom|филиалында]] [[Владимир Путин]]нің жақын досы [[Маттиас Варниг]]пен тығыз байланысты болған банк, Панамадағы Banco Latinoamericano de Exportaciones SA (BLADEX), Панамадағы Bank of Nova Scotia, Chase Manhattan Bank, Bank of New York, Citibank, Майамидегі Colonial Bank, Майамидегі First Union Bank, Майамидегі SunTrust Bank, Майамидегі Bank of America, Майамидегі Barclays Bank PLC, Кайман аралдарындағы Banco General (Overseas), Нью-Йорктегі HSBC Bank USA, Панамадағы HSBC Bank PLC және басқа банктермен корреспонденттік банктік қатынастар орнатқан.<ref>{{cite web |url=https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/ |title=Información Corporativa |trans-title=Corporate Information |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=August 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807005858/https://www.bgeneral.com/informacion-corporativa/}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm |title=Organigrama |trans-title=Organizational chart |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213105811/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/organigrama.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm |title=Corresponsales |trans-title=Correspondent |language=es |work=[[:es:Banco General (Panamá)|Banco General]] (bgeneral.com) |access-date=August 6, 2021 |archive-date=February 13, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213070438/http://www.bgeneral.com/bgespanol/acerca/Corresponsales.htm}}{{Circular reference|date=August 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://offshoreleaks.icij.org/nodes/12208689 |title=BankBoston Building |work=[[ICIJ]] |date=2015 |access-date=August 6, 2021}}</ref>}}}} 2002 жылғы қазанда Bank of New York Шығыс Еуропа нарықтарындағы орнын нығайту мақсатында [[ING Group|ING]] компаниясымен альянс құрды.<ref>{{cite news |last=Greensted |first=Richard |url=https://www.fnlondon.com/amp/articles/bank-of-new-york-expands-alliance-20021028 |title=Bank of New York expands alliance: The ING deal will give US operator a significant presence in important continental markets |work=[[Financial News]] |date=October 28, 2002 |access-date=August 9, 2023}}</ref> 2003 жылы Bank of New York [[Credit Suisse First Boston]] компаниясының акциялар бойынша клирингтік бөлімшесі [[Pershing LLC]]-ді 2 млрд АҚШ долларына сатып алды.<ref name=RefBiz/><ref name=TheStreet03>{{cite news |title=Bank of New York Acquires CSFB's Pershing For $2 Billion |url=http://www.thestreet.com/story/10061592/1/bank-of-new-york-acquires-csfbs-pershing-for-2-billion.html |work=[[TheStreet.com]] |date=January 8, 2003 |access-date=January 14, 2015}}</ref> Pershing-ті сатып алу BNY-ді АҚШ-тағы акциялар саудасына клирингтік қызмет көрсететін ең ірі компанияға айналдырды.<ref>{{cite news |last1=Sorkin |first1=Andrew Ross |title=Bank of New York to Acquire Credit Suisse Unit for $2 Billion |url=https://www.nytimes.com/2003/01/08/business/bank-of-new-york-to-acquire-credit-suisse-unit-for-2-billion.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=8 January 2003}}</ref> EMAT және 1995 жылы бастапқыда Lockwood Advisors ретінде құрылған, [[Малверн, Пенсильвания]]да орналасқан [[әл-ауқатты басқару]] компаниясы [[Тони О’Рейли|Lockwood Financial Partners]] [[жоғары ауқатты жеке тұлға]]лардың брокерлеріне тәуелсіз қаржылық және инвестициялық кеңес беру қызметтерін көрсетуге маманданған еді; кейін Lockwood АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз кеңес беру компанияларының біріне айналды. 2002 жылы Bank of New York президенті Джеральд Л. Хасселл болған кезде екі компания да Bank of New York-ке сатылды. 2003 жылғы қазанда Lockwood пен Pershing LLC Pershing құрылымындағы BNY Securities Group құрамына біріктірілді, ал BNY Securities Group-ты Джозеф М. Велли басқарды. Бұл Bank of New York-ке [[жеке банкинг]] клиенттері үшін U.S. Trust, J.P. Morgan Chase және брокерлік қызметке көбірек бағдарланған ұйымдармен бәсекелесуге мүмкіндік берді.<ref name=FAmag/><ref name=WealthManagementCom/><ref>{{cite news |url=https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |title=BNY Integrates Lockwood Financial and Pershing: The Bank of New York (BoNY) has announced its plan to integrate Lockwood Financial Services, Inc. into Pershing, creating one of the largest providers of managed account programs with client assets totaling nearly $18 billion. Pershing, which was acquired by BoNY |work=www.globalcustodian.com |date=22 October 2003 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190441/https://www.globalcustodian.com/bny-integrates-lockwood-financial-and-pershing/ |archive-date=16 May 2024}}</ref>{{efn|1996 жылы [[Тони О’Рейли]] өзінің жекжаты [[Крис Гуландрис|Петрос Гуландриспен]] және бас атқарушы директор Леонард Рейнхартпен бірге Lockwood Financial Partners компаниясын құрған басқару тобын қолдады. Компания комиссиялық төлемге негізделген қызметтердің ізашары әрі әріптесі болған Джим Локвудтың құрметіне аталды. Оның бауырлас компаниясы E-MAT (EMAT) жеке басқарылатын шоттар (SMA) үшін алғашқы бірыңғай операциялық бағдарламаны ұсыну мақсатында Леонард Рейнхарт пен Джей Н. Уиппл тарапынан құрылды.<ref>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |title=O'Reilly in major US banking deal |work=[[RTÉ]] (www.rte.ie) |date=26 January 2007 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516193410/https://www.rte.ie/news/business/2002/0802/28385-oreilly-business/ |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=FAmag>{{cite news |last1=Leblanc |first1=Sydney |last2=Brounes |first2=Ron |url=https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |title=Embracing The Future: Pershing and Lockwood get the thumbs-up for their vision, a smooth transition and high client satisfaction. |work=[[Financial Advisor (magazine)|Financial Advisor]] (www.fa-mag.com) |date=1 November 2006 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190810/https://www.fa-mag.com/news/embracing-the-future-1518.html |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref name=WealthManagementCom>{{cite news |last=Tucker |first=Ross |url=https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |title=Lockwood Gets Its Shot at the Big Leagues: While it didn't create much buzz when it happened in early August, the purchase of Lockwood Financial Advisors, the leading independent managed money platform, by The Bank of New York, could be a big deal for brokers and advisors. At a minimum, it points to even more intense competition for high-net-worth clients, and perhaps a greater challenge to wirehouse reps for this business. It also demonstrates |work=www.wealthmanagement.com |date=1 September 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190608/https://www.wealthmanagement.com/archive/lockwood-gets-its-shot-big-leagues |archive-date=16 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Aughney |first=Jim |url=https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |title=Lockwood sold by O'Reilly to NY bank |work=[[Irish Independent]] |date=2 August 2002 |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516190815/https://www.independent.ie/business/irish/lockwood-sold-by-oreilly-to-ny-bank/26036676.html |archive-date=16 May 2024}}</ref> Lockwood пен EMAT-ты BoNY сатып алғанға дейін екі компанияның негізгі институционалдық кеңес беру шоты [[RBC Dominion Securities]]-те болған.<ref name=FAmag/> Сол кезде басқарудағы активтер көлемі 11 млрд АҚШ долларынан асқан деп бағаланды.}} 2005 жылы банк 1990-жылдардағы өз қызметкерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты ақшаны жылыстату ісі бойынша Ресей үкіметімен 14 млн АҚШ долларына бітімге келді.<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew |title=Bank of New York Settles a Protracted Russian Lawsuit|url=https://www.nytimes.com/2009/09/17/business/global/17bony.html |access-date=25 November 2023 |work=The New York Times |date=16 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |last1=White |first1=Gregory L. |title=Russia, BNY Mellon End $22.7 Billion Suit |url=https://www.wsj.com/articles/SB125619950075000879 |access-date=25 November 2023 |work=The Wall Street Journal |date=23 October 2009}}</ref> Бұл жанжал кейде «Russiagate» деп аталды.<ref>{{Cite journal |last=van Fossen |first=Anthony B |date=2003 |title=Money Laundering, Global Financial Instability, and Tax Havens in the Pacific Islands |url=https://www.jstor.org/stable/23721857 |journal=The Contemporary Pacific |volume=15 |issue=2 |pages=237–275 |jstor=23721857 |issn=1043-898X}}</ref>{{efn|2005 жылы банк [[Ресейдегі жекешелендіру|Ресейдегі посткеңестік жекешелендіруге]] байланысты [[ақшаны жылыстату]] жөніндегі 1996 жылы басталған АҚШ федералдық тергеуін реттеу туралы келісімге келді. Заңсыз операцияға екі ресейлік эмигрант — Питер Берлин және оның әйелі Людмила «Люси» ([[қыз кезіндегі тегі]] Притцкер) Эдвардс қатысты. Эдвардс банктің вице-президенті болып, оның Лондондағы кеңсесінде жұмыс істеген; олар жүздеген банктік аударым арқылы 7 млрд АҚШ долларынан астам қаражат өткізген.<ref name=TopSecret/><ref name=Versiya/><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/ |title=Russian mob probe widens. Report: European banks, IMF drawn into Russian money laundering investigation |work=[[CNN]] |date=August 24, 1999 |access-date=April 15, 2021 |archive-date=December 8, 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011208143830/http://money.cnn.com/1999/08/24/europe/russian_cash/}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian moles at banks? |work=[[CNN]] |date=September 2, 1999 |url=https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/ |access-date=April 15, 2021|archive-date=December 7, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011207034340/https://money.cnn.com/1999/09/02/companies/moles/}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |title=Banker and Husband Tell Of Role in Laundering Case |url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html|work=The New York Times|date=February 17, 2000|issn=0362-4331|url-access=limited|archive-date=December 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212210538/https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/banker-and-husband-tell-of-role-in-laundering-case.html?pagewanted=all&src=pm}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|title=Bank Settles U.S. Inquiry Into Money Laundering |url=https://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html|work=The New York Times|date=November 9, 2005 |issn=0362-4331|url-access=subscription|archive-date=July 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709101519/http://www.nytimes.com/2005/11/09/business/bank-settles-us-inquiry-into-money-laundering.html |access-date=September 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/082399russia-bank-launder.html|title=Money Laundering Inquiry Uncovers a Woman's Meteoric Rise|work=The New York Times |date=August 23, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> Питер Берлин Алексей Волковтың Torfinex Corporation компаниясы, Берлин құрған офшорлық бүркемелеуші компания Bees Lowland және Benex International Company Inc үшін ашқан шоттар арқылы Bank of New York-те көптеген күмәнді банктік аударымдар жүргізілді.<ref name=Versiya/> 1997 жылғы қазанда [[Болонья]]да Йосиф Ройзис, сондай-ақ Йосиф Аронович Ройзис деп те жазылатын және [[Ресей мафиясы]]ның [[Солнцево қылмыстық тобы]] құрамындағы «Каннибал» лақап атымен белгілі, [[Чехословакия]]да бизнесі болған тұлға, Италия прокурорларына Bank of New York-тегі Benex шоттары арқылы өткен қаражаттың 90%-ы Ресей мафиясының ақшасы екенін мәлімдеді.<ref name=TopSecret/><ref name=KochanRussianMafia/>{{efn|Йосиф Ройзис, сондай-ақ Ройцис (орыс. Ройцис; 1940-жылдардың соңында [[Кеңес Одағы]]нда туған) деп жазылатын, Арон, Григорий, Гриша немесе «Огр» деген аттармен де белгілі болған. Ол [[Йом-Киппур соғысы]]нда Израиль жағында соғысқаннан кейін екі жылдан соң әйелі және екі баласымен АҚШ-қа қоныс аударып, [[Брайтон-Бич]]те жиһаз дүкенін ашты; бұл дүкен [[Румыния]]дан [[героин]] тасымалдауды жасыру үшін пайдаланылған, ал жиһазды да сол жерден сатып алған. [[Марат Балагула]] (орыс. Марат Балагул) оған [[Таиланд]]тан [[Польша]] арқылы героин жеткізуге көмектесті. Ройцис Леонид «Тарзан» Файнбергке немесе Фейнбергке (орыс. Леонид «Тарзан» Файнберг; Украинада туған), сондай-ақ Людвид «Тарзан» Файнберг деген атпен белгілі, мамандығы бойынша стоматолог болған, бірақ Кеңес Одағынан Израильге көшіп, Израиль төлқұжатын алғаннан кейін 1980-жылдары Германия арқылы АҚШ-қа қоныс аударған адамға Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Брайтон-Бичте орналасқан жиһаз дүкенінен жұмыс берді.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20030123142834/http://satcor.ru/publications/2002/12/p_10_12_2002.html|title=ГЛОБАЛИЗАЦИЯ РОССИЙСКОЙ ОРГАНИЗОВАННОЙ ПРЕСТУПНОСТИ}}</ref>}} Алексей Волковқа АҚШ-та айып тағылды, бірақ ол АҚШ-пен экстрадиция туралы шарты жоқ Ресейге қашып кетті, кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды.<ref name=Kommersant/> Bank of New York-тің [[Семён Могилевич]]пен байланысы болған және 1998 жылғы қазаннан 1999 жылғы наурызға дейін 4,2 млрд АҚШ доллары өткен Нью-Йорктегі Benex шоттарының дұрыс жұмыс істеуіне жауапты қызметкері Светлана Кудрявцева тергеумен ынтымақтасудан бас тартып, іс бойынша ішкі аудит жүріп жатқан кезде қызметінен кетті. Кейін [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] оған осы іске қатысқаны үшін айып тақты; ол өз қызметі үшін Эдвардстан айына 500 АҚШ долларын алып отырған.<ref>{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|date=September 3, 1999 |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/090399russia-launder.html|title=Bank of New York Dismisses Second Employee in Laundering Case|work=The New York Times |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Fernandez |first=Rodrigo|date=September 3, 1999 |url=https://elpais.com/diario/1999/09/04/internacional/936396013_850215.html|title=El alcalde de Moscú exige a Yeltsin explicaciones sobre los escándalos económicos que se le atribuyen|trans-title=Moscow mayor demands Yeltsin explanations of economic scandals attributed to him |language=es|work=[[El País]] |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=O'Brien|first1=Timothy L.|last2=Bonner|first2=Raymond |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/081999russians-launder.html|title=Activity at Bank Raises Suspicions of Russian Mob Tie|work=The New York Times|date=August 19, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref>{{efn|2020 жылғы шілдеде қайтыс болғанға дейін [[Уильям С. Сешнс]] [[Ресей мафиясы]]ның «бастықтардың бастығы» саналатын, [[Владимир Путин]]мен тығыз байланысы бар және [[ФТБ ең көп іздейтін қашқындар]] тізіміне енгізілген [[Семён Могилевич]]тің АҚШ-тағы адвокаты болды.{{sfn|Unger|2018|p=218}}<ref>{{cite news |last=Heffernan |first=Virginia |author-link=Virginia Heffernan |url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-heffernan-simpson-russia-testimony-20180114-story.html |title=Column: A close reading of Glenn Simpson's Trump-Russia testimony |work=[[Los Angeles Times]] |date=January 14, 2018 |access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Simpson|first1=Glenn R. |last2=Jacoby|first2=Mary|date=April 17, 2007 |title=How Lobbyists Help Ex-Soviets Woo Washington|work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-url=https://archive.today/20170709042737/https://www.wsj.com/articles/SB117674837248471543|archive-date=July 9, 2017|issn=0099-9660 |access-date=November 18, 2021}}</ref>}} [[Александр Мамут]]тың 2010 жылғы тамыздан бері [[Россия банкі]]нің еншілес компаниясы болып табылатын Sobinbank банкіне 1999 жылғы 10 қазанда Bank of New York-тегі ақшаны жылыстатуға қатысты АҚШ тергеуіне байланысты тінту жүргізілді.<ref>{{cite news |last1=Bohlen |first1=Celestine |last2=Banerjee|first2=Neela|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/global/101399russia-launder.html |title=Little-Known Power Broker Emerges in Kremlin Scandals |work=The New York Times|date=October 13, 1999|access-date=December 12, 2020}}</ref> [[Вануату]]да тіркелген Sobinbank Limited 1997 жылғы желтоқсаннан 1999 жылғы ақпанға дейін Benex шоттары бойынша аударымдарды жүзеге асыруға жәрдемдесті.<ref>{{cite news |url=http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143 |title=Дело BONY. Результаты вскрытия |trans-title=The BONY case. Autopsy results |language=ru |work=[[Vremya Novostei|Время новостей]] |date=October 16, 2000 |access-date=August 24, 2021 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124203923/http://kompromat.flb.ru/material.phtml?id=1143}}</ref> Bank of New York-тің бұрыннан бергі бәсекелесі [[Republic New York]] банкінің өкілі [[Эдмон Сафра]] [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-ға ақшаны жылыстату схемасы туралы хабарлады. Бұл схемаға Sobinbank және Питер Берлин құрған әрі Bees Lowland офшорлық бүркемелеуші компаниясымен бір мекенжайда орналасқан Депозитарлық-клирингтік банк (ДКБ), яғни Ресей депозиттік клиринг банкі (орыс. российский «Депозитарно-клиринговый банк» («ДКБ»)) секілді ресейлік банктер де қатысқан.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KleptocracyReview>{{cite news|last=Scaruffi|first=Piero |url=https://www.scaruffi.com/politics/dawisha.html|title=Book Review of Karen Dawisha: "Putin's Kleptocracy" (2014)|work=scaruffi.com|date=2020 |access-date=December 12, 2020}}</ref> Ресейлік ДКБ мен Sobinbank шоттарынан 3 млрд АҚШ доллары Игорь және Олег Березовскийлерге тиесілі, [[Римини]]де орналасқан италиялық ''Prima'' компаниясы арқылы, сондай-ақ Григорий Лучанскиймен байланысты француздық ''Kama Trade'' компаниясындағы Андрей Марисов арқылы Société bancaire arabe (SBA) банкіндегі шоттарға және одан Питер Берлин [[Науру–Ресей қатынастары|Науруда]] құрған Sinex Bank шоттарына аударылды.<ref name=TopSecret/><ref name=Sovsektretno/><ref name=KochanBoNYGate>{{cite book |last=Kochan |first=Nick |author-link=Nick Kochan |url=http://docplayer.net/14744175-The-bank-of-new-york.html |title=The Washing Machine: How Money Laundering and Terrorist Financing Soils Us |chapter=Chapter 2 BoNYGate |publisher=[[Cengage Learning]] |location=[[Mason, Ohio]] |date=2005 |isbn=9781587991592}}</ref>{{efn|2006 жылғы 10 қаңтарда штаб-пәтері [[Бейрут]]та орналасқан ливандық ''Banque Libano-Française S.A.L.'' банкі 1978 жылы құрылған Société bancaire arabe (SBA) банкінің 78,3% бақылаушы үлесін сатып алды, ал [[Клод Бебеар]]мен байланысты [[AXA]] еншілес компаниясы ''Compagnie Financière de Paris'' 20% үлеске иелік етті. 2006 жылға дейін Compagnie Financière de Paris 34% үлеске иелік еткен, ал қалған акциялар отыз акционер арасында бөлінген. Кейін Banque Libano-Française S.A.L. өз үлесін 99%-ға дейін арттырды. SBA-ның штаб-пәтері Париждегі 28 rue de Berri (8ème) мекенжайында орналасқан, [[Лимасол]]да, Кипрде филиалы бар және Женевада орналасқан Financière SBA (Suisse) компаниясына толық иелік етеді.<ref>{{cite news |url=https://www.eblf.com/english/news/banque-libano-franaise-s-a-l--expands-in-europe |title=Banque Libano-Française S.A.L. expands in Europe |work=Banque Libano-Française website |date=January 1, 2006 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.banque-sba.com/SBA-en/About-Banque-SBA-Historical-presentation |title=Banque SBA: History |work=Banque SBA website |access-date=April 14, 2021}}</ref> SBA қызметінің негізгі бағыты [[Сирия]] болып табылады, сонымен қатар [[Ливан]]да да бірқатар операция жүргізеді. SBA-ның Женевадағы еншілес ұйымы Societe Bancaire Arabe (Suisse) 1990-жылдардың басында елеулі шығынға ұшырап, қаржы компаниясына айналдырылды. Бұл туралы 1990-жылдардан 2006 жылға дейін SBA-ның төрағасы әрі бас менеджері болған Мұстафа Жануди мәлімдеген; 2006 жылы ол төраға орынбасары және өкілетті бас менеджер болды, ал Бернар Вернес төраға әрі бас менеджер қызметіне тағайындалды. Бұған дейін Бернар Вернес Париждегі Banque Française de l'Orient (BFO) банкінде төраға әрі бас менеджер, кейін Banque Libano-Française SAL банкінде бас менеджер болған.<ref name=MEED>{{cite news |url=https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/ |title=Europeans build stake as Syria specialist SBA makes capital increase |work=MEED Middle East Business Intelligence |date=November 4, 1994 |access-date=April 14, 2021 |archive-date=April 15, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033649/https://www.meed.com/europeans-build-stake-as-syria-specialist-sba-makes-capital-increase/}}</ref>}}{{efn|Саеб Шафик Нахас, сондай-ақ ''Наххас'' деп жазылады (1936 жылы [[Дамаск]]інің әл-Джура ауданында туған), 1993 жылғы 14 мамырға дейін Société bancaire arabe (SBA) банкінің 12% үлесіне иелік етіп, кейін оны жеке инвесторларға сатты. Нахас Асад отбасымен, әсіресе Хафез әл-Асадтың ағасы Рифаат әл-Асадпен өте жақын болған. 1966 жылдан бастап Нахас [[Иран]]ға, әсіресе [[Хезболла]]ға қару сатуға көмектесті. Оның [[M5 автомагистралі (Сирия)|Дамаск халықаралық жолы]] бойындағы фермасын [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]] қарулы топтарды жаттықтыру үшін пайдаланды, ал Нахас бұл топтарды Дамасктің Сайида Зайнаб ауданындағы өзінің al-Safir қонақүйінде де орналастырды. Ол өте ауқатты болған. [[Башар әл-Асад]]пен жақын қарым-қатынасының арқасында Нахас [[Қазақстан]], [[Мексика]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Ливан]], [[Иордания]] және [[Судан]]да көптеген инвестиция жасады. 2015 жылы [[Сирияның орталық банкі]] Нахас несиесін өтемегендіктен оның қаражатын бұғаттады, содан кейін Нахас Ливанға қашып кетті. Ол Сирия режимін табанды түрде қолдағандықтан, кейін оның қаражаты қайта бұғаттан шығарылды. Оның екі ұлы Хади мен Мұхаммед Сирияда қалып, Нахас отбасының елдегі активтерін басқарды.<ref name=MEED/><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/who/33693/whos_who_saeb_nahas.html |title=Who's who: Saeb Nahas |work=Syrian Observer |date=January 21, 2014 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://syrianobserver.com/news/60962/regime-unfreezes-saeb-nahas-funds-after-iranian-pressure.html |title=Regime Unfreezes Saeb Nahas' Funds After Iranian Pressure |work=Syrian Observer |date=October 5, 2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923124532/https://pro-justice.org/wp-content/uploads/2020/08/Businessmen-en-ebook-1_9069.pdf |url-status=dead |archive-date=September 23, 2020 |title=Funding War Crimes: Syrian Businessmen Who Kept Assad Going |work=Pro Justice |pages=157–262 |date=2020 |access-date=April 14, 2021}}</ref>}}}} 2006 жылы Bank of New York өзінің бөлшек банкинг және өңірлік орта нарық сегментіндегі бизнестерін J.P. Morgan Chase компаниясының корпоративтік траст активтеріне айырбастады. Бұл мәміле банктің бөлшек банкингтен шығатынын білдірді.<ref name=ODonnell06>{{cite news |title=Bank of NY and J.P. Morgan swap assets |first=Kathie |last=O'Donnell |url=http://www.marketwatch.com/story/bank-of-ny-to-exit-retail-banking-via-morgan-asset-swap |work=[[MarketWatch]] |date=April 10, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> === Mellon Financial === [[Сурет:AWMellon.jpg|200px|left|thumb|Эндрю У. Меллон]] Mellon Financial 1869 жылы [[Питтсбург]], Пенсильванияда отставкадағы судья [[Томас Меллон]] және оның ұлдары [[Эндрю У. Меллон]] мен [[Ричард Б. Меллон]] тарапынан T. Mellon & Sons' Bank ретінде құрылды.<ref name=NYJob>{{cite web |url=http://nyjobsource.com/mellon.html |title=Mellon Financial Profile |publisher=The New York Job Source |access-date=January 14, 2015 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190616/http://nyjobsource.com/mellon.html |url-status=dead }}</ref> XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында банк көптеген өнеркәсіптік компанияларға инвестиция салып, олардың құрылуына көмектесті, соның ішінде [[Alcoa]], [[Westinghouse Electric (1886)|Westinghouse]], [[Gulf Oil]], [[General Motors]] және [[Bethlehem Steel]].<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14/> Қаржылық БАҚ-тың бағалауынша, Gulf Oil мен Alcoa компаниялары T. Mellon & Sons-тың ең табысты қаржылық инвестициялары саналады.<ref name=RefForBiz/><ref name=Brown14>{{cite news |title=175 Years Later, The Mellons Have Never Been Richer. How'd They Do It? |first=Abram |last=Brown |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2014/07/08/175-years-later-the-mellons-have-never-been-richer-howd-they-do-it/2/ |work=[[Forbes]] |date=July 8, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1902 жылы T. Mellon & Sons атауы Mellon National Bank болып өзгертілді.<ref name=RefForBiz>{{cite web |url=http://www.referenceforbusiness.com/history2/46/Mellon-Financial-Corporation.html#ixzz3PbRYm8H8 |title=Mellon Financial Corporation&nbsp;— Company Profile on Mellon Financial Corporation |work=referenceforbusiness.com |publisher=Reference for Business |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1946 жылы компания Эндрю Меллон 1899 жылы құрған Union Trust Company және басқа да аффилиирленген қаржы компанияларымен бірікті. Жаңадан құрылған ұйым Mellon National Bank and Trust Company деп аталды және Питтсбургтегі активтері 1&nbsp;млрд АҚШ долларына жеткен алғашқы банк болды.<ref name=Time46>{{cite magazine |title=The Mellons Go to Work Again |magazine=Time |date=February 7, 1946 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html |access-date=January 22, 2015 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731232530/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,888273,00.html}}</ref> 1971 жылы банк АҚШ-тағы алғашқы мамандандырылған [[отбасылық кеңсе]]ні құрды.<ref name=Ashworth2015>{{cite news |title=The light shines brightly on the family office |first=Will |last=Ashworth |url=http://www.wealthprofessional.ca/news/the-light-shines-brightly-on-the-family-office-186999.aspx |work=Wealth Professional |date=January 8, 2015 |access-date=January 22, 2015}}</ref> 1972 жылғы қайта ұйымдастыру нәтижесінде банктің атауы Mellon Bank, N.A. болып өзгертіліп, Mellon National Corporation холдингтік компаниясы құрылды.<ref name=NYJob/><ref name=RefForBiz/> 1980–1990 жылдары Mellon Bank Пенсильваниядағы бірнеше банк пен қаржы институтын сатып алды.<ref>{{cite web | title=Mellon Financial Corporation - American bank | website=Encyclopædia Britannica | date=February 3, 2015 | url=https://www.britannica.com/topic/Mellon-Financial-Corporation | access-date=September 22, 2015 |quote = In 1982 Mellon acquired the Girard Company, a major Philadelphia bank holding company, and in 1985 it merged with Commonwealth National Financial Corporation, a financial-services company based in Harrisburg, Pennsylvania. The Mellon Bank acquired the investment and money-management firm Boston Company, Inc., in 1993 and bought the Dreyfus Corporation, a large manager of mutual funds, in 1994}}</ref> 1992 жылы Mellon 1819 жылы құрылған АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі — [[Philadelphia Savings Fund Society]]-дің 54 филиалын сатып алды.<ref name=Quint1989>{{cite news |title=Mellon Bank to Buy 54 of Meritor's Units |first=Michael |last=Quint |url=https://www.nytimes.com/1989/12/06/business/mellon-bank-to-buy-54-of-meritor-s-units.html |work=The New York Times |date=December 6, 1989 |access-date=January 22, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 1993 жылы Mellon [[American Express]] компаниясынан The Boston Company-ді, ал The Continental Corporation компаниясынан AFCO Credit Corporation-ды сатып алды. Келесі жылы Mellon Dreyfus Corporation компаниясымен бірігіп, оның инвестициялық қорларын өз құрамына қосты.<ref name=RefForBiz/> 1999 жылы Mellon Bank Corporation Mellon Financial Corporation болып қайта аталды. Екі жылдан кейін компания өз активтері мен бөлшек банк филиалдарын [[Citizens Financial Group]] компаниясына сатып, бөлшек банкинг бизнесінен шықты.<ref name=RefForBiz/> === Бірігуі === 2006 жылғы 4 желтоқсанда Bank of New York пен Mellon Financial Corporation бірігетіндерін жариялады.<ref name=Vries06>{{cite news |title=Bank Of New York To Merge With Mellon |first=Lloyd |last=Vries |url=http://www.cbsnews.com/news/bank-of-new-york-to-merge-with-mellon/ |work=[[CBS News]] |date=December 4, 2006 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Бірігу Mellon-ның әл-ауқатты басқару бизнесі мен Bank of New York-тің [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|активтерге қызмет көрсету]] және қысқа мерзімді кредит беру салаларындағы мамандануын біріктіріп, әлемдегі ең ірі [[Бағалы қағаздарға қызмет көрсету|бағалы қағаздарға қызмет көрсету]] компаниясын және активтерді басқару саласындағы ең ірі компаниялардың бірін құрды.<ref name=Teather06/><ref name=Vries06/> Компаниялар шығындарды шамамен 700 млн АҚШ долларына қысқартып, негізінен қызметкерлердің табиғи кетуі есебінен шамамен 3900 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлады.<ref name=Teather06/> Мәміле 16,5 млрд АҚШ долларына бағаланды. Оның шарттарына сәйкес Bank of New York акционерлері өздеріне тиесілі Bank of New York-тің әрбір акциясы үшін жаңа компанияның 0,9434 акциясын, ал Mellon Financial акционерлері өздеріне тиесілі Mellon-ның әрбір акциясы үшін жаңа компанияның бір акциясын алды.<ref name=Cox06/> Bank of New York пен Mellon Financial эмитенттің айналыстағы [[акциялық опцион|жай акцияларының]] 19,9%-ына қатысты өзара [[акциялық опцион]] туралы келісімдер жасасты.<ref name=Vries06/> Бірігу 2007 жылғы 1 шілдеде аяқталды.<ref name=Tascarella07/> Компанияның негізгі кеңсесі бұған дейін Bank of New York орналасқан One Wall Street ғимаратында орналасты.<ref name=Fitzpatrick07/> Компанияның толық атауы The Bank of New York Mellon Corp. болды, ал оның бизнес бағыттарының көпшілігінде '''BNY Mellon''' брендтік атауы қолданылды.<ref name=Fitzpatrick07>{{cite news |title=Mellon Merger OK'D, HQ On Way Out |first=Dan |last=Fitzpatrick |url= https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2007/05/24/Mellon-merger-OK-d-HQ-on-way-out-to-NYC/stories/200705240380|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=May 25, 2007 }}</ref><ref name=Tascarella07>{{cite news |title=Bank of New York, Mellon complete merger |first=Patty |last=Tascarella |url=http://www.bizjournals.com/pittsburgh/stories/2007/07/02/daily2.html |work=[[Pittsburgh Business Times]] |date=July 2, 2007 |access-date=January 23, 2015}}</ref> === Бірігуден кейінгі тарихы === [[Сурет:BNY Mellon.svg|thumb|Компанияның бірігуден кейінгі логотипі]] 2008 жылғы қазанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]] [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде BNY Mellon-ды [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]ның (TARP) қаржылық көмек қорының бас кастодианы етіп тағайындады. BNY Mellon тендер нәтижесінде бағдарламаның бухгалтерлік есебі мен құжаттамасын жүргізуді де қамтитын бұл міндетті атқару құқығына ие болды.<ref name=Dash08>{{cite news |title=Bank of New York Mellon Will Oversee Bailout Fund |first=Eric |last=Dash |url=https://www.nytimes.com/2008/10/15/business/economy/15tarp.html?_r=0 |work=The New York Times |date=October 14, 2008 |access-date=January 15, 2015|issn=0362-4331|url-access=limited}}</ref> 2008 жылғы қарашада компания қаржы дағдарысына байланысты 1800 қызметкерін, яғни әлем бойынша жұмыс күшінің 4%-ын қысқартатынын жариялады.<ref name=AP11>{{cite news| agency=AP| work=NBC News| date=November 21, 2011| url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27840008 |title=WaMu, BNY Mellon latest to shed jobs |access-date=January 15, 2015}}</ref> Федералдық реттеушілер 2009 жылғы ақпанда өткізген [[Стресс-тест (қаржы)|стресс-тест]] нәтижелері бойынша BNY Mellon экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына төтеп бере алатын үш банктің бірі болды.<ref name=Atal09>{{cite news |title=Banker: "TARP helped avert a global calamity" |first=Maha |last=Atal |url=https://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726013333/http://money.cnn.com/2009/07/23/news/companies/tarp_banks_new_york_mellon.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=July 26, 2009 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=July 23, 2009 |access-date=January 23, 2015}}</ref> Компания TARP бағдарламасы аясында 3 млрд АҚШ долларын алды және оны 2009 жылғы маусымда толық қайтарды, ал 2009 жылғы тамызда Қаржы министрлігінен [[Варрант (қаржы)|варранттарды]] кері сатып алу үшін тағы 136 млн АҚШ долларын төледі.<ref name=Bernard09>{{cite news |title=Bank of New York Mellon repays TARP funds |first=Stephen |last=Bernard |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2009350394_apusbankofnewyorkmellontarprepayment.html |work=[[The Seattle Times]] |date=June 17, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=Stempel09>{{cite news |title=Bank of NY Mellon pays $136 mln for TARP warrants |first=Johnathan |last=Stempel |url=https://www.reuters.com/article/bankofnewyorkmellon-idUSN0526392520090805 |work=[[Reuters]] |date=August 5, 2009 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2009 жылғы тамызда BNY Mellon [[Lloyds Banking Group]] компаниясынан активтерді басқарумен айналысатын [[Insight Investment]] компаниясын сатып алды.<ref name=McGrath09>{{cite news |title=Lloyds to Sell Insight Investment to Bank of New York Mellon |first1=Steve |last1=McGrath |first2=Margot |last2=Patrick |url=https://www.wsj.com/articles/SB125006104765925251 |work=The Wall Street Journal |date=August 13, 2009 |access-date=January 14, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="AUM">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bny-mellon-profit-surges-48-1437476227|title=BNY Mellon Profit Surges 48%|work=The Wall Street Journal|date=July 21, 2015|first1=Daniel|last1=Huang|first2=Chelsey|last2=Dulaney|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> Компания 2010 жылғы шілдеде [[PNC Financial Services]] компаниясының Global Investment Servicing Inc. бөлімшесін, ал 2011 жылы Talon Asset Management компаниясының әл-ауқатты басқару бизнесін сатып алды.<ref name=Zacks10>{{cite news |title=BNY Mellon Initiates GFI Group |url=http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group |work=Zacks |date=July 7, 2010 |access-date=January 15, 2015 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402180547/http://www.zacks.com/stock/news/36563/bny-mellon-initiates-gfi-group}}</ref><ref name=Stein11>{{cite news |title=BNY Mellon to Buy Talon Wealth Management to Expand in Chicago |first=Charles |last=Stein |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/bny-mellon-to-buy-talon-wealth-management-to-expand-in-chicago.html |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |date=April 28, 2011 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылға қарай компанияның капиталы 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін тұрақты түрде қалпына келді. 2013 жылы Федералдық резерв өткізген [[Додд — Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң|Додд — Франк стресс-тестінің]] нәтижелері бойынша BNY Mellon сыналған банктердің ішінде гипотетикалық төтенше экономикалық сценарийлерден ең аз зардап шеккен банк болды.<ref name=Adler13>{{cite news |title=Fed Unveils Dodd-Frank Stress Test Results |first=Joe |last=Adler |url=http://www.americanbanker.com/issues/178_46/fed-unveils-dodd-frank-stress-test-results-1057333-1.html |work=[[American Banker]] |date=March 7, 2013 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2014 жылы да банк осы тестілеуде ең үздік нәтижелердің бірін көрсетті.<ref name=Touryalai14>{{cite news |title=Stress Test Results: Big Banks Look Healthier As 29 of 30 Pass, Zions Fails |first=Halah |last=Touryalai |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/03/20/stress-test-results-big-banks-look-healthier-as-29-of-30-pass-zion-fails/ |work=[[Forbes]] |date=March 20, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref> 2013 жылы BNY Mellon компанияның танымалдылығын арттыру мақсатында жаңа ұран мен логотипті қамтыған маркетингтік науқанды бастады.<ref name=OLeary13>{{cite news |title=BNY Mellon Review Meetings Set for Next Week New CMO Judy Hu leads the search |first=Noreen |last=O'Leary |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/bny-mellon-agency-review-meetings-set-next-week-152084 |work=[[AdWeek]] |date=August 28, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref><ref name=McMains13>{{cite news |title=TBWA Wins BNY Mellon's Global Account |first=Andrew |last=McMains |url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/tbwa-wins-bny-mellons-global-account-152369 |work=[[Adweek]] |date=September 12, 2013 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2013 жылы банк [[NEXEN (platform)|NEXEN]] деп аталатын жаңа ақпараттық технологиялар жүйесін әзірлеуді бастады.<ref name="Babcock15">{{cite news|last1=Babcock |first1=Charles|title=BNY Mellon Transforms IT One Step At A Time |url=http://www.informationweek.com/cloud/infrastructure-as-a-service/bny-mellon-transforms-it-one-step-at-a-time/d/d-id/1322801 |access-date=March 26, 2017|publisher=InformationWeek|date=October 26, 2015}}</ref><ref name="Baliva16">{{cite news|last1=Baliva|first1=Zach|title=Jennifer Cole is Helping Finance Giant BNY Mellon Become a Tech Giant Too |url=http://sync-magazine.com/2016/jennifer-cole-is-helping-finance-giant-bny-mellon-become-a-tech-giant-too/|access-date=March 26, 2017 |work=Sync|publisher=Guerrero Howe|date=June 15, 2016}}</ref> NEXEN ашық бастапқы кодты технологияларды пайдаланады және [[Web API|API]] дүкені, деректерді талдау құралдары және [[бұлттық есептеулер]] ортасы секілді құрамдас бөліктерді қамтиды.<ref name="Boulton16-1">{{cite news |last1=Boulton|first1=Clint|title=BNY Mellon Channels Silicon Valley Development Practices |url=https://blogs.wsj.com/cio/2015/04/02/bny-mellon-channels-silicon-valley-development-practices/|access-date=March 26, 2017 |work=The Wall Street Journal & Company |date=April 2, 2017|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name="Fogarty16">{{cite news|last1=Fogarty|first1=Susan |date=October 21, 2016 |title=Banking On Open Platforms And APIs |url=http://www.networkcomputing.com/data-centers/banking-open-platforms-and-apis/197655413|access-date=March 26, 2017 |work=NetworkComputing |publisher=UBM}}</ref> 2014 жылғы мамырда BNY Mellon бұрынғы ғимаратын сатқаннан кейін өзінің жаһандық штаб-пәтерін [[1 Уолл-стрит]]тен<ref>{{cite news|last1=Bloomberg News|title=BNY Mellon reach $585M deal to sell HQ|work=Crain's New York Business |date=May 21, 2014 |url=http://www.crainsnewyork.com/article/20140521/FINANCE/140529963/bny-mellon-reach-585m-deal-to-sell-hq}}</ref> [[Brookfield Place (Нью-Йорк)|Brookfield Place]] кешеніне көшірді.<ref name=Morris14>{{cite news |title=BNY Mellon to Keep Headquarters in New York City |first1=Saabira |last1=Chaudhuri |first2=Keiko |last2=Morris |url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-will-move-to-brookfield-place-1403788067 |work=The Wall Street Journal |date=June 26, 2014 |access-date=January 15, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref> 2014 жылғы маусымда компания жаһандық нарықтар, жаһандық кепілдік қамтамасыз ету қызметтері және прайм-қызметтер бөлімдерін біріктіріп, жаңа Markets Group тобын құрды,<ref name=Baert14>{{cite news |title=BNY Mellon combines 3 units into new group |first=Rick |last=Baert |work=Pensions & Investments |url=http://www.pionline.com/article/20140625/ONLINE/140629924/bny-mellon-combines-3-units-into-new-group |date=June 25, 2014 |access-date=January 20, 2015}}</ref> ол BNY Markets Mellon деген атаумен де белгілі болды.<ref name=globalinvestor>{{cite web|website=Global Investor |url=http://www.globalinvestormagazine.com/Article/3572057/Jeannine-Lehman-set-to-leave-BNY-Mellon.html|title=Jeannine Lehman set to leave BNY Mellon|date=July 20, 2016|access-date=October 20, 2016}}</ref> 2014 жылғы қазанда компания әл-ауқатты басқару бизнесін кеңейту жоспары аясында [[Гонконг]]тағы кеңсесін ұлғайтты.<ref name=Sender2014>{{cite news |title=BNY Mellon launches Asia wealth management strategy |first=Henny |last=Sender |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d67cdf76-59a3-11e4-9546-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 14, 2015}}</ref> 2014–2016 жылдары BNY Mellon жаңа технологияларға, үлкен деректерге, цифрлық және бұлттық жобаларға бағытталған инновациялық орталықтар ашты; олардың біріншісі [[Силикон алқабы]]нда ашылды.<ref name="Boulton14">{{cite news |title=BNY Mellon Hiring Tech Talent for Silicon Valley Innovation Center |first=Clint |last=Boulton |url=https://blogs.wsj.com/cio/2014/11/20/bny-mellon-hiring-tech-talent-for-silicon-valley-innovation-center/ |work=The Wall Street Journal |date=November 20, 2014 |access-date=January 23, 2015|language=en-US|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref name=MacSweeney14>{{cite news |title=BNY Mellon Aims to Tap Data Science Talent In Silicon Valley |first=Greg |last=MacSweeney |url=http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |work=Wall Street and Technology |date=December 2, 2014 |access-date=January 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106193211/http://www.wallstreetandtech.com/data-management/bny-mellon-aims-to-tap-data-science-talent-in-silicon-valley/d/d-id/1317800 |archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref name=Alois16>{{cite news |title=BNY Mellon's 8th Innovation Center Has Opened in Singapore |first=JD |last=Alois |url=http://www.crowdfundinsider.com/2016/11/93043-bny-mellons-8th-innovation-center-opened-singapore/ |work=Crowdfund Insider |date=November 27, 2016 |access-date=January 26, 2017}}</ref> 2017 жылғы қыркүйекте BNY Mellon CenterSquare Investment Management компаниясын оның басқару тобы мен Lovell Minnick Partners жеке капитал компаниясына сатуға келіскенін жариялады. Мәміле стандартты реттеушілік мақұлдаулардан өтуге тиіс болды және оны 2017 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланды.<ref>{{cite news |title=BNY Mellon Investment Management Announces Sale of the CenterSquare Business to CenterSquare Management and Lovell Minnick Partners |author=BNY Mellon Investment Management |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bny-mellon-investment-management-announces-sale-of-the-centersquare-business-to-centersquare-management-and-lovell-minnick-partners-300522736.html |work=[[PR Newswire]] |date=September 20, 2017 |access-date=September 20, 2017}}</ref> 2017 жылғы қарашада BNY Mellon АҚШ банк саласында [[нақты уақыттағы төлем]] бойынша алғашқы транзакцияны [[The Clearing House]] құрған жүйе арқылы жүзеге асырды. Транзакция барысында BNY Mellon мен [[U.S. Bancorp]] шоттары арасында номиналды сома үш секунд ішінде аударылып, АҚШ-та соңғы 40 жылдан астам уақыт ішіндегі алғашқы жаңа төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу жүйесі іске қосылды.<ref>{{cite news |title=U.S. banks speed up with first new payment system in 40 years |url=https://www.reuters.com/article/usa-payments-idUKL1N1NJ0TY/ |access-date=4 December 2023 |work=Reuters |date=14 November 2017 |language=en}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда BNY Mellon бұған дейінгі көшуінен төрт жыл да өтпей жатып, штаб-пәтерін қайта көшіретінін жариялады. Жаңа штаб-пәтер ретінде [[240 Greenwich Street]] мекенжайы белгіленді; бұл BNY Mellon-ға тиесілі, [[Трайбека]], [[Нью-Йорк]] қаласындағы 101 Barclay Street кеңсе ғимаратының жаңа атауы еді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bank-of-new-york-mellon-plans-to-move-its-corporate-headquarters-in-lower-manhattan-1517433817|title=Bank of New York Mellon Plans to Move Its Corporate Headquarters in Lower Manhattan|last1=Baer |first1=Justin|date=January 31, 2018|work=The Wall Street Journal |access-date=March 23, 2019|last2=Morris|first2=Keiko|issn=0099-9660|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/bny-mellon-to-move-headquarters-for-second-time-in-four-years-1014746106 |title=BNY Mellon To Move Headquarters For Second Time In Four Years |website=[[Markets Insider]] |access-date=March 23, 2019}}</ref> BNY Mellon бұл кеңсе ғимаратын 30 жылдан астам уақыт бойы иеленіп келген, ал жер телімін пайдалану құқығы 99 жылдық жалдау шарты арқылы алынған еді. Сол жылы компания нысанды қаладан 352 млн АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite web |url=https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/|title=BNY Mellon buys 101 Barclay for $352M |date=October 2, 2018|website=Real Estate Weekly |access-date=March 23, 2019|archive-date=March 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323040312/https://rew-online.com/2018/10/bank-of-new-york-mellon-buys-101-barclay-240-greenwich-for-352m/}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Mellon [[Liontrust Asset Management]] компаниясын өзінің жаңа Investment Operations платформасына сәтті қосқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=BNY Mellon successfully onboards Liontrust to its new Investment Operations platform |url=https://www.finextra.com/pressarticle/81587/bny-mellon-successfully-onboards-liontrust-to-its-new-investment-operations-platform |access-date=2020-03-24 |website=Finextra Research |language=en}}</ref> 2023 жылдың басында BNY Mellon-ның Pershing бөлімшесі инвесторларға арналған порталына нақты уақыттағы төлемдер қызметін қосатынын жариялады.<ref>{{cite news |title=Pershing Speeds Investors' Transfers with Real-Time Payments - PYMNTS.com |url=https://www.pymnts.com/news/faster-payments/2023/bny-mellon-pershing-speeds-investors-transfers-with-real-time-payments/ |access-date=25 November 2023 |date=19 January 2023}}</ref> 2023 жылғы маусымда BNY Mellon-ның Pershing X бөлімшесі Wove әл-ауқатты басқару платформасын іске қосты.<ref>{{cite news |last1=Corbin |first1=Kenneth |title=BNY Mellon's Pershing X Lands Major Client for New Advisor Tech Platform |url=https://www.barrons.com/advisor/articles/bny-mellons-pershing-x-lands-major-client-for-new-advisor-tech-platform-608f8e4d |access-date=25 November 2023 |work=www.barrons.com |date=4 October 2023}}</ref> 2023 жылғы шілдеде BNY Mellon [[Федералдық резерв жүйесі]]нің FedNow жедел төлем жүйесін алғашқылардың бірі болып енгізді.<ref>{{cite news |last1=Adams |first1=John |title=FedNow's first participants include large banks, influential tech vendors |url=https://www.americanbanker.com/payments/news/fednows-first-participants-include-large-banks-influential-tech-vendors |access-date=25 November 2023 |work=American Banker |date=29 June 2023 |language=en}}</ref> Сол жылы BNY 500 млн АҚШ долларын құрайтын борыштық бағалы қағаздарды орналастыруда букраннерлер ретінде азшылықтарға, ардагерлерге және әйелдерге тиесілі компанияларды таңдап, тарихта алғаш рет осындай қадам жасады.<ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2023-05-18 |editor-last=Neely |editor-first=Jason |title=BNY Mellon prices $500 million debt offering via diverse bookrunners |url=https://www.reuters.com/business/finance/bny-mellon-prices-500-million-debt-offering-via-diverse-bookrunners-2023-05-18/ |website=Reuters}}</ref> Сонымен қатар компания АҚШ-тағы қызметкерлерінің ең төменгі еңбекақысын 12,5%-ға көтеріп, сағатына 20,00 АҚШ долларынан 22,50 АҚШ долларына дейін арттырды және психикалық денсаулықты қолдауға арналған ресурстарын кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Stutts |first=Jordan |date=2023-12-01 |title=BNY Mellon raises minimum pay, offers new worker benefits |url=https://www.americanbanker.com/news/bny-mellon-raises-minimum-pay-offers-new-worker-benefits |access-date= |website=American Banker |language=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда BNY Mellon өзінің логотипін жаңартып, корпоративтік брендін BNY атауына дейін ықшамдайтынын жариялады.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2024-06-11 |title=BNY Mellon Rebrands as BNY |url=https://www.pymnts.com/news/banking/2024/bank-of-new-york-mellon-rebrands-as-bny/ |access-date=September 20, 2024 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref> Осы ребрендинг аясында BNY Mellon Investment Management атауы BNY Investments болып, BNY Mellon Wealth Management — BNY Wealth, ал BNY Mellon Pershing — BNY Pershing болып өзгертілді.<ref name=":2">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lananh |date=2024-06-12 |title=Alexander Hamilton's bank is getting a new name: BNY |url=https://www.reuters.com/business/finance/alexander-hamiltons-bank-is-getting-new-name-bny-2024-06-11/ |website=Reuters}}</ref> 2025 жылдың ортасында BNY Northern Trust компаниясына ықтимал бірігу мәселесі бойынша ұсыныс жасағаны хабарланды. Компаниялар келіссөздер жүргізгенімен, BNY-дің бас атқарушы директоры бұл туралы жария түрде түсініктеме беруден бас тартып, негізгі назар «органикалық өсуге» аударылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Baer |first=Lauren Thomas and Justin |date=2025-06-22 |title=Exclusive {{!}} Bank of New York Mellon Approached Northern Trust to Discuss Potential Merger |url=https://www.wsj.com/finance/banking/bank-of-new-york-mellon-approached-northern-trust-to-discuss-potential-merger-7017f4eb |access-date=2025-12-03 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде [[АҚШ Қаржы министрлігі]] BNY бастапқы [[Трамп шоты|Трамп шоттарын]] басқару үшін қаржы агенті ретінде тағайындалатынын жариялады; сонымен қатар компания [[Robinhood Markets|Robinhood]]-пен бірлесіп қосымша әзірлеп, клиенттерге қызмет көрсетуге қатысатын болды.<ref>{{Cite web |last=Pitcher |first=Ashlea Ebeling and Jack |date=2026-04-06 |title=Exclusive {{!}} BNY, Robinhood Win Contract for Running Trump Accounts |url=https://www.wsj.com/personal-finance/treasury-taps-bny-robinhood-to-help-run-trump-accounts-for-children-1e9caf92 |access-date=2026-04-08 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы мамырда компания Нью-Йорк қор биржасындағы (NYSE) биржалық тикерін '''BK'''-ден '''BNY'''-ге өзгертті. == Мойындалуы және рейтингтері == 2024 жылғы жағдай бойынша BNY — әлемдегі ең ірі кастодиан банк,<ref name="BNYMellon15">{{cite web|url=https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|title=Fourth Quarter 2014 Financial Highlights|date=January 23, 2015|publisher=The Bank of New York Mellon|pages=19, 27|work=bnymellon.com|access-date=January 15, 2015|archive-date=April 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140108/https://www.bnymellon.com/_global-assets/pdf/investor-relations/quarterly-financial-highlights-4q-2014.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=McLaughlin15>{{cite news |title=BNY Mellon, State Street get profit boost from forex trading |first=Tim |last=McLaughlin |url=https://www.reuters.com/article/us-banks-statestreet-earnings-idUSKBN0KW1H420150123 |work=[[Reuters]] |date=January 23, 2015 |access-date=January 23, 2015}}</ref> әлемдегі алтыншы ірі инвестициялық басқару компаниясы<ref name=Manning15>{{cite news |title=3 reasons BNY Mellon keeps growing in Tampa |first=Margie |last=Manning |url=http://www.bizjournals.com/tampabay/blog/morning-edition/2015/01/3-reasons-bny-mellon-keeps-growing-in-tampa.html |work=[[American City Business Journals|Tampa Bay Business Journal]] |date=January 7, 2015 |access-date=January 17, 2015}}</ref> және АҚШ-тағы жетінші ірі әл-ауқатты басқару компаниясы.<ref name="Sender2014"/> 2018 жылы BNY [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] рейтингінде 175-орынға,<ref>{{Cite web |url=http://fortune.com/fortune500/list|title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List|website=Fortune|language=en-US|access-date=November 22, 2018|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115903/http://fortune.com/fortune500/list/}}</ref> ал [[Financial Times Global 500]] рейтингінде 250-орынға ие болды.<ref name=Dullforce14>{{cite news |title=FT 500 2014 |first=Annebritt |last=Dullforce |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/988051be-fdee-11e3-bd0e-00144feab7de.html#axzz3PboSdvju |work=[[Financial Times]] |date=June 27, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> 2024 жылға қарай компания ''Fortune'' 500 тізімінде 130-орынға көтерілді.<ref>{{Cite web |title=Fortune Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=September 20, 2024 |website=Fortune |language=en}}</ref> ''[[Global Finance (magazine)|Global Finance]]'' журналы 2013 және 2014 жылдары BNY-ді әлемдегі ең қауіпсіз 50 банктің қатарына қосты,<ref name="Cunningham14">{{cite news |title=World's Safest Banks 2014 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/november-2014/top-50-safest-global-banks-2014?page=3 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=November 13, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref><ref name="Cunningham13">{{cite news |title=World's Safest Banks 2013 |first=Andrew |last=Cunningham |url=https://www.gfmag.com/magazine/october-2013-1/worlds-safest-banks-2013 |work=[[Global Finance (magazine)|Global Finance]] |date=October 1, 2013 |access-date=January 17, 2015}}</ref> ал ''[[The Banker]]'' 2014 жылы оны ең құнды 20 банк брендінің бірі деп таныды.<ref name="Wallace14">{{cite news |title=The Top 500 Banking Brands, 2014 |first=Paul |last=Wallace |url=http://www.thebanker.com/Banker-Data/Banker-Rankings/The-Top-500-Banking-Brands-2014 |work=[[The Banker]] |date=March 2, 2014 |access-date=January 17, 2015}}</ref> BNY 2013,<ref name="JustMeans14">{{cite news |title=Invested: An Interview With Bny Mellon Corporate Social {{as written|Responsib|lity [sic]}} Director John Buckley |url=http://www.justmeans.com/article/invested-an-interview-with-bny-mellon-corporate-social-responsiblity-director-john-buckley#sthash.fwgNnQdP.dpuf |work=JustMeans |date=June 6, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2014 және 2015 жылдары [[Dow Jones Sustainability Index|Dow Jones Sustainability North America Index]] құрамына, ал 2014,<ref name="Clancy14">{{cite news |title=The 2014 Dow Jones Sustainability Index: Abbott to Woolworths |first=Heather |last=Clancy |url=http://www.greenbiz.com/blog/2014/09/11/bmw-bayer-intel-sap-and-unilever-prevail-dow-jones-sustainability-list |work=GreenBiz |date=September 11, 2014 |access-date=January 15, 2015}}</ref> 2015<ref name="Techsonian15">{{cite news |title=Stocks to Track – National-Oilwell Varco, (NOV), SunTrust Banks, (STI), Bank of New York Mellon (BK), Apache (APA) |url=http://www.techsonian.com/stocks-to-track-national-oilwell-varco-nov-suntrust-banks-sti-bank-of-new-york-mellon-bk-apache-apa/12581931/ |work=Techsonian |date=September 14, 2015 |access-date=October 21, 2015}}</ref> және 2016 жылдары World Index құрамына енгізілді.<ref name="DJSI2016">{{cite web |title=Dow Jones Sustainability Indices |url= http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |date=September 19, 2016 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151047/http://www.robecosam.com/images/DJSI2016_ComponentList_World.pdf |archive-date=December 20, 2016}}</ref> BNY сондай-ақ ''Fortune'' журналының «Әлемдегі ең беделді компаниялар» тізіміне енген.<ref name=":3" /> Банк өзін АҚШ-та ең ұзақ уақыт үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан банк деп атайды,<ref>{{Cite news|title=Investor Relations|work=BNY Mellon |url=https://www.bnymellon.com/us/en/investor-relations/index.jsp |access-date=April 20, 2018|language=en}}</ref> алайда бұл мәртебеге бәсекелес банктер мен тарихшылар кейде күмән келтіреді.<ref name="Globe2011" /> 1781 жылы жарғы алған [[Солтүстік Америка банкі]] бірқатар бірігулерден кейін ақырында [[Wells Fargo]] құрамына кірді. Сол сияқты [[BankBoston#The Massachusetts Bank|The Massachusetts Bank]] бірнеше сатып алу нәтижесінде [[Bank of America]] құрамына енді. Bank of New York басқа компанияларды сатып ала отырып, Mellon-мен біріккенге дейін тәуелсіздігін сақтады. BNY жалпы алғанда АҚШ-тағы ең көне үш банктің бірі ретінде танылады.<ref name="Globe2011" /> == Демеушілігі == 2012 жылдан бері BNY демеушілік жобаларының санын арттырды.<ref name=IEG>{{cite news |title=BNY Mellon Banks On Expanded Sponsorship Portfolio |url=http://www.sponsorship.com/iegsr/2013/09/16/BNY-Mellon-Banks-On-Expanded-Sponsorship-Portfolio.aspx |work=IEG SR |date=September 16, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> BNY 2012–2015 жылдары [[Оксфорд университетінің қайық клубы|Оксфорд]] пен [[Кембридж университетінің қайық клубы|Кембридж]] арасындағы [[Қайық жарысы]]ның титулдық демеушісі болды.<ref name="IEG" /><ref name="Long12">{{cite news |title=BNY Mellon names historic Boat Race |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_names_historic_boat_race |work=[[SportsPro]] |date=February 9, 2012 |access-date=January 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fundraising.co.uk/2016/01/22/boat-race-sponsors-donate-sponsorship-cancer-research-uk/#.Wf2-Sd-E5hF|title=Boat Race sponsors donate sponsorship to Cancer Research UK {{!}} UK Fundraising|website=fundraising.co.uk|date=January 22, 2016 |language=en-GB|access-date=November 4, 2017}}</ref> Компания сондай-ақ [[Бостон]]дағы [[Head of the Charles Regatta]] регатасына демеушілік етеді.<ref name="IEG" /> 2013 жылы компания [[San Francisco 49ers]] клубының 10 жылдық демеушісі және [[Levi's Stadium]] стадионының негізін қалаушы серіктесі болды.<ref name="Long1">{{cite news |title=BNY Mellon partners 49ers, Levi's Stadium |first=Michael |last=Long |url=http://www.sportspromedia.com/news/bny_mellon_partners_49ers_levis_stadium |work=[[SportsPro]] |date=September 11, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Компания Лондондағы [[Корольдік өнер академиясы]]на,<ref name=LondonEvening13>{{cite news |title=BNY Mellon rows to the Balding beat with the boat race |url=https://www.standard.co.uk/news/londoners-diary/bny-mellon-rows-to-the-balding-beat-with-the-boat-race-8556950.html |work=[[London Evening Standard]] |date=April 2, 2013 |access-date=January 22, 2015}}</ref> [[Питтсбург симфониялық оркестрі]]не<ref>{{Cite web |title=Our Partners |url=https://pittsburghsymphony.org/pso_home/web/give-landing/corporate-partnerships/our-partners |access-date=2024-10-03 |website=pittsburghsymphony.org}}</ref> тұрақты түрде демеушілік етеді және Төменгі Манхэттендегі [[Перельман орындаушылық өнер орталығы]]ның (PAC) негізін қалаушы демеушілерінің бірі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Our Donors {{!}} Perelman Performing Arts Center |url=https://pacnyc.org/our-donors/ |access-date=2024-10-03 |website=pacnyc.org |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда BNY [[Williams Racing|Williams F1 Team]] командасының ресми институционалдық банк серіктесі атанды.<ref>{{Cite web |last=Dalleres |first=Frank |date=January 30, 2026 |title=Williams F1 adds banking giant to partner roster ahead of pivotal season |url=https://www.cityam.com/williams-f1-adds-banking-giant-to-partner-roster-ahead-of-pivotal-season/ |access-date=February 3, 2026 |website=[[City AM]] |language=}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:BNY Mellon]] [[Санат:Александр Гамильтон]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорктегі 2007 жыл]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан банктер]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Манхэттендегі компаниялар]] [[Санат:2007 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:2007 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Нью-Йоркте орналасқан қоғамдық компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:2007 жылғы бірігулер мен сатып алулар]] 6eki21i2rnsxm6oewtfz9m6jbhvdc69 0 786256 3651292 2026-09-05T16:22:17Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Нұ... 3651292 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kziuybtb2t17oyl3ihgo1ym8nfjmgdk 3651295 3651292 2026-09-05T16:23:33Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері|Қырым хандығының нұреддиндері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651295 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] r394d3wwed69bw183lywo6vmr50za5b 3651296 3651295 2026-09-05T16:23:45Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандығының қалғайлары|Қырым хандығының қалғайлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651296 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] mmsqewrejkh1oend2u7z8gt13nfigff 3651303 3651296 2026-09-05T16:29:48Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651303 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == 1641 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Қырым ханы етіп [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] кіші ұлдарының бірі [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1641–1644) тағайындады. IV Мехмет Герей өзінің немере інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы Ғазы Герейді (1641–1644) нұреддин етіп тағайындады. 1644 жылы Осман үкіметі IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы [[III Ислам Герей|III Ислам Герейді]] (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. Бақшасарайда хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] (1644–1651) қалғай, ал жиені Ғазы Герейді нұреддин қызметінде қалдырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] mt22o406mdxy37yk4yamjdee5iqy1a2 3651319 3651303 2026-09-05T16:50:46Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651319 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == 1641 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Қырым ханы етіп [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] кіші ұлдарының бірі [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1641–1644) тағайындады. IV Мехмет Герей өзінің немере інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы Ғазы Герейді (1641–1644) нұреддин етіп тағайындады. 1644 жылы Осман үкіметі IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы [[III Ислам Герей|III Ислам Герейді]] (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. Бақшасарайда хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] (1644–1651) қалғай, ал жиені Ғазы Герейді нұреддин қызметінде қалдырды. 1645 жылы желтоқсанда III Ислам Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей нұреддин Ресейдің оңтүстігіндегі жерлерге жорық жасап, қалың елді ойрандады. Ғазы Герей бастаған 30 мыңдық Қырым әскері [[Муравский соқпағы]] арқылы Ресейдің оңтүстігіндегі иеліктерге басып кірді. Ғазы Герей [[Рыльск]] пен [[Путивль|Путивльдің]] арасына әскери қосын тігіп, осы жерден жеке татар және ноғай жасақтарын айналадағы ауылдарға жіберіп отырды. Олар елді мекендерді тонап, адамдарды тұтқынға алды. Қырым әскері Рыльск, Путивль, [[Курск]] және [[Севск]] уездерін ойрандап, көп адамды тұтқынға әкетті. А. А. Новосельскийдің есептеуінше, 1645 жылы татарлар тұтқынға алған адамдардың саны алты мыңнан асқан. Қырым татарларының жасақтарымен болған шайқастарда Курск воеводасы кінәзі [[Семен Романович Пожарский]] ерекше көзге түсті. 1648–1653 жылдары Ғазы Герей III Ислам Герейдің Речь Посполитаяға қарсы жорықтарына қатысты. III Ислам Герей украин гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкиймен]] одақтасып, поляк-шляхта билігіне қарсы азаттық соғысына қолдау көрсетті. 1651 жылдың жазында [[Берестечко шайқасы|Берестечко түбіндегі шайқаста]] III Ислам Герейдің туған інісі әрі Ғазы Герейдің ағасы Қырым Герей (1644–1651) қаза тапты. Осыдан кейін III Ислам Герей бұрынғы нұреддин Ғазы Герейді қалғай (1651–1666), ал өзінің туған інісі [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герейді]] жаңа нұреддин (1651–1659) етіп тағайындады. 1654 жылы III Ислам Герей хан (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, түрік сұлтаны I Ибраһим [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) екінші рет Қырым ханы етіп тағайындады. IV Мехмет Герей қалғай Ғазы Герей мен нұреддин Әділ Герейді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] sfwgv14125ci9h3zdaq43s71zuhp7fj 0 786257 3651318 2026-09-05T16:47:40Z 1nter pares 146705 «[[ING Group]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3651318 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[ING Group]] dcmfzf79dxze46k4he5p99hpn1oj7wl 0 786258 3651325 2026-09-05T17:55:46Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Обсерватория | Атауы = Паломар обсерваториясы | Сурет = Pti aerial photo B.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Palomar Observatory | Түрі = | Код = 675 | Орналасуы = Сан-Диего округы, [[Калифорния]] | Координаттары = {{coord|33|21|23|N|116|51|54|W}} | Биіктігі = 1712 м | Ауа райы... 3651325 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Паломар обсерваториясы | Сурет = Pti aerial photo B.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Palomar Observatory | Түрі = | Код = 675 | Орналасуы = Сан-Диего округы, [[Калифорния]] | Координаттары = {{coord|33|21|23|N|116|51|54|W}} | Биіктігі = 1712 м | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1928 жыл | Ашылды = 1936 жыл | Жабылды = | Сайты = https://sites.astro.caltech.edu/palomar/ | Телескоп_1_аты = Хейл телескобы | Телескоп_1_тип = 200 дюймдік рефлектор | Телескоп_2_аты = Сэмюэл Ошин телескобы | Телескоп_2_тип = 48 дюймдік | Телескоп_3_аты = Атаусыз | Телескоп_3_тип = 60 дюймдік | Қосымша = }} '''Паломар обсерваториясы''' — [[АҚШ]]-тағы [[Калифорния технология институты]] қарамағында істейтін [[обсерватория]]. 1928 жылы америкалық астрофизик [[Джордж Эллери Хейл]] Рокфеллер орталығынан 200-дюймдік [[Рефлектор (телескоп)|рефлекторды]] салуға грант алады. 1934 жылы бұл телескопты Паломар тауында орналастыру туралы шешім қабылданады. Екі жылдан кейін мұнда обсерватория күмбезі салына бастады. Алайда бұның құрылысы тек [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін ғана аяқталды. Сөйтіп [[Хейл телескобы]] 1949 жылдың қаңтарында іске қосылды. Ол өз заманының ең дәу телескобы болды (бұл рекорд 1975 жылға дейін тұрды). Оны бірінші болып пайдаланған адам [[Эдвин Хаббл]] болды.<ref name=HALE>{{cite web |title=Caltech Astronomy – The 200-inch Hale Telescope |url=http://www.astro.caltech.edu/palomar/about/telescopes/hale.html |publisher=Caltech Astronomy |access-date=2026-09-5}}</ref> 1936 жылдан 1948 жылға дейін обсерваторияның жалғыз бақылау құралы болды: 18-дюймдік Шмидт камерасы. Бұның көмегімен [[Фриц Цвикки]] жүзден астам [[ғаламатжұлдыз]]ды ашты. Алғашқы телескоп тек 2006 жылы қолданыстан шықты. 1948 жылы 48-дюймдік Шмидт камерасы істей бастады. 1986 жылы оған демеуші Сэмюэл Ошиннің есімі берілді. Бұл телескоптың көмегімен [[Паломар аспан атласы]] (Palomar Observatory Sky Survey) жасалды. Сондай-ақ [[Эрида]] және [[Седна]] [[ергежейлі планеталар]]ы ашылды.<ref name=SOTD>{{cite web |title=Caltech Astronomy – Discoveries from Palomar Observatory's 48-inch Samuel Oschin Telescope |url=http://www.astro.caltech.edu/palomar/about/telescopes/oschin.html#science |publisher= |access-date=}}</ref> 1970 жылдан бері обсерваторияда толық автоматты 60-дюймдік рефлектор істейді. Оның көмегімен, мысалы, алғашқы [[қоңыр ергежейлі]] ашылды. 1995 мен 2008 жылдары аралығында Паломарлық [[интерферометр]] жұмыс істеді. <gallery> 18 Inch Schmidt Camera at Palomar Observatory.jpg|Алғашқы телескоп Hale telescope mirror during grinding 1945.jpg|Хейл телескобының айнасы Hale Telescope, Palomar Observatory 026.jpg|Хейл телескобының бергі тұсы P48 1994 Jean Large.jpg|Сэмюэл Ошин телескобы </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:Калифорния технология институты]] 5xwwdt2fxi8ywkb38gac7qsbn4cel46 10 786259 3651326 2026-09-05T18:01:01Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-06|POTD 2026-09-06]]: filename only 3651326 wikitext text/x-wiki Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 1.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> emdix8awaawzaws5uezi74f6zaxgdka 14 786260 3651327 2026-09-05T18:01:29Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша астрономиялық обсерваториялар]] [[Санат:АҚШ-тағы ғылым]] 3651327 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша астрономиялық обсерваториялар]] [[Санат:АҚШ-тағы ғылым]] jwmkp0upa8nn5tayq5kc0qmnhthwyte 14 786261 3651328 2026-09-05T18:05:27Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Астрономиялық обсерваториялар]] [[Санат:Елдер бойынша ғылыми ғимараттар мен құрылыстар]] 3651328 wikitext text/x-wiki [[Санат:Астрономиялық обсерваториялар]] [[Санат:Елдер бойынша ғылыми ғимараттар мен құрылыстар]] 6r8vokhfy2bqedm4n0y2wkqbgtbxh6h 14 786262 3651329 2026-09-05T18:07:33Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша ғылым]] [[Санат:Елдер бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] 3651329 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша ғылым]] [[Санат:Елдер бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] k9mei905xohnya2a29nrgp500nbx3qc 0 786263 3651337 2026-09-05T20:12:35Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Сурет:Astana Light Rail Metro vehicle.jpg|нобай|оңға|Тарлан-Астана Бірінші бағытының метросы, 2026 жылғы мамыр]] '''Тарлан-Астананың Бірінші бағыты''' — [[Тарлан-Астана]] жеңіл метро жүйесінің бірінші құрылған бағыты. Ол тағы '''Әуежай–Нұр жол''' бағыты делінеді. == Стансалар тізі... 3651337 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Astana Light Rail Metro vehicle.jpg|нобай|оңға|Тарлан-Астана Бірінші бағытының метросы, 2026 жылғы мамыр]] '''Тарлан-Астананың Бірінші бағыты''' — [[Тарлан-Астана]] жеңіл метро жүйесінің бірінші құрылған бағыты. Ол тағы '''Әуежай–Нұр жол''' бағыты делінеді. == Стансалар тізімі == Бірінші бағыт — Тарлан-Астананың солтүстік-оңтүстік бағыты. Ол [[Астана Нұрлы жол]] вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Әуежай]]ға дейін жүреді. Негізгі стансалар (2025 жылы бекітілген атаулары):<ref name=":0">{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане. |url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz |language=ru |work=informburo.kz |date=2026-05-12 |accessdate=2026-09-06}}</ref> * [[Әуежай (метро стансасы)|Әуежай]] (Airport) * [[Атамекен (метро стансасы)|Атамекен]] * [[Есіл (метро стансасы)|Есіл]] * [[Мәңгілік Ел (метро стансасы)|Мәңгілік Ел]] * [[Астана жұлдызы (метро стансасы)|Астана жұлдызы]] * [[Нұра (метро стансасы)|Нұра]] * [[Университет (метро стансасы)|Университет]] * [[Ұлы Дала (метро стансасы)|Ұлы Дала]] * [[Астана Арена (метро стансасы)|Астана Арена]] * [[Жекпе-жек сарайы (метро стансасы)|Жекпе-жек сарайы]] * [[Сығанақ (метро стансасы)|Сығанақ]] * [[Бәйтерек (метро стансасы)|Бәйтерек]] * [[Министрліктер үйі (метро стансасы)|Министрліктер үйі]] * [[Ұлттық мұражай (метро стансасы)|Ұлттық мұражай]] * [[Театр (метро стансасы)|Театр]] * [[Мыңжылдық аллеясы (метро стансасы)|Мыңжылдық аллеясы]] * [[Жібек жолы (метро стансасы, Астана)|Жібек жолы]] * [[Нұрлы жол (метро стансасы)|Нұрлы жол]] Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін).<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gc9r883ljokblyy1mkt1904bqwjra0q 3651338 3651337 2026-09-05T20:16:28Z Nurken 111493 /* Дереккөздер */ 3651338 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Astana Light Rail Metro vehicle.jpg|нобай|оңға|Тарлан-Астана Бірінші бағытының метросы, 2026 жылғы мамыр]] '''Тарлан-Астананың Бірінші бағыты''' — [[Тарлан-Астана]] жеңіл метро жүйесінің бірінші құрылған бағыты. Ол тағы '''Әуежай–Нұр жол''' бағыты делінеді. == Стансалар тізімі == Бірінші бағыт — Тарлан-Астананың солтүстік-оңтүстік бағыты. Ол [[Астана Нұрлы жол]] вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Әуежай]]ға дейін жүреді. Негізгі стансалар (2025 жылы бекітілген атаулары):<ref name=":0">{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане. |url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz |language=ru |work=informburo.kz |date=2026-05-12 |accessdate=2026-09-06}}</ref> * [[Әуежай (метро стансасы)|Әуежай]] (Airport) * [[Атамекен (метро стансасы)|Атамекен]] * [[Есіл (метро стансасы)|Есіл]] * [[Мәңгілік Ел (метро стансасы)|Мәңгілік Ел]] * [[Астана жұлдызы (метро стансасы)|Астана жұлдызы]] * [[Нұра (метро стансасы)|Нұра]] * [[Университет (метро стансасы)|Университет]] * [[Ұлы Дала (метро стансасы)|Ұлы Дала]] * [[Астана Арена (метро стансасы)|Астана Арена]] * [[Жекпе-жек сарайы (метро стансасы)|Жекпе-жек сарайы]] * [[Сығанақ (метро стансасы)|Сығанақ]] * [[Бәйтерек (метро стансасы)|Бәйтерек]] * [[Министрліктер үйі (метро стансасы)|Министрліктер үйі]] * [[Ұлттық мұражай (метро стансасы)|Ұлттық мұражай]] * [[Театр (метро стансасы)|Театр]] * [[Мыңжылдық аллеясы (метро стансасы)|Мыңжылдық аллеясы]] * [[Жібек жолы (метро стансасы, Астана)|Жібек жолы]] * [[Нұрлы жол (метро стансасы)|Нұрлы жол]] Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін).<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)}} [[Санат:Тарлан-Астана метро стансалары (Бірінші бағыт)]] jnbhgy9a8a74mdhsjtfmqaty3ldcj5a 3651342 3651338 2026-09-05T20:32:52Z Nurken 111493 3651342 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Astana Light Rail Metro vehicle.jpg|нобай|оңға|Тарлан-Астана Бірінші бағытының метросы, 2026 жылғы мамыр]] '''Тарлан-Астананың Бірінші бағыты''' — [[Тарлан-Астана]] жеңіл метро жүйесінің бірінші құрылған бағыты. Ол тағы '''Әуежай–Нұр жол''' бағыты делінеді. == Стансалар тізімі == Бірінші бағыт — Тарлан-Астананың солтүстік-оңтүстік бағыты. Ол [[Астана Нұрлы жол]] вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Әуежай]]ға дейін жүреді. Негізгі стансалар (2025 жылы бекітілген атаулары):<ref name=":0">{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане. |url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz |language=ru |work=informburo.kz |date=2026-05-12 |accessdate=2026-09-06}}</ref> * [[Әуежай (метро стансасы)|Әуежай]] (Airport) * [[Атамекен (метро стансасы)|Атамекен]] * [[Есіл (метро стансасы)|Есіл]] * [[Мәңгілік Ел (метро стансасы)|Мәңгілік Ел]] * [[Астана жұлдызы (метро стансасы)|Астана жұлдызы]] * [[Нұра (метро стансасы)|Нұра]] * [[Университет (метро стансасы)|Университет]] * [[Ұлы Дала (метро стансасы)|Ұлы Дала]] * [[Астана Арена (метро стансасы)|Астана Арена]] * [[Жекпе-жек сарайы (метро стансасы)|Жекпе-жек сарайы]] * [[Сығанақ (метро стансасы)|Сығанақ]] * [[Бәйтерек (метро стансасы)|Бәйтерек]] * [[Министрліктер үйі (метро стансасы)|Министрліктер үйі]] * [[Ұлттық мұражай (метро стансасы)|Ұлттық мұражай]] * [[Театр (метро стансасы)|Театр]] * [[Мыңжылдық аллеясы (метро стансасы)|Мыңжылдық аллеясы]] * [[Жібек жолы (метро стансасы, Астана)|Жібек жолы]] * [[Нұрлы жол (метро стансасы)|Нұрлы жол]] Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін).<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)}} [[Санат:Тарлан-Астана Бірінші бағыты|*]] 2to0cy5og90uyxr0weouc4cxhe8uqpu 0 786264 3651343 2026-09-05T20:49:41Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Метро бекеті |Атауы = Әуежай |Бағыт = [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Тарлан-Астана: Бірінші бағыт]] |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Орналасуы = [[Астана]], [[Қазақстан]] |Ашылған күні = 16 мамыр 2026 |Жобалық атауы = |Түрі = |Тереңдігі = |Платф... 3651343 wikitext text/x-wiki {{Метро бекеті |Атауы = Әуежай |Бағыт = [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Тарлан-Астана: Бірінші бағыт]] |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Орналасуы = [[Астана]], [[Қазақстан]] |Ашылған күні = 16 мамыр 2026 |Жобалық атауы = |Түрі = |Тереңдігі = |Платформалар саны = |Платформалар түрі = |Платформалар ұзындығы = |Платформалар ені = |Сәулетшілер = |Әрлеушілер = |Кіру-шығу = |Жұмыс уақыты = |Ортаққорда = }} '''Әуежай''' — [[Тарлан-Астана]] [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Бірінші бағыты]]ның тұңғыш стансасы. Станса өз атауын жақында орналасқан [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы]]нан алады. == Тарихы == Станса Тарлан-Астананың Бірінші бағытымен қатар 2026 жылғы 16 мамырда ашылған. 2026 жылғы тамызда станса Әуежай маңындағы жөндеу жұмыстары себебінен уақытша, шамамен 20–25 күнге жабылды.<ref name="jabyldy26">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-28/astanada-lrt-nyng-aeuezhaj-stancziyasyna-kireberis-uaqytsha-zhabylady/ |title=Астанада LRT-ның әуежай бекетіне кіреберісі уақытша жабылады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Әбітай |first=Ақсәуле |date=2026-08-28 |accessdate=2026-09-06}}</ref> == Сипаттамасы == Әуежай стансасы [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана халықаралық әуежайы]]ның 2-терминалымен жабық өткел арқылы жалғанады.<ref name="jabyldy26" /> == Көршілес стансалары == {| class=wikitable style="text-align: center;" |- ! Алдынғы<br>станса ! Бағыты ! Кейінгі<br>станса |- | ''Соңғы<br>станса'' | [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Бірінші бағыт]] | [[Атамекен (метро стансасы)|Атамекен]] |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тарлан-Астана метро стансалары (Бірінші бағыт)]] g4u1atdei74b84hy6qwty9k3rphboz7 3651350 3651343 2026-09-05T20:57:58Z Nurken 111493 3651350 wikitext text/x-wiki {{Метро бекеті |Атауы = Әуежай |Бағыт = [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Тарлан-Астана: Бірінші бағыт]] |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Орналасуы = [[Астана]], [[Қазақстан]] |Ашылған күні = 16 мамыр 2026 |Жобалық атауы = |Түрі = |Тереңдігі = |Көршілес стансалары = {{Көршілес стансалары | Алдынғы = ''Соңғы<br>станса'' | Келесі = [[Атамекен (метро стансасы)|Атамекен]] | Бағыты = [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Бірінші бағыт]] | Логотип = | Логотип ені = }} |Платформалар саны = |Платформалар түрі = |Платформалар ұзындығы = |Платформалар ені = |Сәулетшілер = |Әрлеушілер = |Кіру-шығу = |Жұмыс уақыты = |Ортаққорда = }} '''Әуежай''' — [[Тарлан-Астана]] [[Бірінші бағыт (Тарлан-Астана)|Бірінші бағыты]]ның тұңғыш стансасы. Станса өз атауын жақында орналасқан [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы]]нан алады. == Тарихы == Станса Тарлан-Астананың Бірінші бағытымен қатар 2026 жылғы 16 мамырда ашылған. 2026 жылғы тамызда станса Әуежай маңындағы жөндеу жұмыстары себебінен уақытша, шамамен 20–25 күнге жабылды.<ref name="jabyldy26">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-28/astanada-lrt-nyng-aeuezhaj-stancziyasyna-kireberis-uaqytsha-zhabylady/ |title=Астанада LRT-ның әуежай бекетіне кіреберісі уақытша жабылады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Әбітай |first=Ақсәуле |date=2026-08-28 |accessdate=2026-09-06}}</ref> == Сипаттамасы == Әуежай стансасы [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана халықаралық әуежайы]]ның 2-терминалымен жабық өткел арқылы жалғанады.<ref name="jabyldy26" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тарлан-Астана метро стансалары (Бірінші бағыт)]] mw58h67qbqf3qna3udrq3i6bm0327qv 10 786265 3651346 2026-09-05T20:53:25Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {| class=wikitable style="text-align: center;" |- ! Алдынғы<br>станса ! {{#if:{{{Логотип|}}}|[[Сурет:{{{Логотип}}}|{{#if:{{{Логотип ені|}}}|{{{Логотип ені}}}|90px}}]]<br>}}Бағыты ! Кейінгі<br>станса |- | {{{Алдынғы|}}} | {{{Бағыты|}}} | {{{Кейінгі|}}} |- |}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Темір жол көлігі]] </noinclude> 3651346 wikitext text/x-wiki {| class=wikitable style="text-align: center;" |- ! Алдынғы<br>станса ! {{#if:{{{Логотип|}}}|[[Сурет:{{{Логотип}}}|{{#if:{{{Логотип ені|}}}|{{{Логотип ені}}}|90px}}]]<br>}}Бағыты ! Кейінгі<br>станса |- | {{{Алдынғы|}}} | {{{Бағыты|}}} | {{{Кейінгі|}}} |- |}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Темір жол көлігі]] </noinclude> p7hc1xyggdaihd8bxiuaozvpxh90pkl 3651347 3651346 2026-09-05T20:55:22Z Nurken 111493 3651347 wikitext text/x-wiki {| class=wikitable style="text-align: center;" |- ! Алдынғы<br>станса ! {{#if:{{{Логотип|}}}|[[Сурет:{{{Логотип}}}|{{#if:{{{Логотип ені|}}}|{{{Логотип ені}}}|90px}}]]<br>}}Бағыты ! Келесі<br>станса |- | {{{Алдынғы|}}} | {{{Бағыты|}}} | {{{Келесі|}}} |- |}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Темір жол көлігі]] </noinclude> ixfmtnnoty9fgpo5jwt3k6wb98g7v37 10 786266 3651348 2026-09-05T20:55:48Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> {{Көршілес стансалары | Алдынғы = | Келесі = | Бағыты = | Логотип = | Логотип ені = }} 3651348 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> {{Көршілес стансалары | Алдынғы = | Келесі = | Бағыты = | Логотип = | Логотип ені = }} ebd5w6tiaf3ifikjtlmlrs7hn527wwj 3651349 3651348 2026-09-05T20:56:45Z Nurken 111493 3651349 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> <pre> {{Көршілес стансалары | Алдынғы = | Келесі = | Бағыты = | Логотип = | Логотип ені = }} </pre> nhh7awio3o8bqyaed92y06exzljqsug 6 786267 3651378 2026-09-06T02:04:41Z Casserium 68287 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Ақ жол» демократиялық партиясының логотипі | қайнары = http://akzhol.kz/uploads/111%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0!/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BF%20%D0%90%D0%BA%20%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.JPG | жасалған уақыты = 2002 жылдан кейін | авторы = «Ақ жол» партиясы }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Ақ жол (партия) | мақсаты = мақаланы безе... 3651378 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Ақ жол» демократиялық партиясының логотипі | қайнары = http://akzhol.kz/uploads/111%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0!/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BF%20%D0%90%D0%BA%20%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.JPG | жасалған уақыты = 2002 жылдан кейін | авторы = «Ақ жол» партиясы }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Ақ жол (партия) | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ, алмастырылмайды | басқа = }} == Лицензиялау == {{self|CC-BY-SA-4.0,3.0,2.5,2.0,1.0}} nar3ex7k7zszq79rumnzajghfyocftl 3651379 3651378 2026-09-06T02:06:05Z Casserium 68287 3651379 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Ақ жол» демократиялық партиясының логотипі | қайнары = http://akzhol.kz/uploads/111%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0!/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BF%20%D0%90%D0%BA%20%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.JPG | жасалған уақыты = 2002 жылдан кейін | авторы = «Ақ жол» партиясы }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Ақ жол (партия) | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ болғандықтан алмастырылмайды | басқа = }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] p12qsnbls0atl73ogdcbpjvcxihjr8d 3651382 3651379 2026-09-06T02:09:29Z Casserium 68287 3651382 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның логотипі | қайнары = https://osdp.kz/kz/ | жасалған уақыты = белгісіз | авторы = ЖСДП }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партия | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ болғандықтан алмастырылмайды | басқа = }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] bt4kmnzsmhnr00n7ceozaimtoqgl6ms 3651383 3651382 2026-09-06T02:10:01Z Casserium 68287 [[Арнайы:Үлесі/Casserium|Casserium]] ([[Қатысушы талқылауы:Casserium|талқылауы]]) істеген нөмір 3651382 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3651383 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Ақ жол» демократиялық партиясының логотипі | қайнары = http://akzhol.kz/uploads/111%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0!/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BF%20%D0%90%D0%BA%20%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.JPG | жасалған уақыты = 2002 жылдан кейін | авторы = «Ақ жол» партиясы }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Ақ жол (партия) | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ болғандықтан алмастырылмайды | басқа = }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] p12qsnbls0atl73ogdcbpjvcxihjr8d 6 786268 3651384 2026-09-06T02:10:49Z Casserium 68287 == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның логотипі | қайнары = https://osdp.kz/kz/ | жасалған уақыты = белгісіз | авторы = ЖСДП }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партия | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ болғандықтан алмастырылмайды | басқа = }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] 3651384 wikitext text/x-wiki == Түйін == == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның логотипі | қайнары = https://osdp.kz/kz/ | жасалған уақыты = белгісіз | авторы = ЖСДП }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партия | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ болғандықтан алмастырылмайды | басқа = }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] == Лицензиялау == {{self|CC-BY-SA-4.0,3.0,2.5,2.0,1.0}} 9xk9lpae5s2raj7s4uu6j9qxyu96c65 3651386 3651384 2026-09-06T02:12:08Z Casserium 68287 3651386 wikitext text/x-wiki == Түйін == == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның логотипі | қайнары = https://osdp.kz/kz/ | жасалған уақыты = белгісіз | авторы = ЖСДП }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партия | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ болғандықтан алмастырылмайды | басқа = }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] 3ow3ook1xel48fp76d9kh63hj676nw3 3651387 3651386 2026-09-06T02:12:21Z Casserium 68287 3651387 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның логотипі | қайнары = https://osdp.kz/kz/ | жасалған уақыты = белгісіз | авторы = ЖСДП }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Жалпыұлттық социал-демократиялық партия | мақсаты = мақаланы безендіру | алмастыру = еркін суреті жоқ болғандықтан алмастырылмайды | басқа = }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] bt4kmnzsmhnr00n7ceozaimtoqgl6ms 0 786270 3651416 2026-09-06T06:50:09Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3651416 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 33bqtdxm3iqsvvnrx0s36plfnb3rwgs 3651417 3651416 2026-09-06T06:50:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3651417 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ehj50yvcw5ayu9hf1nza36lhebkbyh8 3651419 3651417 2026-09-06T06:53:11Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651419 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rjfosmpzw5357l1mwre85riqb4ko6ep 3651420 3651419 2026-09-06T06:55:53Z Мағыпар 100137 дереккөз 3651420 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] da1yq8w67u27e3k5jy1en3852me2n8v 3651422 3651420 2026-09-06T07:03:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651422 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 60k38ugxg0f1mbt0n1oh12zyinszvi3 3651423 3651422 2026-09-06T07:04:34Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3651423 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6i5cq7hnu6wsqowoerlk11p2122e5jl 3651424 3651423 2026-09-06T07:06:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651424 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lvz5adl7x6yzkoyafumh38ajrer50jy 3651425 3651424 2026-09-06T07:07:59Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651425 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] b9el7u1em19r0vfytdwg0e5tg519nrz 3651426 3651425 2026-09-06T07:09:40Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651426 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5rxz79bi48vg3m9dx1sfhdekfir9gti 3651428 3651426 2026-09-06T07:13:15Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651428 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ts874nob4pu89iktux86xgogc8gcs7h 3651429 3651428 2026-09-06T07:14:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3651429 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3yqx257zrn5qhnl1p228s7gzio708fb 3651431 3651429 2026-09-06T07:19:47Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651431 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 29iemxb4xf49xm1uupmx5wxwxaoahkp 3651433 3651431 2026-09-06T07:23:11Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3651433 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] f93trx84rafr3dsosegmbob54mqcin5 3651435 3651433 2026-09-06T07:25:03Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3651435 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] d28l0sxaf0ugilkxl0qnk0u8vg6iumj 3651436 3651435 2026-09-06T07:27:46Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651436 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kcv4n3mm8iksssvzgmbie376kesmiy8 3651467 3651436 2026-09-06T09:55:20Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651467 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] a4wxqxhrecc7c03j3wum74cjn9sdgh8 3651468 3651467 2026-09-06T09:56:12Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651468 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jb0r8z1irle7nor5g0rc72c2omytemv 3651469 3651468 2026-09-06T09:57:50Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651469 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5ct401hhl4t2307vj7c12cimciuqimy 3651470 3651469 2026-09-06T10:00:49Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651470 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] s48s4jk3nb1ry5dx1f0vdydyqufmvpj 3651471 3651470 2026-09-06T10:03:59Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651471 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hwia9rn46wiv3aaz5zghmza395jmqn2 3651472 3651471 2026-09-06T10:06:15Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3651472 wikitext text/x-wiki '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gtcmslvkrq99ly0io25nglr2dvtvdud 3651473 3651472 2026-09-06T10:31:16Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3651473 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kfdyfwbzootv9fnxidxwsblia1iudq2 3651474 3651473 2026-09-06T10:31:33Z Мағыпар 100137 үлгі 3651474 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 59eyxauykxy19i339b3y03u0x38abnl 3651475 3651474 2026-09-06T10:32:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3651475 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = :Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 638nwe2ydc0b4mn3ovcvfus71xmn6ps 3651476 3651475 2026-09-06T10:33:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3651476 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4jt7v2crl0z0b3t62bvfcs10yqsbon1 3651477 3651476 2026-09-06T10:39:25Z Мағыпар 100137 үлгі 3651477 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cnpcvqkxgijuti7h8r11fyy562a8pbn 3651478 3651477 2026-09-06T10:39:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3651478 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hn0ih42uvurb91voo23o7k9na0f5bv8 3651479 3651478 2026-09-06T10:40:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3651479 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ түрі |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7mzfbwgxup147yv14aw34ku0cjj1xyg 3651481 3651479 2026-09-06T10:42:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3651481 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ түрі |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 45nc9mbj99g3ev3nq4rwwhvx7euz5ps 3651482 3651481 2026-09-06T10:43:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3651482 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] eos0ttszaxzvztx7y75qrf89s30fnc7 3651483 3651482 2026-09-06T10:44:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3651483 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2797 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7qw1ztmrxdhpwel1kp5u4wzfka946gf 3651484 3651483 2026-09-06T10:47:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3651484 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 13,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2797 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2pjchbyfzhomu0g5zl9gam2oaljk3nk 3651485 3651484 2026-09-06T10:48:21Z Мағыпар 100137 үлгі 3651485 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Салисы |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 13,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2797 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 190 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] s2adstd2t4ntejxr0k8s1wsf7jgesu1 3651486 3651485 2026-09-06T10:50:10Z Мағыпар 100137 сурет қою 3651486 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Салисы |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 13,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2797 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 190 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Salacgrīva Museum.jpg|Салацгрива мұражайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5ycdf87xyxte5ctrlbrf0w5lvmk5c6k 3651487 3651486 2026-09-06T10:58:24Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3651487 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Салисы |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 13,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2797 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 190 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Salacgrīva Museum.jpg|Салацгрива мұражайы Salacgrīva library.jpg|Кітапхана </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] eufb99rxj6lmswxq2x30vufq1i0znwq 3651488 3651487 2026-09-06T10:59:49Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3651488 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Салисы |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 13,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2797 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 190 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Salacgrīva Museum.jpg|Салацгрива мұражайы Salacgrīva library.jpg|Кітапхана Salacgrīva Municipality Tourism Information Centre 01.jpg|Туристік ақпараттық орталық </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] suqqa8fk6jz2c1eoopt6xr9brkfkime 3651490 3651488 2026-09-06T11:01:57Z Мағыпар 100137 сурет қою 3651490 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салацгрива |шынайы атауы = {{lang-lv|Salacgrīva}} |сурет = Jūras iela 4 un Rīgas iela 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Flag of Salacgrīva.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =44 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Салисы |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 13,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2797 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 190 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-4033 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Salacgrīva |сайты = |сайт тілі = }} '''Салацгрива''' ({{lang-lv|Salacgrīva}}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Салацгрива қаласының халқы 2797 адамды құрады. Салацгрива — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 45-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-salacgriva-11479.html|title=Население Салацгрива|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рига шығанағының шығыс жағалауында, Салака өзенінің сағасында орналасқан. [[Рига]]ға дейінгі қашықтық 103 км, [[Лимбажи]]ге дейін — 50 км және [[Валмиера]]ға дейін — 95 км.<ref>{{citeweb|url=https://tourweek.ru/countries/latvia/salacgriva?ysclid=mtpfeqmw5e112553621|title=Салацгрива (Salacgrīva)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Салацгрива — Салака өзенінің Рига шығанағына құятын жерінде балық аулайтын қоныс ретінде құрылған. Бұрын шағын кемелер көбінесе жақын маңдағы суларда зәкір тастап, аулаған балықтарын түсіру үшін кезегін күтетін болған.<br /> Сол кезде халықтың басым бөлігі ливондық балықшылар мен олардың отбасыларынан тұрды. Кейіннен ливондықтарды 1226 жылы неміс рыцарлары ығыстырды. Бүгінгі таңда Салацгрива порты Латвиядағы ең сұранысқа ие порттардың бірі болып саналады. Қалада 1949 жылы салынған ірі шпрот өңдеу зауыты орналасқан. Оның өнімдері көптеген елдерге экспортталады. Салацгриваға 1928 жылы 7 ақпанда қала мәртебесі берілді. 2021 жылы Лимбажи ауданының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16476-Salacgriva.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі кезде қалада ағаш экспорты, ағаш өңдеу, тамақ өнімдерін өндіру және сауда қала экономикасында маңызды рөл атқарады. «Brīvais vilnis» компаниясы Латвиядағы шпрот өндіретін ең ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін, мұнда Латвиядағы алғашқы туристік ақпараттық орталық ашылды. Ол 1993 жылы 21 маусымда жұмыс істей бастады, бірақ ресми түрде 1994 жылы 3 қарашада құрылды. Негізінен Эстония, Германия, Финляндия, Литва және Ресей елдерінен туристер келеді. Салацгривада автобус байланыстары бар. [[Рига]], [[Цесис]] және [[Лимбажи]]ге автобустар жүреді. == Көрікті орындары == Қала жағажайларымен және көркем табиғи ортасымен әйгілі, тарих пен мәдениетке бай, онда көруге тұрарлық көптеген мұражайлар мен тарихи ескерткіштер бар. Салацгриваның климаты теңіздің әсерінен қалыптасады, бұл жазы жұмсақ, ал қысы салқын болады. Бұл балық аулау, қайықпен жүзу және жаяу серуендеу сияқты белсенді демалысты ұнататын туристер үшін танымал орын. *'''Салацгрива қалалық саябағы''' — қаланың танымал орны, ойын алаңдары, жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар және керемет жасыл желектермен ерекшеленеді. *'''Теңіз мұражайы''' — айлақтың жанында орналасқан бұл мұражай келушілерді жергілікті балық аулау өнеркәсібі және Балтық теңізінің тарихымен таныстырады. *'''Православие шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған, шіркеу өзінің сәулетімен танымал. *'''Салацгрива жағажайы''' — келушілер құмды, таза сулы және шағын балық аулау айлағын тамашалай алады. *'''Салацгрива мәдениет үйі''' — мұнда жыл бойына түрлі іс-шаралар, концерттер, лекциялар және көркемсурет көрмелері өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-salacgriva.htm|title=Карта Салацгривы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-6|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Salacgrīva Museum.jpg|Салацгрива мұражайы Salacgrīva library.jpg|Кітапхана Salacgrīva Municipality Tourism Information Centre 01.jpg|Туристік ақпараттық орталық Salaca's estuary.jpg|Салацы сағасындағы порт </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m68zxef9er6fiqfpiho8ygqn7f2abuk 14 786271 3651454 2026-09-06T07:59:13Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан банктер]] 3651454 wikitext text/x-wiki [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан банктер]] i9t8s2eje6fxcxz787mw4aq0sdus6mj 0 786272 3651455 2026-09-06T08:04:44Z Эдгар Герт 183645 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}{{Персона | аты = Ибрагимов Ильдар Равильевич | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет сипаттамасы = | туған күні = 20.11.1970 | туған жері = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | қызметі = физик, инженер-ко... 3651455 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Персона | аты = Ибрагимов Ильдар Равильевич | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет сипаттамасы = | туған күні = 20.11.1970 | туған жері = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | қызметі = физик, инженер-конструктор, өнертапқыш | ғылыми аясы = жылу энергетикасы, авиациялық машина жасау, радиотехника, мұнай химиясы, өнеркәсіптік экология | марапаттары = «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (2006) }} '''Ильда́р Рави́льевич Ибраги́мов''' (1970 жылы [[20 қарашада]] [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == 1970 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған. 1992 жылы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Байланыс және радиотехника саласында өнертапқыш келесі құрылғыларды ұсынды: * '''Антенна''' (WO 1997/045688 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Радиосигналдарды қабылдау мен беруді оңтайландыруға арналған. * '''Айналы антенна''' (WO 1997/045689 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Байланыс жүйелерінің бағытталған сипаттамаларын өзгерту үшін жобаланған. Мұнай-химия инжинирингі саласында Ибрагимов шикізатты терең өңдеуге арналған технологияларды ұсынды: * '''Көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау әдісі''' (РФ патенті № 2169622)<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref>. Әдіс мұнай шикізатына жанасусыз толқындық әсер ету үшін ЖЖЖ (жоғары жиілікті) сәулелендіргіштерді пайдалануға негізделген. * '''Көмірсутек шикізатын термохимиялық қайта өңдеу әдісі мен қондырғысы''' (WO 2004/009734 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Ауыр мұнай фракцияларын деструктивті бөлу әдісі. 6u82s9qy26pfej68byq56wizocqs457 3651457 3651455 2026-09-06T08:30:42Z Эдгар Герт 183645 добавил ссылку на источник 3651457 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Персона | аты = Ибрагимов Ильдар Равильевич | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет сипаттамасы = | туған күні = 20.11.1970 | туған жері = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | қызметі = физик, инженер-конструктор, өнертапқыш | ғылыми аясы = жылу энергетикасы, авиациялық машина жасау, радиотехника, мұнай химиясы, өнеркәсіптік экология | марапаттары = «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (2006) }} '''Ильда́р Рави́льевич Ибраги́мов''' (1970 жылы [[20 қарашада]] [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == 1970 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған. 1992 жылы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. == Марапаттары == * «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» номинациясы бойынша «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (ұйымдастырушы — Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Ұлттық зияткерлік меншік институты, 2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Дереккөздер == <references /> == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. {{сортировка:Ибрагимов, Ильдар Равильевич}} * ---- * 2bmk7fgfdmiq94oaemn945hav93r4mk 3651459 3651457 2026-09-06T08:44:43Z Эдгар Герт 183645 исправил ошибку со ссылкой на источники 3651459 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Персона | аты = Ибрагимов Ильдар Равильевич | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет сипаттамасы = | туған күні = 20.11.1970 | туған жері = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | қызметі = физик, инженер-конструктор, өнертапқыш | ғылыми аясы = жылу энергетикасы, авиациялық машина жасау, радиотехника, мұнай химиясы, өнеркәсіптік экология | марапаттары = «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (2006) }} '''Ильда́р Рави́льевич Ибраги́мов''' (1970 жылы [[20 қарашада]] [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == 1970 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған. 1992 жылы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. == Марапаттары == * «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» номинациясы бойынша «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (ұйымдастырушы — Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Ұлттық зияткерлік меншік институты, 2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Ғылыми әдебиеттерде бұл шешімдер қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде электромагниттік тербелістер арқылы көмірсутектерді бұзуға негізделген «Ибрагимов технологиясы» ретінде сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Тәуелсіз зертханалық сынақтар («ЦЭСН Стандартойл», «ЦЭСН Аналит») мұнайдың тұтқырлығын төмендету және тұздарды азайту нәтижелерін ресми растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Дереккөздер == <references /> == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. {{сортировка:Ибрагимов, Ильдар Равильевич}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:20 қарашада туғандар]] [[Санат:1970 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:ҚазҰУ түлектері]] [[Санат:Өнертапқыштар алфавит бойынша]] [[Санат:Физиктер алфавит бойынша]] [[Санат:Шапағат конкурсының лауреаттары]] mswhg6pevjfi1jdoms5kw6b9347ppbu 3651460 3651459 2026-09-06T08:50:17Z Эдгар Герт 183645 дублирование информации про награды 3651460 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Персона | аты = Ибрагимов Ильдар Равильевич | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет сипаттамасы = | туған күні = 20.11.1970 | туған жері = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | қызметі = физик, инженер-конструктор, өнертапқыш | ғылыми аясы = жылу энергетикасы, авиациялық машина жасау, радиотехника, мұнай химиясы, өнеркәсіптік экология | марапаттары = «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (2006) }} '''Ильда́р Рави́льевич Ибраги́мов''' (1970 жылы [[20 қарашада]] [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == 1970 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған. 1992 жылы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Ғылыми әдебиеттерде бұл шешімдер қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде электромагниттік тербелістер арқылы көмірсутектерді бұзуға негізделген «Ибрагимов технологиясы» ретінде сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Тәуелсіз зертханалық сынақтар («ЦЭСН Стандартойл», «ЦЭСН Аналит») мұнайдың тұтқырлығын төмендету және тұздарды азайту нәтижелерін ресми растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Дереккөздер == <references /> == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. {{сортировка:Ибрагимов, Ильдар Равильевич}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:20 қарашада туғандар]] [[Санат:1970 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:ҚазҰУ түлектері]] [[Санат:Өнертапқыштар алфавит бойынша]] [[Санат:Физиктер алфавит бойынша]] [[Санат:Шапағат конкурсының лауреаттары]] jr9k0vjiwrdodqu1dgxr8gbn5y8laed 3651461 3651460 2026-09-06T08:52:05Z Эдгар Герт 183645 добавил интернет ссылки на статьи 3651461 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Персона | аты = Ибрагимов Ильдар Равильевич | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет сипаттамасы = | туған күні = 20.11.1970 | туған жері = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | қызметі = физик, инженер-конструктор, өнертапқыш | ғылыми аясы = жылу энергетикасы, авиациялық машина жасау, радиотехника, мұнай химиясы, өнеркәсіптік экология | марапаттары = «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (2006) }} '''Ильда́р Рави́льевич Ибраги́мов''' (1970 жылы [[20 қарашада]] [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == 1970 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған. 1992 жылы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Ғылыми әдебиеттерде бұл шешімдер қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде электромагниттік тербелістер арқылы көмірсутектерді бұзуға негізделген «Ибрагимов технологиясы» ретінде сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Тәуелсіз зертханалық сынақтар («ЦЭСН Стандартойл», «ЦЭСН Аналит») мұнайдың тұтқырлығын төмендету және тұздарды азайту нәтижелерін ресми растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Дереккөздер == <references /> == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf {{сортировка:Ибрагимов, Ильдар Равильевич}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:20 қарашада туғандар]] [[Санат:1970 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:ҚазҰУ түлектері]] [[Санат:Өнертапқыштар алфавит бойынша]] [[Санат:Физиктер алфавит бойынша]] [[Санат:Шапағат конкурсының лауреаттары]] a04a12m5ttmudgk4esxjo5v99wwuf8c 0 786273 3651494 2026-09-06T11:40:49Z Nurken 111493 Nurken [[Тілеубердин Шыңғыс Абылайұлы]] бетін [[Шыңғыс Абылайұлы Тілеубердин]] бетіне жылжытты 3651494 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Шыңғыс Абылайұлы Тілеубердин]] izzu1ogc1mm1xfmdxumztyhqljawvd7